भारतकोश
संग्रह पर लौटें

स्पन्दकारिका (भट्ट कल्लट स्पन्दवृत्ति व हिन्दी व्याख्या सहित)

Spanda Karika with Spanda Vritti & Hindi Commentary

महर्षि वसुगुप्त / भट्ट कल्लट द्वारा

स्रोत: मोतीलाल बनारसीदास · मोतीलाल बनारसीदास · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished190 पृष्ठ

परिशिष्ट II १६९ कार्यत्व २२, २५, २८, ६९, ८१, ८४ कार्यरूप-जगत् २८ काल २४, २८, ६३, ६५, ६७, ८१, ९७ किञ्चित्-कर्तृत्व ६५, ९७ किञ्चित्-चलन १७, १८, ६५, ६६ किञ्चित्-ज्ञत्व ६५, ९८ क्रिया ५३, ५६, ५८, ५९, ६४ क्रिया-शक्ति २०, २३, २९, ४३, ५५, ९४ कुमारिल ३७ कूर्मांग-संकोच १०६ ख खेचरी २३, ४७, ४८ ग गति-निरोध १०५ गतिमयता २२ गुण २८, ४१ गुणस्पन्द ९३ गुणी २८, ४१ गोचरी २३, ४७, ४८ गन्ध २४, ३२, ४८, ६५, ६९ ग्राहक ४२, ५२, ५७ ग्राहकता ४२, ५३, ७८ ग्राहक-भूमिका ३९ ग्राह्य ४२, ४९, ५१-५२ ग्राह्यता ४२, ७८ ग्राह्य-भूमिका ३९ ग्राह्य-वर्ग ५३, ६२ ग्लानि १३५ घ घनता २९ घोरा १४९ घोरतरा १४९ च चक्रेश्वर १२६, १६०, १६१, १६२ चन्द्रमा १०८ चार्वाक ३४, ३८, ४० चित्-चमत्कार १३६, १३७ चित्-शक्ति २०, ५५, ९६ चिति ५७ चिति-क्रिया ५७ चिति-शक्ति १६, ४८, ४९ चित्त ४४, ७०, १०१, १०२, १०३, १०४, १०९, ११२, ११४, १२८ चिद्-गगनचरी ४८ चिद्-घन १७, ३१ चिद्-दर्पण २९ चिद्-रूप २८, ५३, ६७, ६९, ८१, ८५, ९१, ११३ चिदात्मा २८ चिदाकाश १०९, १११ चिन्मात्ररूप ९१ चेतन १५, २९, ३१, ३४, ४०, ४५, ४७, ५७, ९० चेतना-शक्ति १६, ४७ चैतन्य १६, १७, २९, ३८, ४०, ५०, ५५, ५६, ५७, ५९, ६५-६६, ७९, ९० चैतन्यात्मक-स्वभाव ३४ चैतन्य-विशिष्ट ४१ चैतन्य-सत्ता २९, ३५ चैतन्य-सत्तारूप २८ ज जड़ १८, ७६, ८०, ८४ जड़-प्रमेयवर्ग ५१ जड़-वर्ग ४५ जड़-स्वभाव ३२, ३३, ८५, ८९

