सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

९६	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ २ प्रकरणम्

यान्ति चाण्डालकूपमिव दूरतरं तरुण्यः ॥ १४ ॥ श्रुतिः शिथिलता गता स्मृतिरपि प्रनष्टाधुना गतिर्विपथमार्गता विगलिता द्विजाना ततिः । गवामपि च संहृतिः समुचितक्रियाश्च्युता कृता न जरया तया कलियुगस्य साधर्म्यता ॥ १५ ॥ गात्र संकुचित गतिर्विगलिता भ्रष्टा च दन्तावलिर्दृष्टिर्नश्यति वर्धते बधिरता वक्त्रं च लालायते । वाक्य नाद्रियते च बान्धवजनैर्भार्या न शुश्रूषते हा कष्टं पुरुषस्य जीर्णवयसः पुत्रोऽप्यमित्रायते ॥ १६ ॥ स्थूलप्रावरणोऽतिवृत्तकथकः कासाश्रुलालाविलो भग्नोर्वरूपिट्ठजानुजघनो मुग्धोऽतिथीन्वारयन् । शृण्वन्पृष्ट्वध्रुवचचांसि धनुषा सत्रासयन्वायसानाशापाशनिबद्धजीवविभवो वृद्धो गृहे ग्लायति ॥ १७ ॥ पादौ संस्तम्भयन्ती मुखमपि नमयन्त्यङ्गमाकुञ्चयन्ती हस्तावुत्कम्पयन्ती प्रणयिजनवचो न श्रुतीः श्रावयन्ती । रत्योद्वेङ्गजयन्ती वलिततनुमती नूतनोढा जरा वा तुल्या पूर्वी तु पुसेंक्षसति बत परा भीतिहेतुर्नरस्य ॥ १८ ॥

क्षुधावर्णनम्

नास्ति क्षुधासमं दु खं नास्ति रोगः क्षुधासमः । नास्त्याहारसमं सौख्य नास्ति क्रोधसमो रिपुः ॥ १ ॥ शय्या वस्त्रं चन्दनं चारु हास्यं वीणा वाणी सुन्दरी या च नारी । न भ्राजन्ते क्षुत्पिपासातुराणा सर्वार्म्भास्तण्डुलप्रस्थमूलाः ॥ २ ॥

भिक्षुकः

प्रतिदिनमयत्नसुलभे भिक्षुकजननि साधुसङ्गकल्पलते । नृपनमननरकतारिणि भगवति भिक्षे नमस्तुभ्यम् ॥ १ ॥ अगस्तितुल्याश्च घृताब्धिशोषणे दम्भोतितुल्या वटिकाद्रिभेदने । शाकावलीकाननवह्निरूपास्त एव मष्टा इतरे भटोश्च ॥ २ ॥ अग्रेयो मुक्तिमता प्रयोगसमये मन्त्रेषु पृष्ठ गत पाकागारगतस्तु पाचकमनस्तोषाय वाचस्पतिः । उच्चैर्या निरतो रतोऽर्भकगणे पिण्डेषु दत्तादरो नाना श्राद्धगणैकचालितमना मह्नोत्तमो राजते ॥ ३ ॥ उच्चैरध्ययनं पुरातनकथा स्त्रीभिः सहाभाषणं तासामर्भकलालने पैतिनुतिस्तत्याकमिथ्यास्तुतिः । आदेशस्य करावलम्बनविधिः पाण्डित्यलेखक्रिया होरागौरुडमन्त्रतन्त्रकविधिर्भिक्षोर्गुणा द्वादश ॥ ४ ॥ प्रातः क्षालितलोचनाः करतले चञ्चत्पवित्राङ्कुरास्तत्तत्स्थाननिवेशितोर्ध्वतिलकाश्रैर्लन्तबद्धक्षाक्ताः । को जातश्च मृतोऽथवा मृततिथिः कस्यालये वर्तते चेत्थं हर्षशनैर्युताः प्रतिदिन धावन्त्यहो भिक्षुकाः ॥ ५ ॥

