सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

विशिष्टराजप्रशंसा ११५

---

दलपतिरायः

चन्द्रं चन्द्रार्धचूडं चतुरुदधिचयं चन्द्रिका चन्द्रकान्तं
चार्वङ्गीलोचनान्तं चमरसहचरीबालमारोच्य च खर्वीकुर्वन्ति
दुर्वीकरतिलकम्पि ध्वस्तगुर्वीतिभीति खर्वीध्रिप्रस्थितास्ते
दलपतिगृहिणी त्वद्यशस्तोमसोमाः ॥ २८ ॥

दशरथः

चिरादक्ष्णोर्जाड्यं शमयति समस्तासुरवधूकचाकृष्टिक्रीडा-
प्रसभसुभगंभावुकभुजः । त्रिलोकीजङ्गालोज्ज्वलसहजतेजा-
मनुकुलप्रसूतिः सुत्राणो विजयसहकृत्वा दशरथः ॥ २९ ॥
यस्योद्यद्बुजदण्डचण्डिमवलत्कोदण्डलीलायितैर्निष्पीते दनु-
जेन्द्रचन्द्रवदनाद्रूवल्लीविभ्रमे । लक्ष्मीमसृविपाटलक्षतमयी-
मालम्बते केवलं पौलोमीकरजाङ्कुरव्यतिकरादाखण्डलीय
वपुः ॥ ३० ॥

दिल्लीन्द्रचूडामणिः

राजेति क्षणदाकर विजयते दानोरुलक्ष्मीरिति स्वर्नाग
बहुवाहिनीपतिरिति क्षीरोदमास्कन्दति । दुर्गाधीश इति
स्फुटं पुररिपु विद्विष्टि मोगोद्ग्रटश्रीरियर्हति वासुकि स्वयशसा
दिल्लीन्द्रचूडामणिः ॥ ३१ ॥

नाना

जयश्रियः कृपाणीय वेणी नानानृपभूपतेः । अस्या
करगृहीतायामसावभिमुखी तव ॥ ३२ ॥

निजामशाहः

नृपतिनिजाम तवाङ्गुतचरणार्पणबहलपीडामिः । रचयति
बहिरिद रसनामरुणध्वजकैतवादवनिः ॥ ३३ ॥ धरणिधर
निजामशाह युष्मत्करकरवालकरालकालसर्पैः । द्विषदसुपवनं
निपीय पीनो दिशि दिशि मुखति कशूकं यशस्ते ॥ ३४ ॥
अटकटकटघोटकप्रकटचापटङ्कारवच्चटच्चटदिति स्फुटं स्फुटति
मेदिनी कर्परम् । निजामधरणीपतौ वलति कौतुकाडम्बरा-
दिदं भुवनमण्डल दरदरीदरीदर्यहो ॥ ३५ ॥ क्षोणीकाम
निजामशाह भवतः प्रौढैः प्रतापानलैर्दागेव द्रवरूपतामुपगते
क्षौमीकराणां चये । अश्यद्भासवधामधोरणि मुहुर्मज्जद्ग्रह-
ग्रासुनि त्रस्यत्कामिनि नि.पतद्दनितलं मेरोः समुन्मीलति
॥ ३६ ॥ क्षोणीकाम निजाम तावकभुजं लब्ध्वा भुजगीश्वर
जानीमः करवालकालभुजगी किं नाम गर्भिण्यभूत् । मत्तेभेन्द्र-
विभिन्नकुम्भविदलन्मुक्ताकलापच्छलादच्छामण्डपरम्परामधि-
रणं सूते स्फुरन्ती मुहुः ॥ ३७ ॥ वाहव्यूहखुरक्षता वसुमती
सवीक्ष्य मूर्च्छावती मेरीझाङ्कृतिचञ्चलेन पयसा वारानिधिः
सिञ्चति । दिग्वाला तनुते निजामनृपतेर्वातं पताकांशुकैर्धूली-
धोरणिरश्विनीसुतमिव प्रष्ठु दिवं धावति ॥ ३८ ॥ विद्धद्रोष्ठी-
गरिष्ठ प्रतिभटदयन श्रीनिजामः प्रतीम कृत्वा त्वत्कीर्तिगाथा
वहति गणविधि पद्मयोनि कठिन्‍या । वकालेन्वा गुरूणाम्-
मृतकरकला कश्चमल्ली मरालाः शुद्धा लेखा लघूना विसभुजग-
नभोनिन्र्गगादन्तिदन्ताः ॥ ३९ ॥ अङ्गा स्रजातभङ्गाद्यनब-
नवसतिप्राप्तरङ्गाः कलिङ्गास्तैलङ्गाः स्वर्गगङ्गाभिषवणमतयः
शीर्यदङ्गाश्च वङ्गाः । लटाः स्विद्यल्ललाटाः पदगमनहढा
श्वासलोलाश्र चोला जायन्ते श्रीनिजाम प्रचुरण भवतः
प्रौढनि सापनादात् ॥ ४० ॥