धारणा ३१ पशु-दशा २०

१७० स्पन्दकारिका CC-0.In Public Domain. Digitization by eGangotri जाग्रत्-अवस्था ८९, ९०, ९१, ९८ निमीलन-समाधि ७० जाग्रत्-स्वातन्त्र्य १३० निमेष १५, २१ जीव २८ निरंजन ११३, ११४ जीव-कला १५२ निर्वाण ७३, ७५ जीवात्मा ६५ निर्वाण-दीक्षा १२२, १२३, १२४, १२५ त निर्विकल्पाभास १४१ तन्मात्र ३९ निर्विकल्प-ज्ञानक्षण ३५, ४० तमोगुण ३२, ४३, ७८, ९३ निस्तिमित-बुद्धिदशा १०५ तुरीय-दशा ६७, ६८, ७० निस्तरंगमहोदधिकल्प ६४ तुरीयदशारूप प स्वच्छन्दभूमिका ६७, ६८ तुरीय-भूमिका ६८, ८२ पति-दशा १९, २० तुर्या ३०, ८८, ८९, ९१ पति-प्रमाता ४८, ५०, ५१, ५३, ५४, ५५, तुर्यातीत ३० ५६, ५७, ६२ तुर्यातीत-दशा ६८ पतिप्रमातृभाव ५४, ६६ द परप्रकाशबिन्दु १२४ दर्पण-नगर २९ पर-प्रतिभा १०१ दिक्-चरी २३, ४७, ४८ परब्रह्म ६३ दुःख ३४, ३५, ३६, ४०, ४२, ४३, परमार्थसत् ४२, ४३, ७२ ५९, ८७ परा ४०, १४६ दुःखिता ३७, ३८, ३९, ९४, ९५, ९६ पराचित्-भूमिका ७० देहात्मवाद ३५, ३८, ४१ परामर्श २७ ध परामृतरस १५१, १५३ धारणा ३१ पशु-दशा २० ध्यान २७ पशु-प्रमाता ४९, ५०, ५१, ५४ पशु-प्रमातृभाव ४८, ५०, ५४, ६६, न पशु-शक्ति १५७ नागार्जुन ७२ पश्यन्ती ४८ नाद ७७, १३८ पिधान ५६, ५९ नाम ३६ पीठेश्वरी १४८ नामरूपात्मक विकल्प ३६ पुरुष-तत्त्व ९७ नित्योदित-समाधि ६९ पुर्यष्टक ३९, ४१, ५१, ८२, ९९, १५८, नित्य-चेतन ४८ १५९, १६२ नित्यत्व ५८ पूर्ण-अहंविमर्श १७ Prof. Madhav Prasad Lamichhane Collection, Kathmandu, Nepal नित्य-युक्त ११९ पूर्ण-कर्तृता ५६, ५९, ७०, ७५

प्रकाश ५७ बुद्धि ४६

परिशिष्ट II १७१ पूर्ण चैतन्य ७५ बिन्दु १३८ पूर्णत्व ५८ बिम्ब ३० पूर्ण-ज्ञातृता ५६, ६४, ७०, ७५ बिम्बग्राही १८ पंच-कृत्य १६, ५८ बीज १४८ पंच-कंचुक ६२, ६९ बुद्ध ८६, ८७, ८८ प्रकाश ५७ बुद्धि ४६ प्रकाशविमर्शमय संघट्ट ९४ बुद्धि-दर्पण ९७ प्रणय १२८ प्रतिविम्ब २९ भ प्रतिष्ठित-स्पन्द ९३ भावराशि ५२ प्रत्ययोद्भव १५०, १५१, १५२, १५३, १६० भाव-वर्ग २७, ७० प्रत्यक्षवाद ४१ भावात्मक १२० प्रथमाभास १४१, १४२ भावनात्मक विश्व ४५ प्रबुद्ध ८४, ८५, ८६, ८७, ८८ भुवन २५, ८८ प्रबुद्ध-प्रमाता ८८ भूतात्मक १२० प्रमा १९, ९१, ९३ भेद-व्याप्ति ४७, ५५, ८६ प्रमाण १९, २७, ३०, ९१, ९३ भैरवी-अवस्था २४ प्रमाता १८, १९, २४, ३२, ३३, ३८, ४३, भौतिक ३७ ४६, ९१, ९२, ९३ भौतिक-वाद ४१ प्रमातृ-भाव ७८ म प्रमेय १८, १९, २१, २४, २७, ३८, ४८, मध्य-धाम १२८, १३० ५१, ९१ मध्य-नाडी १०८, ११०, १११ प्रलय १५ मध्यमा २३, ४८ प्रसार २६ मन्त्र २२, ११२, ११३ प्राण ३२, ४७, ५१, ९३, ९७ मन्त्रदेवता १२१, १२३ प्राणना २१, ९३ मन्त्रवीर्य ११२, १२१, १२२, १२५ प्राणस्पन्द ९४ मन्त्रशक्ति १२५ प्रातिभ-ज्ञान १४२ मल ५९ ब मलत्याग ४६ बहिर्मुख २३, २७, ४२ मलत्रय ५९, ६० बहिर्मुख-प्रसार ६५ महामाया ६० बहिर्मुख-स्पन्द २१, ६५ महासत्ता ८४ बहिष्करण ४७ मातृका (शब्दराशि) २२, ११५, १४७, १४९ बाह्य २६ मातृका १५

