सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

दैवाख्यानम्, जरावर्णनम् ९५

---

धिग्दैवमावश्यकम् ॥ १२१ ॥ येनाकारि मृणालपत्रमशनं क्रीडा करिण्या सह स्वच्छन्दं, भ्रमणं च कन्दरगणे पीतं पयो नैर्झरम् । सोऽयं वन्यकरी नरेषु पतितः पुष्णाति देहं तृणैर्दैवेन ललाटपत्रलिखितं तन्मोज्झितुं कः क्षमः ॥ १२२ ॥ दैवेन प्रभुणा स्वय जगति यद्यस्य प्रमाणीकृतं तत्तत्सोपनमेन्मनागपि महान्नैवाश्रयः कारणम् । सर्वाशापरिपूरके जलधरे वर्षत्यपि प्रत्यह सूक्ष्मा एव पतन्ति चातकमुखे द्वित्राः पयोबिन्दवः ॥ १२३ ॥ कान्तं वक्ति कपोतिकाकुलतया नाथान्तकालोऽधुना व्याधोऽधो धृतचापसज्जितशरः श्येनः परिभ्रामति । इत्थं सत्यहिना स दष्ट इषुणा श्येनोऽपि तेनाहतस्तूर्णं तौ तु यमालयं प्रति गतौ दैवी विचित्रा गतिः ॥ १२४ ॥ रेवोवारिणि वारेणेन विपुले राजीवराजीरजःपुञ्जापिञ्जरतोर्मिणि प्रविगलद्दानाम्बुगन्धोत्कटे । धौतं येन मृगारिरक्तमसकृद्दन्तान्तरालस्थित कोष्णं सोऽपि पयः पपौ हतविधेः को गोचरे नागतः ॥ १२५ ॥ केषांचिन्निजवेश्मनि स्थितवतामालस्यनिद्रावता दृश्यन्ते फलिता लता इव फलैराचूलमूलं श्रियः । अद्रिं लङ्घयता गिरि प्रयतता पृथ्वीतले धावतामुद्योगव्यवसायसाहसधिया तन्नास्ति यैस्तप्यते ॥ १२६ ॥ स्थाल्या वैदूर्यमय्या पचति तिलकणांश्चान्दनैरिन्धनौघैः सौवर्णैर्लाङ्गलाग्रैर्निखनति वसुधामर्कमूलस्य हेतोः । छित्त्वा कर्पूरखण्डांस्तृतिमिह कुरुते कोद्रवाणा समन्तात्प्राप्येमां कर्मभूमिं न चरति मनुजो यस्तपो मन्दभाग्यः ॥ १२७ ॥ पञ्चैते पाण्डुपुत्राः क्षितिपतितनया धर्मभीमार्जुनद्याः शूराः सत्यप्रतिज्ञा दृढतरवपुषः केशवेनापि गूढाः । ते वीराः पाणिपात्रे कृपणजनगृहे भिक्षुचयौं प्रवृत्ताः को वा कार्ये समर्थो भवति विधिवशाद्भाविनी कर्मरेखा ॥ १२८ ॥ यत्र श्यामाकबीजान्यपि चटकवधूचञ्चकोटिच्युतानि प्रोञ्छियन्ते स्ववेश्मन्यशनविरहिते निर्धनश्रोत्रियाणाम् । दैवे दातर्यकस्मात्तदुलशिशुकराकृष्टहारावलीतो भ्रष्टास्तत्रैव दृष्टा युवतिभिरलसं चूर्णिता मौक्तिकोघाः ॥ १२९ ॥ यन्माता विष्णुनाभिः पतिरपि च सुतो यस्य साक्षात्प्रजाना लक्ष्मीर्यत्सश्रयाभूत्तदपि करतले भारती सवभार । भानुर्यस्यास्ति मित्रं तदपि सरसिजं क्षीणमिन्दोर्मयूखैस्तातुं नैवोत्सहन्ते गतसुकृतफलं प्राप्तकालं सहायाः ॥ १३० ॥ कुत्रापोध्या क रामो दशरथवचनाद्दण्डकारण्यमागात्क्कासौ मारीचनामा कनकमयमृगः कुत्र सीतांपहारः । सुग्रीवे राममैत्री क जनकतनयान्वेषणे प्रेषितोऽहं योऽर्थोऽसभावनीयस्तमपि घटयते क्रूरकर्मा विधाता ॥ १३१ ॥

