श्रीभाष्य (भगवद् रामानुजाचार्य - विशिष्टाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य सटीक)
Sri Bhashya of Bhagavad Ramanujacharya with Commentary
भगवद् रामानुजाचार्य (सम्पादक: स्वामी वासुदेवाचार्य) द्वारा
पृष्ठ 577, कुल 696 में से
संदर्भ में पढ़ें( ५१५ ) विरोधः कर्मणीति चेन्नानेक प्रतिपत्तेर्दर्शनात् ।।१।३।२६।। देवादीनां विग्रहादिमत्वाऽभ्युपगमे कर्मणि विरोधः प्रसज्यते बहुषु यागेषु युगपदेकस्येन्द्रस्य विग्रहवत्वे “अग्निमग्नि आवह” “इन्द्रागच्छ हरिव आगच्छ” इत्यादिना आहूतस्य तस्य सन्निधाना- ऽपरोः दर्शयति चाग्न्यादीनां तत्रतत्रागमनं “कस्यवाह देवा यज्ञमाग- च्छंति कस्य वा न बहूनां यजमानानां यो वै देवताः पूर्वं परिगृह्णाति स एनाश्वोभूते यजते” इति । अतो विग्रहादिमत्वे कर्मणि विरोधः प्रसज्यत इति चेत्, तन्न-अनेक प्रतिपत्तेर्दर्शनात्-दृश्यते हि सौभरि प्रभृतीनां शक्तिमतां युगपदनेक शरीर प्रतिपत्तिः । ( शंका ) यदि कहें कि—देवादिकों के देहादि के अस्तित्व स्वीकारने में विद्या में भले ही अधिकार हो जाए पर कर्म में तो विरोध उपस्थित हो जायेगा । शरीरधारी एक इन्द्र, एक समय में विभिन्नकाल में होने वाले यज्ञों में “अग्निमग्नि आवह” “इन्द्रागच्छ हरिव आगच्छ” इत्यादि मंत्रों से आवाहन करने पर, एक साथ कैसे उपस्थित सकेंगे ?” कस्यवाह देवा यज्ञमागंच्छंति” इत्यादि से, अग्नि आदि की उपस्थिति प्रमाणित है। इत्यादि— ( समाधान ) आपका उक्त कथन, युर्तियुक्त नहीं है—योग शक्ति संपन्न सौभरि आदि मुनियों का, एक समय में ही, अनेक शरीर धारण कर, अनेक कार्य करने का उल्लेख मिलता है । इसलिए इन्द्रादि देव- ताओं में भी ऐसा संभव है । शब्द इति चेन्नातः प्रभवात् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ।।१।३।२७।। विरोध इति वर्त्तते । मा भूत्कर्मणि विरोधोऽनेक शरीर- प्रतिपत्तेः । शब्दे तु वैदिके विरोधः प्रसज्यते, अनित्यार्थ संयोगात्। विग्रहवत्वे हि सावयवत्वेनेन्द्रादेरर्थस्यानित्यत्वमनिवार्यम् । अतो देव- दत्तादिशब्दवदिन्द्राद्यर्थजन्मनः प्राग् विनाशादूर्ध्वं चेन्द्रादिशब्दानां ankurnagpal108@gmail.com