भारतकोश
श्री चैतन्य चरितामृत (कृष्णदास कविराज गोस्वामी - सम्पूर्ण आदि, मध्य एवं अन्त्य लीला)

श्री चैतन्य चरितामृत (कृष्णदास कविराज गोस्वामी - सम्पूर्ण आदि, मध्य एवं अन्त्य लीला)

Sri Chaitanya Charitamrita of Krishnadas Kaviraj with Hindi Commentary

श्रील कृष्णदास कविराज गोस्वामी द्वारा

DevanagariHindipublished2,549 पृष्ठ

पृष्ठ 1230, कुल 2549 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 1230

[ 9/250-260 श्रीश्रीचैतन्यचरितामृत मध्यलीला अमृतप्रवाह भाष्य— महाप्रभुके शाङ्कर संन्यास-चिह्नोंको प्रह्लादको 'पुत्र' समझकर यह जिज्ञासा की, - 'तुमने देखकर शुद्धद्वैतवाद परायण तत्त्ववादियोंने पहले तो अपने (तथाकथित) गुरुसे किन-किन विषयोंका अध्ययन महाप्रभुके साथ बातचीत नहीं की, किन्तु बादमें उनका किया है', उसके उत्तरमें अधोक्षज-सेवक श्रीप्रह्लादने प्रेमावेश देखकर उनको वैष्णव समझकर उनका कहा- सत्कार अर्थात् सेवा की थी। तत्त्ववादियोंके अन्तःकरणमें विष्णोः श्रवणं (नामरूपगुणपरिकरलीलामय शब्दानां श्रोत्रस्पर्शः), वैष्णव होनेका अभिमान था, उसे देखकर महाप्रभुने [विष्णोः] कीर्त्तनं (नामरूपगुणपरिकरलीलामय शब्दानां उच्चारणं), थोड़ा हँसकर उनके साथ वार्त्तालाप किया था। महाप्रभुने [विष्णोः] स्मरणं (नामरूपगुणपरिकरलीलामयकृष्णस्य कहा,- 'मैं साध्य-साधन भली-भाँति नहीं जानता हूँ; यत्किञ्चिन्नमनुसानुसन्धानं), [विष्णोः] पादसेवनं (कालदेशा- आप लोग कृपा करके मुझे उसकी शिक्षा प्रदान करें।' द्युचितपरिचर्या), [विष्णोः] अर्चनं (पूजनं), [विष्णोः] वन्दनं तत्त्वाचार्यने उत्तर दिया,- 'वर्णाश्रमधर्म श्रीकृष्णमें समर्पित (नमस्कारः), [विष्णोः] दास्यं (तद्दासोऽस्मीत्यभिमानः) [विष्णोः] करना ही श्रीकृष्णभक्तका श्रेष्ठ साधन है एवं उस सख्यं (बन्धुभावेन तत्-हिताशंसनं), [विष्णौ] आत्मनिवेदनं साधन-बलसे श्रेष्ठ साध्यरूपी पाँच प्रकारकी मुक्ति प्राप्त (देहादि-शुद्धात्मपर्यन्तस्य सर्वतोभावेन तस्मै एवार्पणम्) इति करके सिद्धव्यक्ति वैकुण्ठमें जाता है।' यह सुनकर नवलक्षणा (नवलक्षणानि यस्याः सा) भक्तिः पुंसा (मानवेन) महाप्रभुने कहा, - शास्त्रके मतमें श्रवण-कीर्त्तन ही श्रेष्ठ-साधन [आदौ] अर्पिता [सती] भगवति विष्णो (श्रीहरौ) अद्धा है; उस साधनके बलसे श्रीकृष्णप्रेमसेवारूपी साध्यफलकी (साक्षादेव, न तु ज्ञानकर्माद्यव्यवधानेन) [पश्चात्] चेत् क्रियेत प्राप्ति होती है॥ 250-258 ॥ [न तु आदौ कृता सती, पश्चादर्प्येत, न तु कर्माद्यर्पणरूप-परम्परा अनुभाष्य— निर्विशेष-ब्रह्मवादी कैवलाद्वैतवादियों अथवा इयं भक्तिः; भगवत्तोषणार्थैवेयमिति भाव्यम्, न तु मायावादियोंके साथ शुद्धद्वैतवादियों अथवा तत्त्ववादियोंका धर्मार्थकाममोक्षार्थमिति, एवम्भूता चेत् क्रियेत, तदा तेन कर्त्रा बहुत समयसे विरोध प्रसिद्ध है॥ 250 ॥ शुद्धहरिभजनमेव सर्वशास्त्राध्ययनफलमिति मत्वा यत्] अधीतं, तत् [एव] उत्तमं मन्ये। श्रीमद्भागवत (7/5/23-24) :- श्लोक-भावानुवाद— श्रीकृष्णके नाम-रूप-गुण- श्रवणं कीर्त्तनं विष्णोः स्मरणं पादसेवनम्। परिकर-लीलामय शब्दोंका श्रवण, कीर्त्तन, स्मरण, श्रीकृष्णके अर्चनं वन्दनं दास्यं सख्यमात्मनिवेदनम् ॥ 259 ॥ चरणोंकी सेवा (देश-कालोचित परिचर्या), श्रीकृष्णका इति पुंसार्पिता विष्णौ भक्तिश्चेन्नवलक्षणा। पूजन, वन्दन (नमस्कार), श्रीकृष्णके दास होनेका क्रियेत भगवत्यद्धा तन्मन्येऽधीतमुत्तमम् ॥ 260 ॥ अभिमान, श्रीकृष्णके प्रति सख्यभाव (बन्धुभावसे श्रीकृष्णके हिताभिलाषी) और श्रीकृष्णको आत्मनिवेदन (श्रीकृष्णको अनुवाद— अमृतप्रवाह भाष्य देखें ॥ 259-260 ॥ देहादि, शुद्धात्मा तक सभी प्रकारसे समर्पण), -इन नौ अमृतप्रवाह भाष्य— श्रीकृष्णका श्रवण, कीर्त्तन, स्मरण, लक्षणोंसे सम्पन्न भक्ति मानवके द्वारा पहले श्रीकृष्णमें पादसेवन, अर्चन, वन्दन, दास्य, सख्य और साक्षात् (ज्ञान-कर्मादिके व्यवधानसे रहित) अर्पित आत्मनिवेदन, - इन नौ लक्षणोंसे सम्पन्न भक्ति ही होनेके बाद ही कर्मफलका अर्पण हो [ऐसा नहीं कि श्रीकृष्णमें अर्पित होकर साधित होनेसे सर्वसिद्धि होती पहले कर्म करके बादमें उसके फलको अर्पित करें; है, - यही शास्त्रोंका उत्तम तात्पर्य है॥ 259-260 ॥ और भक्ति भी श्रीकृष्णके सन्तोषके लिये हो, अनुभाष्य— प्राकृत सीमित ज्ञान ही जिसका एकमात्र धर्म-अर्थ-काम-मोक्षादिकी कामनासे नहीं; इस प्रकारके सहारा था, ऐसे दैत्यराज हिरण्यकशिपुने महाभागवत जिस कर्त्ताने यह जान लिया है कि शुद्धहरिभजन ही सभी शास्त्रोंके अध्ययनका फल है], उसने ही शास्त्रोंके अध्ययनको उत्तमरूपसे ग्रहण किया है॥ 259-260 ॥ 382 ।

श्री चैतन्य चरितामृत (कृष्णदास कविराज गोस्वामी - सम्पूर्ण आदि, मध्य एवं अन्त्य लीला) · पृष्ठ 1230, कुल 2549 में से · BharatKosha