स्पन्दनिर्णय एवं स्पन्दकारिका (आचार्य क्षेमराज - काश्मीर शैव स्पन्द-शास्त्र सान्वय सटीक)

प्रथमः निष्यन्दः ३३ 'कुलसारमजानन्तो हृद्द्रये विपतन्ति ये । स्वचित्तोत्थविकल्पान्धा निरये निपतन्ति ते ॥ तथा—येन येन निबध्यन्ते जन्तवो रौद्रकर्मणा । सोपायेन तु तेनैव मुच्यन्ते भवबन्धनात् ॥ 'शक्तिचक्र'— आगम प्रसिद्ध देवों के रागद्वेष विकल्पादि प्रत्यय ग्राम एवं देहाश्रित तत्तद्देवता परमार्थ नाना धातुवादि गण । 'विभव'— उपनिषदों में वर्णित सिद्धिज प्रभाव विशेष ॥ (५) 'भूचरी'— भूः रूपादिपञ्चात्मकं मेयपदं, तत्र चरन्ति तदाभोगमय्य आश्या- नीभावेन तन्मताम् आपन्ना भूचर्यः, इतरेषां सर्वतो व्यवच्छेदकतां दर्शयन्त्यः । इत्येवं वामेश्वरी शक्त्या प्रसारितानि आन्तराणि अपर-परापर-पर प्रथा हेतुत्वात् अघोर-घोर-घोरतर नाम निरुक्तानि चत्वारि खेचरी-गोचरी-भूचरी दिक्‌चरी चक्राणि तथा- विध वीरव्रातसहितानि तानि । यथोक्तं श्रीपूर्वशास्त्रे— विषयेष्वेव संलीनानधोधः पातयन्त्यणून । रुद्राणून्द्याः समालिंग्य घोरतर्येऽपराः स्मृताः ॥ मिश्रकर्मकलासक्तिं पूर्ववज्जनयन्ति याः । मुक्तिमार्ग निरोधिन्यस्ताः स्युर्घोराः परापराः ॥ पूर्ववज्जन्तुजातस्य शिवधामफलप्रदः । पराः प्रकथितास्तज्जैरघोराः शिवशक्तयः ॥ एतद् वामेश्वरी अधिष्ठितान्ति एव— खेचरी, भूचरी, गोचरी, दिक्‌चरी चक्राणि । (क) तत्र— आकाशे चरन्त्योऽशरीराः खेचर्यः, यदिच्छामात्राधिष्ठित मिथुनं संप्रयोगजः प्रबुद्धशुद्धविद्योदयो योगिनीगर्भोद्भूतो भवति । यथोक्तं श्रीतन्त्रालोके— अन्याश्च गुरुतत्पत्न्यः श्रीमत्कालीकुलोदिताः । अनन्तदेहाः क्रीडन्यस्तैस्तैर्देहेरशंकितैः । प्रबोधित तदिच्छाके तज्जं कौलं प्रकाशते ॥ (ख) 'गोचरी'— गोचर्यस्तु गोशब्दवाच्य पशुहृदयसाराहरणरताः तेनैव क्रमेण स्वात्मनः पशूनां च तत्तत्सिद्धिसाधनप्रवण एकजन्मनः प्रभृति सप्तजन्मानमपि पशु- माहरन्त्यः ॥ 'शक्तिचक्र' की निम्नांकित रूप से भी व्याख्या की गई है—'शक्तिचक्र' = 'स्वतन्त्राद्वय निजमहाप्रकाशानुप्रवेशकारि स्वमरीचिनिचय' (स्पन्द प्र०) । 'विभव'—'स्वामोदजृंभात्मकविभव' (स्पन्द प्र०) 'शक्तिचक्रे'—खेचरी, गोचरी, दिक्‌चरी, भूचर्यादि बाह्यान्तरताभेदभिन्न योगिनियों का समूह एवं तदुपलक्षित वीरव्रात । 'विभव'—उनका विभव । अर्थात् 'अतीतानागत- स्पं० ३