सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

१२० सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ३ प्रकरणम्

---

बलाहत्सूर्यकान्तायतेत्वत्कीर्तिः कमलायते रघुपते त्वत्खड्ग- चण्डद्युतेः ॥ १३६ ॥ अस्माकं पर मन्दिरस्य चरितं यद्यप्य- वाच्यं भवेत्स्वामी त्वं कथयामि तेन भवतः किंचित्प्रिया- दूषणम् । श्रीमद्राम नृप त्वया रणमुखे पाणिग्रहः सादरं यस्याः सासिलता परस्य हृदये दृप्ता लुठन्ती मया ॥ १३७ ॥ सत्य सा बहुरूपिणी समभवत्सिद्धिस्वरूपा भैत्वत्कीर्तिः श्रीरघुवशरत्न विमला जागतिं विश्वोदरे । क्ष्मापारे रिपुमन्दिरे नृपपुरे रत्नाकरे निर्झरे कान्तारे गिरि- शेखरे विषधरागारे तथैवाम्बरे ॥ १३८ ॥ गर्वावेश- विशालरावणभुजप्रोद्भूतप्रतापानलज्वालाजालिनवाम्बुदः कथम- सौ सीतापतिर्वर्ण्यते । यस्यानारितनृपाः कृपाणजलधौ मग्नाः पुरो गौरवादत्युच्चैर्गतयो भवन्ति च पुनर्भिंत्त्वा रवेर्मण्डलम् ॥ १३९ ॥ भीमं यज्ञलधि जवेन हनुमानुल्लङ्घ्य लङ्का गतो यच्चाशोकमहावन दलितवान्कक्ष च यक्षूर्ण- वान् । सीतोपायनमौलिरत्नसहित. प्राप्तश्च यस्त्वामसौ तत्राप्येष भवत्प्रतापमहिमा निर्यन्त्रणैः कारणम् ॥ १४० ॥ धत्ते नायक राम तावकयशो रैौमे शशाङ्के मरुँद्वाहे स्वर्गे- गजे हरौ फणिपतौ वाण्यां वृषे मे रुचिम । अन्येषु तु तँद्- म्बरे तँद्दिहिते तद्यञ्जने तन्मदे तत्कण्ठे च तदीक्षणे तद्गलके तैत्प्रोथके तैत्पथे ॥ १४१ ॥ श्रीमन्नायक राम- भद्र भवतः पाणौ कृपाणं रणे दृष्ट्वा यद्यद्भूदरिक्षिति- भुजा तत्तत्समाकर्णय । अङ्गे वेपँथुरन्धता नयनयोर्वक्त्रे तृणं भूयसी भीतिश्चेतसि वाचि सस्तुतिकथा हैंस्तद्वयं मस्तके ॥ १४२ ॥ आकृष्टे कवचादहीन्द्ररसनाकल्पे कृपाणे त्वया श्रीमन्नायक रामचन्द्र भवतः प्रत्यर्थिनां वेश्मसु । गाहन्ते सहसा लुलायचैमरीशौर्दूलर्शीखाचरीयक्षोरक्षश्चृगाल- कोलशैलभृद्गल्लूकभिल्लादयः ॥ १४३ ॥ रेफ व्यैञ्जनराज- ता तव तथाकारप्रकर्षः खरेष्वन्त्यस्यापि मकार विस्फु- रति ते वर्गोक्षरेष्वादिता । यैः संभूय निगद्यते रघु- कुलालकारहीराङ्कुरो देवः क्षोणिसुतापयोधरतटीशृङ्गार- हारो हरिः ॥ १४४ ॥ खेदाम्भःकणमण्डनानि खुरैली- खेलोद्भवन्त्यन्वह तद्बाहो रँसयेन्महाबल इति ख्यातिं गतो मरुतः । त चाखाद्य मुहुः सहस्रफणिता- शाली बलीयानैरिर्धत्ते कोमलकोमलैरपि फणैः श्रीराम- चन्द्र स्थिराम् ॥ १४५ ॥ श्रीरामे मृगया गतेऽपि धनुषा बाणे समारोपितेऽप्याकर्णान्तगतेऽथ मुष्टिगलितेऽप्ये- णाश्लेषेऽपि च । न त्रस्त न पलायित न चकितं नोत्क- म्पितं न द्रुतं मृग्या मद्धशंगं करोति दयितं कामोद्यमि- त्याशया ॥ १४६ ॥ गाम्भीर्येण महोदयेन शरणत्राणेन मर्यादया सर्वाशापरिपूरणेन महता स्थैर्येण धैर्येण च । राम त्वामनुकर्तुमिच्छतितरा वारांनिधिः कि त्वसौ पीतो वानरलङ्घितः प्रमथितो बद्धः श्रिया त्याजितः ॥ १४७ ॥ देव श्रीनृप रामचन्द्र भवतो दिग्जैत्रयात्रोत्सवे धावद्धीर- तुरगचञ्चलखुरक्षुण्णक्षमामण्डलात् । वातोद्धूतरजोमिलत्सुर- नदीसजातपङ्कस्थलीदूर्वाचुम्बनचञ्चवो हरिहयास्तेनैव वृद्धं दिनैः ॥ १४८ ॥ साधर्म्येन कथं गृणन्तु यमुनावेणी कृपाणीं च ते श्रीमद्राम चमूचरेण्य भवतो वाग्ब्रह्मसिद्धा- न्तिनः । नाकृष्टा हलिना न कालियवशात्क्रूरा न धारा- जडा न च्छायाजनिता न वर्कैबहुला न प्रोत्तंभङ्गा कचित् ॥ १४९ ॥ आवाल्यं पतिरेष मे जगदिदं जानाति तत्त्वं पुनर्भूमध्ये समुपागता तदपि ते विख्यायते य. पतिः । वृद्धा नास्य गृहे वसामि सुचिर तिष्ठन्स्थिरात्रेति तन्मात्स- र्यादिव राम भूप भवतः कीर्तिर्दिगन्तं गता ॥ १५० ॥ का शृङ्गारकथा कुतूहलकथा गीतादिकाना कथा माद्यद्-

