सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

११८	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ३ प्रकरणम्

| मल्लशाहः<br>मृगः प्रमीललोचन. पिक. कृतोक्तिमोचनः श्रितानति कृताततिर्मरालिकास्खलद्गति. । निरीक्ष्यते लसन्मते सुमल्लशाहभूपते तवारिकामिनी वृथाद्भुत हुताटवी यथा ॥ १०० ॥ पलायिता तवारिवामलोचना यदा यदा पुलिन्दनायकै. सुलिसकालकूटसायकै । विहाय नासिकासु मौक्तिकं सज च मौक्तिकी विलुण्ठिता. पुनर्भपञ्चमेह मल्लहूपते ॥ १०१ ॥ आदायादाय मुक्तास्तदनु शिखिधियादाय माणिक्यवर्गं धूम्रभ्रान्ति वहन्त्य खवदनकमल मोदलुब्धालिवृन्दे । पक्तु भिलद्य. प्रवृत्ता. सरभसमसकृत्तद्विषत्पत्तनेषु ब्रूमः कि कीर्तिपूर धवलितवसुधं मल्लशाहस्य तस्य ॥ १०२ ॥<br><br>माणिकः<br>यश.शशाङ्काभ्युदये प्रवृद्धो द्विषद्धधूनेत्रजलाम्बुराशि । नष्ट हि दारिद्यतमो बुधाना तव क्षितौ माणिक भूमिपाल ॥ १०३ ॥ सदर्महारैर्भवता प्रदत्तैर्मदङ्गना कण्ठतटायहारै । श्रीमाणिकक्षोणिपते प्रतुष्टा यथा यशो गायति तद्विधेहि ॥ १०४ ॥ सजाते द्रवरूपता हि रजताद्रौ स्वर्णशैले द्रुतं भूमीपालललाम माणिकविभो प्रौढैः प्रतापानलैः । योगेऽभूदनयो. सुपाण्डुररुचि. सातेऽरिकान्ताजनेर्नीता स्वीयकपोलयोश्च विरहव्याजेन गोपायते ॥ १०५ ॥ भोगासक्तैकचेता भयवशसुखकृद्वीतिहा स्वाश्रिताना भोगान्भव्याय यच्छञ्जगति भवनत साधु भण्डारतिश्च । भूपाना ग्लानिकर्ता भटनगजभयध्वसदेहो हि मल्लाकीर्णः श्रीमाणिकेन्द्रस्त्वमिव तव रिपुस्तत्र दम्भ प्रतीम. ॥ १०६ ॥ सङ्ग्रामक्षोणिदृप्यद्वपलरिरुपुचमूसिन्धुकीलालमाला पीत्वा काल`कृपाणोऽम्बुद उपसमर गजेते वीरघोषैः । वर्षत्युद्दामगौर दिशि दिशि तव भोः कीर्तिवारीभकुम्भप्रोद्यन्मुक्ताहिमाश्मच्छुरितमरिततेर्माणिकक्षोणिपाल ॥ १०७ ॥<br><br>माधवः<br>सत्यासक्तमना गुणाकरलताकीर्णो न दीनाश्रयोऽरिष्टध्वंसपराजद्यश्च सुमनोवृन्दैरलं वन्दितः । नानास्थानकलाप्रधानमहिमा नित्यं सदानन्दक. श्रीमान्माधव एव माधवसमः क्षोणीतले राजते ॥ १०८ ॥<br><br>मानसिंहः<br>काञ्ची काञ्ची न धत्ते कलयति न दृशा केलितल्पं कलिङ्गी सिन्दूर दूर एव क्षिपति करतलन्यस्तमान्त्री पुरंध्री । सौराष्ट्री मार्ष्टि भूयः सपदि नयनयो रक्तता रक्तिमान कार्णाटी कर्णिकाया मलिनयति मनो मानसिंहप्रयाणे ॥ १०९ ॥<br><br>मालवाखण्डलः<br>पर्यङ्को राजलक्ष्मा हरितमणिमयः पौरुषाम्धेस्तरङ्गः सङ्गामत्रासताम्यन्मुरलपतियशोहंसनीलाम्बुवाह. । भग्नप्रत्य- | र्थिवंशोल्बणविजयकरिखानदानाम्वुपङ्क. खड्गः क्ष्मासौविदलः समिति विजयते मालवाखण्डलस्य ॥ ११० ॥<br><br>मुकुन्ददेवः<br>करवारिरुहेण सधुनाने तरवारि नृपतौ सुकुन्ददेवे । वरयन्त्यमरावतीतरुण्य. प्रथमं काञ्चनगारिजातमाला. ॥ १११ ॥<br><br>मुञ्जः<br>लक्ष्मीर्यास्यति गोविन्दे वीरश्रीर्वीरमेष्यति । गते मुञ्जे यश पुञ्जे निरालम्बा सरस्वती ॥ ११२ ॥<br><br>मुद्दाफरशाहः<br>आकाश प्रसर प्रसर्पत दिशस्त्वं पृथ्वि पृथ्वीं भव प्रत्यक्षीकृतमादिराजयशसा युष्माभिरुज्जृम्भितम् । श्रीमुद्दाफरशाहपार्थिवयशोराशे. समुज्जृम्भणाद्वीजोच्छ्वासविदीर्णदाडिमदशा ब्रह्माण्डमारोह्यति ॥ ११३ ॥<br><br>राजबहादुरः<br>नित्यं वृद्धिमुपैषि सकलयसे सर्वाः कलाः सर्वदा सानन्दं कुमुदाकरं वितनुषे नास्ते कलङ्कस्तव । सर्वाशाः परिपूरयन्समुदयं धत्सेऽनिशं सर्वतो न श्रीगजबहादुरेन्द्र नृपते चन्द्राधिकस्त्व कथम् ॥ ११४ ॥<br><br>राजेन्द्रसिंहः<br>मूर्ध्ना कल्याणवाही करजितवसुधः सर्वदा पूर्णकामो विख्यातः कर्णवृत्त्या वचसि न च पटुश्चित्रपात्रानुभावी । क्रोषापेक्षी परस्मादुचितबहुकथः सर्वदा पूर्णलोक इत्थं राजेन्द्रसिंह त्वमिव तव रिपुस्तत्र कर्म प्रतीमः ॥ ११५ ॥<br><br>रामचन्द्रः<br>एकादशरुद्राणामेका गौरीत्यनौचितीं मत्वा । राघव नृप तव यशसा दशापि गौरीकृता हरितै. ॥ ११६ ॥ त्वद्वैरिमवनलिखितां सीतामाहर्तुमुद्यत्य । कपिकौणपमण्डलयो. शिव शिव भूयो भवन्ति सरम्भा. ॥ ११७ ॥ शरासने सायकमादधाने श्रीरामभद्रक्षितिपाल्मौलौ । सुराङ्गनाना वरलालसाना वामानि नेत्राणि परिस्फुरन्ति ॥ ११८ ॥ गायन्तु किन्नरगणाः सह किन्नरीभिः श्रीरामचन्द्र शिखरेषु हिमाचलस । शेषेन्दुकुन्ददलबाल्मृणालनालनीहारहारहरहाससितं यशस्ते ॥ ११९ ॥ नालीकमङ्गकृदतीव नदीनबन्धुर्नक्षत्रपो नैवसुधाविभवैकहेतुः । राजा किमिन्दुरपि ना॑र्यभिमानहारी राजा परं जयति राघवसार्वभौमः ॥ १२० ॥ नृपतिमुकुटरत्न त्वत्प्रयाणप्रशस्ति प्लवगपदनमज्जूर्निर्मराक्रान्तभोगैं । लिखति दृगनटङ्कैरून्नमद्भिर्नमद्भिर्जरठकमठभर्तुः क॑र्परे सर्पराजः ॥ १२१ ॥ रघुतिलक नृपाल त्वद्विपत्क्षोणि- |

---

१ वंशपरपरया वसुमतीप्रदानै	१ दिज. २ अलीकमङ्गकृत्, पक्षे,-कमलविकासकृत् ३ अनाथबन्धु , पक्षे,-नदीन समुद्रस्तद्वन्धु ४ क्षत्रियश्रेष्ठ , पक्षे,-नक्षत्रनायक ५ वसुधैश्वर्यस्य कारणम्, पक्षे,-नवीनाया सुधाया यो विभवस्तस्य मुख्यकारणम् ६ शत्रुमानहारी, पक्षे,-नारीणा मानहारक ७ शरीरम् ८ कपाले ९ शेषराज