स्पन्दनिर्णय एवं स्पन्दकारिका (आचार्य क्षेमराज - काश्मीर शैव स्पन्द-शास्त्र सान्वय सटीक)

तृतीयः निष्यन्दः ३८७ (२) प्रकाशश्च अनन्योन्मुखविमर्शः अहमिति । (प्रत्यभिज्ञाविमर्शिनी) ।१ (३) स्वातन्त्र्य आनन्दशक्तिः (तन्त्रसार) ।२ (४) तच्चमत्कार इच्छाशक्तिः (तन्त्रसार) ।३ (५) ज्ञानशक्तिः 'आमर्शात्मकता ज्ञान शक्ति' (तन्त्रसार)४ 'आमर्शश्च ईषत्तया वेद्योन्मुखता' । (६) सर्वाकारयोगित्वं क्रियाशक्तिः (तन्त्रसार) ।५ 'तस्य प्रकाशरूपता चिच्छक्तिः' स्वातन्त्र्यम् आनन्दशक्ति तच्चमत्कारः इच्छाशक्तिः आमर्शात्मकता ज्ञानशक्तिः सर्वाकारयोगित्वं क्रियाशक्तिः । इत्थं सर्वशक्तियोगेऽपि आभिर्मुख्याभिः शक्तिभिरूपचर्यते स च भगवान् ।।६ क्रियाशक्ति और बन्धन— 'क्रिया शक्ति' के भेद— ┌───────────────┴───────────────┐ पशुवर्तिनी क्रियाशक्ति शिववर्तिनी क्रियाशक्ति (बन्धयित्री) (सिद्धयुपपादिका) कार्ममल—कार्ममल एवं क्रियाशक्ति—'सेयं क्रियात्मिका शक्तिः शिवस्य पशु वर्तिनी । बन्धयित्री स्वमार्गस्था ज्ञाता सिद्धयुपपादिका' 'कार्ममल'—'भेददशा में जब क्रिया- शक्ति की सर्वकर्तृता शक्ति अल्पकर्तृत्व प्राप्त करती है तथा कर्मेन्द्रिय रूप संकोच ग्रहण करके अत्यन्त परिमित हो जाती है तब उसे ही शुभाशुभ कर्ममय 'कार्ममल' कहा जाता है । 'क्रियाशक्तिः क्रमेण सर्वकर्तृत्वस्य किंचित्कर्तृत्वाप्तेः कर्मेन्द्रियरूपसंकोचग्रहण- पूर्वम् अत्यन्तं परिमिततां प्राप्ता शुभाशुभानुष्ठानमयं कार्म मलम् ।।'—(क्षेमराज : 'प्रत्य- भिज्ञाहृदयम्') ।। भेद दशा में 'क्रियाशक्ति' की अपनी सर्वकर्तृत्व शक्ति अल्पकर्तृत्व में रूपान्तरित हो जाती है—'क्रिया शक्तिः क्रमेण भेदे सर्वकर्तृत्वस्य किंचित्कर्तृत्वाप्तेः ।।' (प्रत्य०हृ०) यही 'कला' कहलाती है । यह अल्पकर्तृत्व में रूपान्तरित हो जाती है— 'सम्पूर्णकर्तृत्ताद्या बह्वयः सन्त्यस्य शक्तयस्तस्य । संकोचात्संकुचिताः कलादिरूपेण रूढयन्त्येनम् ।।'७ आकारादिक्षपर्यन्ताः कलास्ताः शब्दकारणम् । मातरः शक्तयो देव्यो रश्मयश्च कलाः स्मृताः ।।८ कला ┌───────┬───────┬───────┐ विद्या राग नियति काल १. प्रत्यभिज्ञाविमर्शिनी । २-५. तन्त्रसार । ६. वामदेव भट्टाचार्य—'जन्ममरणविचार' । ७. षट्त्रिंशत्तत्त्वसन्दोह । ८. शिवसूत्रवार्तिक ।