१७२ स्पन्दकारिका CC-0.In Public Domain. Digitization by eGangotri माध्यम्यिक ४४ ल मानसिक विकल्प ३२ लोकायतिक ३८ माया ९६ लोलिका १०० माया-तत्त्व ६०, ६१, ६२, ९६, ९९ माया-शक्ति २१, २७, ४३, ५२, ५५, ६०, व ६१, ६२ वन्ध्या-पुत्र १९ वर्ण २२, ८८ मायीय-आवरण ५४, ६०, ७८, ८८, ९७ वाचक-विश्व २२ मायीय (मल) ५९ वाच्य-विश्व २२ मालिनी ११५ वामेश्वरी ४७ माहेश्वरी २३ विकल्प ३६ मित-प्रमाता ३२, ४९, ५०, ५१, ५५, विकल्प-संस्कार १०२, ११७ ६३ विकल्पात्मक अनुभूति ३४ मुख्य-जाग्रत् ८९ विकास १७ मुख्य-सुषुप्ति ९१ विद्या ६२, ९७, ९८ मुख्य-स्वप्न ९० विनायक १३९ मुद्रा ७० विभव १५, २४ मूढ़ता ४३, ७२, ७४, ७७, ७८, ७९, ९५, विमर्श १६, १८, २६, २७, ४२, ८३ ९६ विमर्श-भूमिका २५ मूढ़-भाव ४२ विमर्श-रूपता २५, २६ मूर्च्छा ३३ विमर्श-शक्ति १५२ मोह ३२, ४२ विमर्शात्मक १५, १८, ५६, ६५ विमर्शात्मक स्फुरणा १४, १८ य विवर्तमात्र ७२ याम्या २३ विशुद्ध-शिवभाव ३१ योगभूमिका ६८ विशेषरूपता ६५ योगेशी २३ विशेष-स्पन्द ९२, ९३, १०३, १०९ योनि १४७ विशेष-स्पन्दशक्ति २०, १६१ विश्व १९, २५, ४७, ५१ र विश्व-चेतना ९२ रजोगुण ३२, ४३, ९३ विश्वमय २३ रस २४, ३२, ४८, ६२, ६८, १३८, विश्वरूप २९ १३९ विश्वरूपता १८, १९, २२ विश्व-वैचित्र्य १५, २२ राग ६२, ९८, ९९, १०० विश्वात्मा ४१ रूप २४, ३२, ३६, ४८, ६२, ६८, १३८

परिशिष्ट II १७३ विश्वात्मक-शक्तिप्रसर ६५ विश्वात्म-भाव ५२ विश्वोच्छेद ७४ विश्वोत्तीर्णता १९, २१, २३ विस्मय ६८ विज्ञान ३६ विज्ञानदेह १५ विज्ञानवाद ७६ विज्ञप्ति ७६ वृत्ति-प्रत्यस्तमित-दशा १०८ वृत्ति-क्षय-दशा १०५ वेदक ३०, ३१, ३३ वेदना ३६ वेद्यपदार्थ ४४ वेद्यवेदक-संक्षोभ ११८ वैखरी २३, ४८ व्यापकत्व ५८ व्युत्थान-दशा ७०, ७७ श शक्ति २१, २३, २४, ७६ शक्ति-चक्र १५, २२, २३, २४, ४६, ४८, ४९, १६१ शक्तिदरिद्रता ९६, १०० शक्तिपात २१, ४६, ५५, ८८ शक्ति-प्रत्यस्तमित १०५ शक्ति-प्रसार १७, २०, १५२ शक्तिमान् २१, २३, २४ शक्तियुगल २२ शक्तिवर्ग १४५ शङ्कर १६ शब्द २४, ३२, ३३, ४८, ६८ शब्दानुवेध १५४ शब्दराशि १४५, १४६, १४७, १४८ शरीर ३४, ३८ शाक्त-उपाय १०१ शाक्त-बल १३१, १३३, १४९ शाक्त-भूमिका २४, ३१, ६७, ६८, ७०, ८२, ८३, ८६, ८८, ९२, १४२ शाक्त-स्फुरणा १०५, १२९ शाक्त-समावेश ९२ शाक्त-स्वरूप १३५ शाम्भव-समावेश ६९ शाश्वत-स्पन्दमयी } विमर्श-भूमिका } ९२ शाश्वत-स्पन्दमयी } संवित् } ९३ शिव १५, १६, २५, २८ शिवकला १५२ शुद्ध-विद्या ६१, ११२, ११७, १४३ शुद्धाध्व ६०, ६१ शून्य ३२, ७२, ७३, ७५, ७६ शून्यवादी ४४, ७१, ७२, ७५ शून्य-समाधि ७९ शून्यातिशून्यरूप ९४ श्रुत्यन्तविद् ४४, ७०, ७१ ष षट्-कञ्चुक ९९, १५३ स सत् ४४, ७२, ७३ सतत-स्पन्दमयी } संवित् } ५७ सतोगुण ३२, ३३, ९३ सत्तर्क १०३, १२५ सद्-ज्ञान १०३ सबाह्याभ्यन्तर-समावेश ६९ सर्वकर्ता ४८, ५८, १३३ सर्व-वैनाशिक-वाद ७२