नृसिंहः

आहवे जगदुद्दण्डराजमण्डलगहवे । श्रीमृसिंह महीपाल
स्वस्त्यम्तु तव बाहवे ॥ ४१ ॥ त्वयि लोचनगोचर गते
सफल जन्म नृसिंहभूपते । अजनिष्ट ममेति सादर युधि
विज्ञापयति द्विषा गणः ॥ ४२ ॥ कौमुदीव तुहिनांशुमण्डल
जाह्रवीव शँशिखण्डमण्डनम् । पश्य कीर्तिरनुरूपमाश्रिता
त्वा विभाति नरसिंहभूपते ॥ ४३ ॥ गैण्डामोगे विहरति
मदे पिच्छिैले दिग्गजाना वैरिस्त्रीणा नयनकमलेष्वञ्जनानि
प्रैमार्ष्टि । यद्यप्येषा हिमकरकराद्वैतसौबैस्तिकी ते कीर्तिर्दिक्षु
स्फुरति तदपि श्रीमृसिंहक्षितीन्द्र ॥ ४४ ॥ विचार्यं
सरसकविता यानग्ब्ल तुरगो वाञ्छाग्ब परमपदवी भोगरत्नं
मृगाक्षी । स्रोतोम्न विबुधतटिनी मासग्बं वसन्तो भूभूद्गल
कनकशिखरी भूपरत्नं नृसिंहः ॥ ४५ ॥ निशारत्नं चन्द्रः शयन-
तलरत्नं शशिमुखी मभारत्नं विद्वान् श्रवणपुटरत्नं हरिकथा ।
कलारत्नं गानं दिविगमनरत्नं दिनकरो महीरत्नं मन्ये सपदि
नरसिंह क्षितिपतिः ॥ ४६ ॥ श्रीलक्ष्मीनरसिंहसान्द्रजलदे
चञ्चन्नखालीतडिद्भाञ्चि च्छन्नरिपुप्रतापतपने कोपावलि वर्षति ।
पूर्णा शोणितवाहिनी सुरमनःसतापदावानलः शान्तोऽभूद्विर-
राम वैपिनितासीमन्तमागौदयः ॥ ४७ ॥ निर्यच्छोणित-
पूरताम्रवपुषः स्वैर रुदन्तो मुहुर्देव श्रीनरसिंह ते रिपुजना
दिग्गससो निख्नपाः । उद्गच्छञ्जठरान्त्रनालसहितास्ते नून-
मासन्नपुनर्जन्मानो रणभूमिमातुरुदरात्तत्कालमेव च्युताः ॥४८॥
देव त्वच्चरणप्रतापशिखिनो निःशेषमेधीयते शत्रूणा पटलं
तदीयमयशो जानामि धूमायते । मार्तण्डाशुलसन्नखावलिरसौ
ज्वालाकलापायते दुःखाना निकरस्तथा- सुमनसा सङ्घः
पतङ्गायते ॥ ४९ ॥ कि मध्याहृदिवाकरोऽयमपरः किं वाय-
मौर्वानलः कि वासौ चपलाचयः पशुपतेः कि भालनेत्रानलः ।
कि वाऽसौ प्रलयनलः किमथवा सर्वोऽपि भौमानलः श्रीमत्सिंह
भवत्प्रतापमहिमा नोदेति केषा मतिः ॥ ५० ॥ काठिन्यं
कुचकुम्भयोर्नयनयोश्चाञ्चल्यमेतद्वयं भो ब्रह्मन्भवता कथ न
पदयोरक्षाकमासादितम् । इत्थ श्रीनरसिंह ते त्रिभुवनाधीशस्य
घाटीभिया कान्तारेषु मिथः पलायनपरा जल्पन्ति वैरित्रियः
॥५१॥ एताः सम्प्रति गर्भगौरवभराद्राज्ञोऽवरोधाङ्गनाः कान्ता-
रेषु पलायितु बत कथं पद्मा भवेयुः क्षमाः । इत्थ चेतसि

---

१ दलपतिराय कश्चिन्नृपस्तस्यपत्नीसंबोधनम् २ इन्द्रस्य ३ सुवर्णम्
१ चन्द्रकलाभूषणम्, हरमित्यर्थे २ गण्डप्रदेशे ३ पङ्किले ४ प्रोञ्छति ५ स्वस्तीत्याहेत्यर्थे, अतिशूत्रेत्यर्थे. ६ इन्धनायते.