परगृहवासः

शिरसा धार्यमाणोऽपि सोमः सोमेन शंभुना । तथापि कृशता धत्ते कष्टः खलु पराश्रयः ॥ १ ॥ विना कार्येण ये मूढा गच्छन्ति परन्दिरम् । अवश्यं लघुता यान्ति कृष्णपक्षे यथा शशी ॥ २ ॥ कष्टं खलु मूर्खत्वं कष्ट खलु यौवनेषु दारिद्र्यम् । कष्टादपि कष्टतर परगृहवासः परान्नं च ॥ ३ ॥ उडुगणपरिवारो नायकोऽप्योषधीनाममृतमयशरीरः कान्तियुक्तोऽपि चन्द्रः । भवति विगतैरंशिर्मर्मण्डलं प्राप्य मौनोः पैरसदननिविष्टः को लघुत्वं न याति ॥ ४ ॥

उदरपूरणदूषणम्

अस्य दग्धोदरस्यार्थे किं न कुर्वन्ति पण्डिताः । वानरीमिव वाग्देवीं नर्तयन्ति गृहे गृहे ॥ १ ॥ किमकारि न कार्पण्य कस्यालङ्घि न देहली । अस्य पापोदरस्यार्थे किमनाटि न नाटकम् ॥ २ ॥ एकः स एव जीवति हृदयविहीनोऽपि सहृदयो राहुः । यः सकलैलैघिमकारणमुदर न बिभर्ति दुःपूरम् ॥ ३ ॥ कंधरा संपहाय कं धरा प्राप्य सयर्ति जहासं कस्यचित् । मां किल नमयतः स्वपूर्तये दुर्भरात्किमुदराद्वियोगतः ॥ ४ ॥ अहितहितविचारशून्यबुद्धेः श्रुतिसमयैर्बहुभिस्तिरस्कृतस्य । उदरभरणमात्रकेवलेच्छोः पुरुषपशोश्च पशोश्च को विशेषः ॥ ५ ॥ इयमुदरदरी दुरन्तपूरा यदि न भवेद्भूविमीनभङ्गभूमिः । क्षणमपि न सहे भवादृशाना कुटिलकटाक्षनिरीक्षणं नृपणाम् ॥ ६ ॥ अप-

---

१ कर्णेन्द्रियम्, पक्षे,-वेद २ शरणम्, पक्षे,-मन्वादि वाक्यम् ३ आचरणम्, पक्षे,-गमनम् ४ दन्तानाम्, पक्षे,-ब्राह्मणानाम् ५ इन्द्रियाणा म्, पक्षे,-धेनूनाम् ६ समानधर्मत्वम् ७ शत्रुरुदाचरति ८ अतिक्रान्तानि वृत्तान्ते कथयतीति ९ धाष्ट्र्ययुक्तखोवचनानि १० खेद प्राप्नोति ११ पादयो स्तम्भन कुर्वती १२ उद्वेग कुर्वती १३ वलय चर्मवलय सजाता यस्या सा वलिता, सा चासौ तनूश्च तद्वती, पक्षे,-वलित वलन तद्युक्ताया तद्वती १४ नवीनविवाहिता स्त्री १५ नूतनोढा १६ पुरुषात् १७ उद्वेग प्राप्नोति १८ जरा १९ भयकारणम् २० सुन्दरम् २१ वज्रसदृशः २२ अरण्यम् २३ योद्धार २४ अग्रगण्य २५ भोक्तॄणाम्. २६ वृहस्पतिवत् कुशल २७ दक्षिणायाम्, अय तु वैदिकैरेवावगम्यो दक्षिणासबद्ध साकेतिक शब्द

१ पठनम् २ शिशु ३ स्तुति ४ भाविशुभाशुभफलकथनप्रागल्भ्यमिति भावः ५ जन्मपत्रादिफलकथनम् ६ वस्त्रान्ते ७ उमासहितेन ८ नक्षत्रसमूह परिवारो यस्य ९ वनस्पतीनाम् १० निस्तेजा ११ सूर्यस्य १२ परगृहम् १३ हीनदशाम् १४ लघुत्वकारणम् १५ धारयति १६ दुखेन पूरयितु शक्यम् १७ मस्तकम् १८ युद्धे १९ श्रौतसिद्धान्ते २० अवमानकारणम्