भारतकोश
स्पन्दनिर्णय एवं स्पन्दकारिका (आचार्य क्षेमराज - काश्मीर शैव स्पन्द-शास्त्र सान्वय सटीक)

स्पन्दनिर्णय एवं स्पन्दकारिका (आचार्य क्षेमराज - काश्मीर शैव स्पन्द-शास्त्र सान्वय सटीक)

Spanda Nirnaya of Acharya Kshemaraja with Hindi Commentary

आचार्य वसुगुप्त / क्षेमराज द्वारा

DevanagariHindipublished519 पृष्ठ

पृष्ठ 188, कुल 519 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 188

प्रथमः निष्यन्दः ८७ 'तुरीय' = अहंविमर्शात्मक शाक्तभूमिका। तुरीयातीत = पूर्ण शिवभाव की अवस्था ॥ जाग्रत, स्वप्न, सुषुप्ति = (स्पन्द दार्शनिक एवं स्पन्दाचार्यों का अभिष्ट) निर्विकल्पचिद्घनता की भूमिकायें। भेदकल्पना से शून्य अवस्था चिद्घन अवस्था ॥ शाश्वत जागरण की अवस्था। १. 'सर्वसाधारणार्थ विषयं बाह्येन्द्रियजं ज्ञानं लोकस्य जाग्रत 'जागरावस्था' ।— शि०सू०वि०। २. ये तु मनोमात्र जन्या असाधारणार्थविषया विकल्पाः स एव स्वप्नः स्वप्ना- वस्था' ।—शि०सू०वि०। ३. अविवेको विवेचना भावोऽख्यातिः एतदेव सौषुप्तम् ॥—शि०सू०वि०— क्षेमराज ॥ अवस्थाएँ ┌─────────────┬─────────────┐ जाग्रत स्वप्न सुषुप्ति (योगियों (योगियों (योगियों की धारणा- की ध्याना- की समाधि वस्था) वस्था) की अवस्था) (यौगिक) (यौगिक) (यौगिक) १. जाग्रतस्वप्नसुषुप्तिभेदे तुर्याभोगः संभवः ॥ —शि०सू० । २. 'ज्ञानं जाग्रत' (शिवसूत्र) । (१.८) १. 'ज्ञानं जाग्रत' १।८ ॥ २. स्वप्नो विकल्पाः ।१।९। ३. अविवेको माया सौषुप्तम् ।१।१० इन अवस्थाओं की सविस्तार व्याख्या— १. जाग्रत—ज्ञानं बाह्याक्षजं जाग्रत् सर्वसाधारणार्थकम् ॥ १।४६ ॥ २. स्वप्न—स्वप्नः स्वात्मैव संप्रोक्तो विकल्पाः स्वात्मसंभवाः ॥ ३. सुषुप्ति—अविवेको निजाख्यातिर्मायामोहस्तदात्मकः । सौषुप्तं योगिनामेतत्त्रितयं धारणादिकम् । ईश्वरप्रत्यभिज्ञायां जागराद्यपि लक्षितम् ॥ ४८ ॥ शून्ये बुद्ध्याद्यभाव आत्मन्यहन्ताकर्तृतापदे । अस्फुटारूपसंस्कारमायिणि ज्ञेयशून्यता ॥ ४९ ॥ साक्षाणान्तरी वृत्तिः प्राणादिप्रेरिका मता । जीवनाख्याथवा प्राणेऽहन्ता पुर्यष्टकात्मिका ॥ ५० ॥ तावन्मात्रस्थितौ प्रोक्तं सौषुप्तं प्रलयोपमम् । सवेद्यमपवेद्यं च मायामलयुतायुतम् ॥ ५१ ॥