सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

॥ विशिष्टराजप्रशंसा ॥ १११

---

पालप्रतिलसदपकीर्तिश्या मले विश्वजाले । भगवति भज- माने कृष्णता शूलपाणौ किमुदधिगिरिपुत्र्यौ चक्रतुस्तन्न विद्मः ॥ १२२ ॥ अघाक्षीन्नो लङ्कामयमसुदुन्वन्तमतर- द्विशल्यं सौमित्रेरयमपनिनायौषधिवनम् । इति स्मारं स्मारं त्वदरिनगरीभित्तिलिखितं हनूमन्तं दन्तैर्दशति कुपितो राक्षसगणः ॥ १२३ ॥ यदि क्षुण्णं पूर्वैरिति जहति रामस्य चरितं गुणैरेतावद्भिज्जगति पुनरन्यो जयति कः । स्वमा- त्मानं तत्तद्गुणरणिगमग्मीरमधुरस्फुरद्वाग्ब्रह्माणः कथमुप- करिष्यन्ति कवयः ॥ १२४ ॥ जगति जगतीमाग- च्छन्त्याः पितामहविष्टपान्महति पथि यो देव्या वाचः श्रमः समजायत । अथ कथमसौ सुस्वेदेन न चेदवगाहते रघु- पतिगुणग्रामश्लाघासुधामयदीर्घिकाम् ॥ १२५ ॥ लज्जा कीर्तिर्जनकतनया शैवकोदण्डभङ्गे तिस्रः कन्या निरुपमतया मेजिरे रामचन्द्रम् । अन्त्या पाणिग्रहणसमये ज्यायसी जातकोपा भूपैः सार्धं खलु गतवती मध्यमाऽथो दिग- न्तान् ॥ १२६ ॥ गेहे गेहे सुभग भवतो रामभद्र क्षितीश त्वामालिख्य खमपि सविधे सस्पृहं भावयन्त्यः । तस्मिन्नाकस्मिकमुपगते वल्लभे भीतिभाजः पौष्वं चाप तव करतले वेपमाना लिखन्ति ॥ १२७ ॥ अहो रघुशिरोमणे- रभिनवप्रतापावलिप्रचण्डकिरणप्रथाप्रसरसाध्वसादाश्रयम् । सुराधिपतिरम्बुदान्कमलमन्दिरा सेवते हिमांशुरपि चन्द्रमाः सततमम्बुधौ मज्जति ॥ १२८ ॥ कीर्तिः श्रीरघुवंशरत्न भवतः स्वर्वाहिनीगाहिनी दिक्पालानखिलानिरीत्य दधती पाण्योः प्रतापानलम् । सप्ताम्भानिधिमण्डलान्यधिगता त्वय्येकपत्नी- व्रतख्यात्यै विष्णुपदं स्पृशत्यनुदिनं शेषस्य शीर्षा- ण्यपि ॥ १२९ ॥ कीर्तो व्यासिववेत्य वैरिवनिताबाष्पो- दधेः साधनाडुत्तुङ्गे पृथिवीसुजा परिवृढे शश्वद्वि- पक्षे स्थितम् । सर्वक्ष्मापतिमौलिमण्डनमणे श्रीरामचन्द्र प्रभो चित्रं पश्य तेव प्रतापदहनं जानन्ति सत्ता- र्किकाः ॥ १३० ॥ श्रीराम त्वदनेकचित्रचरितप्रोद्दामकी- र्तिश्रुतिप्रागल्भ्याद्वैधूतमुर्ध्नि सकलत्रैलोक्यलोकेऽपि यत् । अश्रोत्राः फणिनस्तदेतदुचितं नो चेदहित्वामिना व्याधूते शिरसि क्क भूः क गिरयः कामी दिशामीश्वराः ॥ १३१ ॥ श्रान्त्वा भूवलयं दशास्यदमन त्वत्कीर्तिहंसी दिवं याता ब्रह्माण्डोदरगमवशात्तया तत्र गर्मिण्यभूत् । पश्य स्वर्ग- तरङ्गिणीपरिसरे कैन्दावदातं तया मुक्त भाति विशाल- मण्डकमिदं शीतद्युतेर्मण्डलम् ॥ १३२ ॥ ये मजन्ति निमज्जयन्ति च परास्ते प्रस्तरा दुस्तरे बाधौं वीर तरन्ति वानरभटांस्तारयन्तेऽपि च । नैते ग्रावगुणा न वारिधि- गुणा नो वानराणा गुणाः श्रीमद्दाशरथे प्रतापमहिमा सोऽय समुज्जृम्भते ॥ १३३ ॥ कीर्तिः श्रीरघुवंशदीप भवतो दूती मुरारेः प्रियां यत्सान्त्व्यमदात्तदादि गिरिशो- ऽमूर्द्धनारीश्वरः । ब्रह्माऽभूच्चतुराननः सुरपतिश्चक्षुःसहस्रं दधौ स्कन्दो मन्दमतिश्चकार न करस्पर्शं स्त्रियाः शङ्कितः ॥ १३४ ॥ एकं काञ्चनभूधरं सुवलयं वासः सुधैावारिधिं तारं तॉरॅकरालमण्डलमिरं संप्राप्य सत्कुण्डलम् । देरै- स्थापि च तेन तेन सदृशं त्वा भूषणं चापरं स्त्री मँर्न- ग्रहिलेव यैाँचतितरा श्रीराम कीर्तिस्तव ॥ १३५ ॥ संग्रामे दिवैर्सायते तव भुजः पूर्वाचलेन्द्रायते त्वत्कोधो ऽप्यरुणा- यते तव लसच्छौर्यं प्रैकोशायते । त्वद्वैरी तिमिर्रायते तद-