१७४ स्पन्दकारिका सर्वशून्यता ७१ संवित् १६, १९, २२, २३, २५, २९, ६७, सर्वशून्य-वाद ७२ ७७, ८८, ९३, ९४, १०२ सर्वज्ञत्त्व ५८ संवित्-भट्टारिका ३९, ४२, ४९, ५६, ८९ सहजविद्या ११२ संवृति-सत्य ७३ सहज-स्वातन्त्र्य ४५ संवेदन १२० सामरस्य ६५ संसार दशा ४५, ४९, ५६, ५९, ६५, ८७ सामान्य-प्राणना ४१ संस्कार ३६ सामान्य-स्पन्द ९२, ९३, १०१, १०३, १०५, संस्कार-सिद्धान्त ४० १४० संस्कृत-विकल्प १०३ सामान्य स्पन्दमयी } ६९ स्पन्द-तत्त्व ४४, ५०, ७७, १०१ १३४, अहंता १४३ सामान्य-स्पन्दमयी } ७०, ११३, १३९ स्पन्दरूपता ६७ शाक्त-भूमिका स्पन्द-शक्ति १५-१९, २१, ४६, ६७ ९३, सामान्य-स्पन्द-शक्ति २१, २५, ९३, ११०, १०१, १३७ १४१ स्पन्दात्मक-चैतन्य ३५ सुखिता ३७, ३८, ३९, ९४, ९५, ९६ स्पन्दात्मक-स्वभाव ३५, ४५, ११५, १४० सुप्रबुद्ध ८४, ८५, ८६, ८७ स्पन्दात्मक-स्वातन्त्र्य २८, ४५ सुप्रबुद्ध-भाव ८६, ८७ स्पन्दायमान २९, ५६ सुप्रबुद्ध-भूमिका ९५ स्पन्दमयी-पूर्णाहिन्ता ५४ सुषुप्ति ३१, ३२, ३३, ४३, ७४, ७७, ७८, स्पर्श २४, ३३, ४८, ५४, ६२, ६८, ८२, ७९, ९१, ९२ स्फुटतम-विकल्प १०२ सुषुम्णा-मार्ग ११० स्फुरणा १७, १९ सृष्टि ४५, ४८, ५६, ५८, ६४, ७२, स्फुरत्तारूपा संवित् ७५ सोम-सूर्य १०९, १२८ स्मर्यमाण ५५, ६७, ७१, ७७, ७८ सौषुप्त-पद ७७ स्मृति ३०, ३३, ४१, ७८ संकल्प ३२ स्वप्न ३१, ३२, ३३, ३४, ८५, ८९, ९४ संकल्पात्मक } २१ स्वप्न-स्वातन्त्र्य १२९, १३१ गतिमयता स्वभाव २९, ३५, ३९, ५३, ५४, ६३, ६५, संकल्पात्मक } १५, १७, १८ ७१, ७२, १५१ स्फुरण स्वरूपाभास १४१, १४४ संकोच १८, ४८, ५५, ५८ स्वरूप-विश्लेषण १४४ संघट्ट १५६ स्वरूप-ख्याति ७५ संतान १५२ स्वरूप-विकास २५, १४३ संधि-क्षण १०६, १३७ स्वरूप-समावेश ६९