---

१ यथा भानोरुदये सूर्यकान्तमणिषु महास्ताप- सजायते तथा चैतदुदये सति वैरिकीहृदयेषु महान्पश्चात्तापो भवतीत्यर्थ २ यथा भानोरुदये कमलानि विकस्वराणि भवन्ति तथा त्वत्खड्गभानोरुदये त्वत्कीर्तिर्विकासमुपैतीत्यर्थ ३ तिग्मांशुत्वात्खड्गस्य सर्वथा सूर्योपमत्वमस्तीति शेष. ४ परस्त्रियाः. ५ यतो भक्ता. स्वस्वामिन कथमपि हानिं सोढुमक्षमाः. स्त्रीदुर्लक्षणं तु परमपमानकारणमतो ब्रवीमीत्यर्थः. ६ यथा काचित्पाणिगृहीती परपुरुषस्य हृदये विलासं कुर्यात्तदा तस्या असतीत्वलक्षणेन पुरुषस्य महद्दूषणं लग्नं भवेत् ७ नानारूपत्वेन विश्वव्यापिन्यभूदिति भाव. ८ अणिमाद्यष्टसिद्धिमती ९ यथा योगिनी सिद्धागिरिदर्यादिषु स्वकामचारिणी भवेत्तथा त्वत्कीर्तिरपीति भाव. १० देदीप्यमाना. ११ समूहः. १२ अन्योऽप्यनलोऽम्बुदेन शाम्यति यथा तथा तत्प्रतापाग्निरपि रामेण शमित इति भाव १३ स्वर्गयायिनो भवन्ति अन्यो हि यो जलधौ निमग्नो भवति स च नीचैर्गतिरेव भवतीति प्रसिद्धम् १४ मारितवान् १५ अस्खलित . १६ बलभद्रे. १७ उच्चैःश्रवसि. १८ ऐरावते १९ नक्षत्रे २० रामवस्त्रे तद्वस्त्रस्य नीलत्वादिति भाव २१ चन्द्रशत्रौ. राहावित्यर्थ २२ वृषनासिकार्याम् २३ नक्षत्रपथे. आकाश इत्यर्थ २४ कंप २५ येषा मुखे तृण दृश्यते ते शूरा अपि गोवद्वध्या इति भाव , २६ शिरसि करद्वय स्वप्रणानार्थ कृतवन्त इत्यर्थः.
१ सदृशे २ तन्मन्दिराणा शून्यत्वेन वनचरतिरश्चा तत्र प्रवेशस्यानिवार्यत्वादिति भाव.. ३ बनगाव . ४ व्याघ्रा ५ वानर्य . ६ शूकरा ७ शल्यका . ८ ऋक्षा . ९ व्यञ्जनेषु श्रेष्ठत्वम्. १० खखगादिषु ११ शास्त्राभ्यासः १२ आस्वादयन् १३ यदा त्वया वैरिणो हतास्तदा त्वड्जयो परिश्र मज खेद् उत्पन्नस्तच्छोषणदादावुर्महाबलोऽभूदिति भाव. १४ शेष १५ पृथ्विीम् १६ दूर्वाङ्कुरभक्षणे रता अरुणेन प्रेरिता अपि न तूर्णं प्रयान्ति कि तु शनैरेव अत एव ग्रीष्मतो महान्तो दिवसा जायन्त इति भाव १७ कथमन्तु १८ छाया सूर्यभार्या १९ पानीयवाहाः. २० जाततरङ्गाम्