---

१ स्वसतीत्वव्रतस्थापनार्थ दिव्यकरण युक्तमेव अत्राय भाव -या हि स्त्री दिव्यं कर्तुमिच्छति सा पूर्वं गङ्गा गाहते, अपर देवताः प्रद- क्षिणीकृत्य पाण्योरनलं दधती सप्तमण्डलान्यतिक्रामति, ततो विष्णुपद स्पृशति; तथा सर्प कर्षति, तद्वदिय त्वत्कीर्तिरपि जलाभिरास्पद विष्णू पदसर्पस्पर्शनारूयानि पञ्च दिव्यानि स्वसतीत्वनिर्वाहाय विधत्त इति. २ उत्कटा. ३ कम्पितः. ४ शेषशिरोवधूतन्वे भूमेः पात एव स्यात्तत- स्तेषा गिर्यादिवस्तूना क्वावस्थान भवेत्ततस्तेषा भूम्याश्रितत्वात्तस्याश्च शेषाश्रितत्वादित्यर्थं

१ इस २ तीरे ३ कुन्दवदुज्ज्वलम् ४ लक्ष्मीम् ५ तदाप्रभृति. ६ महेश्वरेणेत्थ तर्कितम्-यदद्यसुमा स्वपार्श्वे न स्थापयिष्यामि तदैवं कीर्तिदूती लक्ष्मीमवापह्नत्य मम कामिनी गौरीमपि रामाय प्रदास्यतीति धिया स्वाङ्ग एव गौरी स्थापिता तत्प्रभृत्यर्धनारीश्वरो हर इति ख्याति. ७ ब्रह्मणा स्वपत्नीरक्षणार्थ चतसृष्वपि दिक्षु मुखानि निर्मितानीति भाव ८ यतो बहूनि चक्षूषि मम चेद्भविष्यन्ति तदा स्वाप्सरसः प्रलोभ्यापहर्तुमागच्छन्ती कीर्तिदूतीमवलोकयिष्यामीति भाव ९ मन्दा विवाहैलसा मतिर्यस्य स १० यतश्चेद्ह कृच्छ्रेण प्राक्स्त्रिय परिणेष्यामि तथापि तदपहरणे मम तस्या वियोग एव भावी, ततः किमनेन परिणयनारम्भेणेति विचारादिति भाव. ११ ममैकः काञ्चनगिरिर्दक्षिणे करे कटकोऽस्ति, वामे तु न किमपीत्येकनेत्राञ्जनवन्नै शोभेते पाणी, अतोऽपर तादृश वलयाख्य भूषणं मह्यं देहीति प्रार्थयते १२ यतो न ह्येक वास उपर्यधश्चाने परिधातु शक्यते १३ उज्ज्वलम् १४ इदमेक तारकाणां राजा चन्द्रस्तस्य मण्डलं सत्कुण्डलमेक- स्मिन्कर्णे संप्राप्य तत्सममपरकुण्डल द्वितीयकर्णार्थं याचति १५ दि- कृपर्यन्त प्राप्तापि १६ स्त्रिया यो मान • खपतिसौभाग्यसुरुपत्वा- दिगर्वस्तेन ग्रहीला ग्रहमृहीता. १७ अन्यापि या मानिनी मानग्रह- गृहीता भवेत्सा विदेशस्थापि पतिं प्रभविष्णु तत्तद्वस्तु याचते यद्भूखण्डलेऽपि नाप्यते तथैय कीर्तिरप्यपर भूषण याचत इत्यर्थं . १८ यथा दिवसे सूर्य प्रभाप्रगल्भतामुपैति तथा त्वत्खड्गभानुरपि संग्रामे स्वस्पष्टता प्रकटयतीत्यर्थं १९ यथा भानुरुदयाचले भासते तथा चासौ त्वद्भूजे-भासत इत्यर्थं २० यथारुणो रक्तवर्णोऽग्रे प्रादु- र्भवति तथा क्रोधोऽपि रक्तमुखनेत्रादिना प्रादुर्भवतीत्यर्थं २१ यथा सूर्योदये सर्वत्र प्रकाशः प्रसरति तथा त्वत्खड्गभानोरुदये तव शौर्य स्पष्टमुदेतीत्यर्थं २२ यथा सूर्योदये तमांसि नाशमायान्ति तथा त्वत्खङ्गभानूदये तव वैरिणो दिगन्तगामिनो भवन्तीत्यर्थं.