---

जरावर्णनम्

अलंकरोति हि जरा राजामात्यभिषग्यतीन् । विडम्बयति पण्यस्त्रीमल्लग्रायनसेवकान् ॥ १ ॥ क्षणात्प्रबोधमायाति लङ्घ्यते तमसा पुनः । निर्वाणतः प्रदीपस्य शिखेव जरतो मतिः ॥ २ ॥ शशिनीव हिमार्तानां धर्मार्ताना रवाविव । मनो न रमते स्त्रीणा जराजीर्णेन्द्रिये पतौ ॥ ३ ॥ मलिनैरलकैरेतैः शुक्लत्व प्रकटीकृतम् । तद्रोषादिव निर्याता वदनाद्दैन्दनावतिः ॥ ४ ॥ वृद्धत्वानलदग्धस्य सारयौवनवस्तुनः । दृश्यते देहगेहेषु भस्मेव पलितच्छलात् ॥ ५ ॥ वीक्ष्यते पलितश्रेणिर्नैव वृद्धस्य मूर्धनि । त्रैषैव नीतं जन्मेति कि तु भस्म विनिर्य्यधात् ॥ ६ ॥ इहल्यामपि सामग्र्या सुकृतं न कृत त्वया । इतीव कुपितो दन्तानेन्तकः पातयत्यलम् ॥ ७ ॥ यममिव करधृतदण्डं हरिमिव सँगदं शशाङ्कमिव वक्रम् । शिवमिव च विरुपाक्षं जरा करोत्यकृतपुण्यमपि ॥ ८ ॥ वदन दर्शेनविहीनं वाचो न परिस्फुटा गता शक्तिः । अव्यक्तेन्द्रियशक्तिः पुनरपि बाल्यं कृत जरया ॥ ९ ॥ पृष्टं रटति पलितैर्दृतो मस्तकमासाद्य सर्वलोकस्य । परिभवति जरा मरणं कुरु धर्मे विरम पापेभ्यः ॥ १० ॥ शतमंन्युं दण्डधरं कुबेरमपि शूलिनं तथा गदिनम् । कुरुते जरा न सा किं कुर्याच्चीरूपनामकं मनुजम् ॥ ११ ॥ कृष्णवर्त्मनि गुणान्नानयन्ती जीवनेऽपि जरयन्त्यनुरागम् । आगता बत जरेव हिमानी सेव्यता सुरैरतरगवती्रयम् ॥ १२ ॥ कृतान्तस्य दूती जरा कर्णमूले समागत्य वक्ति लोकाः शृणुध्वम् । परस्त्रीपरद्रव्यवाञ्छा त्यजध्वं भजध्वं रमानाथपादारविन्दम् ॥ १३ ॥ वर्षे सितं समभिवीक्ष्य शिरोरुहाणा स्थानं जरा परिभवस्य यदेव पुंसाम् । आरोपितास्थिशकलं परिहृत्य

---

पादटिप्पण्यः

१ नर्मदोदके २ भोजनार्थमिति शेष ३ रत्नविशेषः ४ आर्तिक्क्यम् ५ 'बाजरी' इति प्रसिद्धधान्यानाम् ६ ब्रह्मा.
१ हनुमत उक्तिरियम् २ केशै ३ दन्तपङ्क्ति ४ वार्धक्य तदेवानलस्तेन दग्धस्य ५ पलितमिषेण ६ पक्ति ७ व्यर्थमेवं. ८ निक्षिप्तवान् ९ पुण्यम् १० यम ११ गदया आयुधविशेषेण सहितम्, पक्षे,-गदेन रोगेण सहितम् १२ विकृताक्षम् १३ दन्तरहितम् १४ शुक्लकेशत्वमेव दूत १५ इन्द्रम्; पक्षे,-कोपनम् १६ यमम्; पक्षे,-यष्टिवरम् १७ धनाधिपम्; पक्षे,-कुत्सितं शरीरम् १८ शिवम्, पक्षे,-शुलयुक्तम् १९ विष्णुम्; पक्षे,-गदयुक्तम् २० अग्नी, पक्षे,-कृष्णस्य वर्त्म मार्गस्तस्मिन् २१ उदके पक्षे,-प्राणे २२ दूरीकुर्वाणा २३ हिमंसंहति २४ सुरतै रङ्गवती; पक्षे,-सुराणां तरंगवती भागीरथी २५ केशानाम् २६ आरोपितमस्थ शकल खण्ड यस्मिन् २७ अस्पृश्यत्वादिति भावः