परिशिष्ट-II १७५ स्वरूप-साक्षात्कार ७० स्वलक्षणाभास ३५, १४१ स्वस्वरूपनिष्ठ ७० स्वस्वरूपभूत ६९, १४४, १५५ सामान्य-स्पन्दात्मकता ६९, १४४, १५५ स्वातन्त्र्य ५६, ५८, ५९, ६० स्वातन्त्र्य-शक्ति १६, १७, १९, २०, २१, ४६, ५१, ५४, ५६, ५७, ६५, ९९ १५३ स्वात्म-विस्मृतिरूप-अख्याति ५५ स्वात्म-संकोच ६५ ह हृदय १६, १७, ६५ क्ष क्षण ९८ क्षणपर्यवसायी ३२ क्षणिक-विज्ञान ३५ क्षोभ ५४, ५५, ६०, ६१, ६३, ६६, १३८, १५० ज्ञ ज्ञाता ६४ ज्ञातृता ५६, ६३, ६४, ७५ ज्ञातृत्व २२, २८, ६७, ज्ञान ४१, ५६, ५८, ६४, ७४, ७५, ८५ ज्ञानेन्द्रियाँ ४६, ४८, ९७ ज्ञान-क्रियात्मक-चैतन्य २९, ७४, ७८ ज्ञान-क्रियात्मक-प्रमातृसत्ता ७७ ज्ञान-क्रियामयी-सत्ता १९ ज्ञानक्रियारूप-वेदकता ७४ ज्ञान-शक्ति २०, ४३, ५५, ५५, ९६ ज्ञान-सन्तान ३५ ज्ञान-क्षण ३५, ४० ज्ञान-ज्ञेयरूपा-शक्ति ७८ ज्ञेय ७५, ९० ज्ञेयरूप ३२, ९०, ९१

CC-0.In Public Domain. Digitization by eGangotri Prof. Madhav Prasad Lamichhane Collection, Kathmandu, Nepal

CC-0.In Public Domain. Digitization by eGangotri Prof. Madhav Prasad Lamichhane Collection, Kathmandu, Nepal

CC-0.In Public Domain. Digitization by eGangotri Prof. Madhav Prasad Lamichhane Collection, Kathmandu, Nepal

CC-0.In Public Domain. Digitization by eGangotri Prof. Madhav Prasad Lamichhane Collection, Kathmandu, Nepal

स्पन्दकारिका प्रो० नीलकंठ गुरुटू शिवशक्तिसामरस्य सदाशिवतत्त्व से लेकर पृथ्वी- तत्त्व तक सारे जड़चेतनात्मक विश्व का आधारभूत एवं यथार्थ स्वरूप है । स्पन्दशास्त्र के पारिभाषिक शब्दों में इसी को चिन्मात्ररूप आत्मसत्ता भी कहते हैं । इस सामरस्य में शिव प्रकाश है और शक्ति उसका विमर्श है । वास्तव में यह नीरक्षीरात्मक सामरस्य है । विमर्श प्रकाश की स्पन्दना है और स्पन्दना होने के कारण प्रकाश का प्राण है । फलतः प्रकाश-रूप शिव की निजी अभिन्न अहंविमर्शरूपा शक्ति ही स्पन्द है । संस्कृत भाषा से अपरिचित किन्तु सत्शास्त्रों में रुचि रखने वाले पाठकों के लिए मूल सूत्रों और वृत्ति का हिन्दी अनुवाद इस ग्रंथ में प्रस्तुत किया गया है । भाषानुवाद के साथ-साथ हर एक सूत्र पर अलग- अलग विवरण भी लिखा गया है ताकि रुचि-सम्पन्न पाठकों को सूत्रों के साथ सम्बन्ध रखने वाली शैव मान्यताओं को समझने में सहायता मिले । ग्रंथ के आरम्भ में विस्तृत भूमिका तथा अन्त में पारिभाषिक शब्दों की अनुक्रमणिका भी जोड़ दी गई है । मूल्य : रु० (सजिल्द) ४५ (अजिल्द) ३०