सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

विशिष्टराजप्रशंसा, राजविभूषावर्णनम्, गजप्रशंसा, तुरगप्रशंसा १२३

---

दरवता यश्च दूरीकृतार्ति. स श्रीमान्वीरसिंह त्वमिव तव रिपुस्तत्र दम्भं प्रतीमः ॥ १८८ ॥ वैकुण्ठामप्रकामः कमलयुतशिराः कुञ्जराकृष्टदृष्टिः कोदण्डोदारनामाप्यमितपरिजनो विश्वविख्यातकीर्तिः । सुन्दर्यासक्तचित्तः समरणविजयी कङ्कणाहारयुक्तो वीर श्रीवीरसिंह त्वमिव तव रिपुः किन्तु मुक्तादिवर्णः ॥ १८९ ॥

वेङ्कटपतिः

अत्र मन्मथमिवातिसुन्दरं दैनवारिमिव दिव्यतेजसम् ।
शैलैराजमिव धैर्यशालिनं वेद्मि वेङ्कटपतिं महीपतिम् ॥ १९० ॥

शाहिजहानः

भूभृन्मौलितटीषु वर्षति महाधाराधरेऽस्मिन्नसौ जाता भूप सरस्वती विजयिनी कल्लोलिनी पावनी । श्रीमच्छाद्दिजहा ब्रवीमि तदिदं माहात्म्यमस्या. कथं यस्या मज्जति पङ्कजीयति शिवस्तन्मूर्द्धजो लीयति ॥ १९१ ॥

सिन्धुराधीश्वरः

अशर्मदहनज्वलत्कटुकटाक्षरूक्षेक्षणक्षणक्षपितशात्रवे जयति सिन्धुराधीश्वरे । वय न बहु मन्महे निजभुजानमद्भाण्डिवच्युतास्रशिखिताण्डवज्वलितखाण्डवं पाण्डवम् ॥ १९२ ॥

हम्मीरः

मुञ्चति मुञ्चति ^१कोषं भजति च भजति त्रै कम्पमरिबर्गः ।
हम्मीरवीरखड्गे त्यजति त्यजति क्षमामाशु ॥ १९३ ॥
मा चकचेक्रिविरहज्वरकातरो भूः सङ्कोचमम्बुज न याहि न यामिनीयम् । हम्मीरभूपहयपादविदीर्णभूमीरेणूत्करैरयमकारि दिवान्धकारः ॥ १९४ ॥

---

राजविभूषावर्णनम्

यशःपटोऽयमद्भुतो न ते महीप कञ्चुकः । सुपुण्यकर्म भात्यदो जयप्रदं सुरक्षणम् ॥ १ ॥
प्रज्ञातृतीयोमविलोचनस्य भूत्योज्ज्वलस्येश्वरकामदातुः । कामारिसुत्युज्य मुदा सकामा उष्णीषगङ्गा तव भाति मूर्ध्नि ॥ २ ॥
चित्राभिरस्योपरि मौलिभाजा भाभिर्मणीनामनणीयसीभिः । अनेकधातुच्छुरिताश्मराशेर्गोवर्धनस्याकृतिरन्वकारि ॥ ३ ॥
तमङ्गदे मन्दरकूटकोटिव्याघट्टनोत्तेजनया मणीनाम् । बंहीयसा दीप्तिवितानकेन चकासयामासतुरुल्लसन्ति ॥ ४ ॥
शिरोवेष्टनव्याजतस्ते मुखेन्दोः परं पक्षपाताद्द्रसत्येव राहुम् । रुषा मूर्ध्नि बद्धं कचच्छद्मनालं शशाङ्कोऽङ्गहीनो विभात्येष राजन् ॥ ५ ॥
ताराधिनाथमभिजित्य मुखश्रियायाद्वा राजस्त्वया पदककैतवतो व्यलम्बि । बन्दीकृता इव तदीयवधूसमूहा हारच्छलेन तव वक्षसि भान्ति नूनम् ॥ ६ ॥
धवलकुसुमभास्वतकञ्चकस्योपरिष्टात्कनकपरिकरेण आजसे राजराज । शरदि घनगणोद्यद्विद्युदुद्दामरेखालित इव घरेन्द्रः प्रोन्नतो विन्ध्यशैलः ॥ ७ ॥
स्वभावारक्तश्रीन्नखरसुषमानद्धकनकस्फुरद्विद्युद्राजत्कटकयुगलाभ्या तव करौ । विभात काश्मीरद्रवविलुलिताविन्द्रविजये हृते स्वर्गद्वारार्गल इव विभो द्विद्विस्थितिकृते ॥ ८ ॥

---

गजप्रशंसा

नीता कुम्भस्थलकठिनंता कामिनीनामुरोजैस्तेय धृत्वा धृतमणिगणैः कञ्चुकैरावृतैव । इत्यास्यातु नरपतिगृहद्वारि कुम्भेन्द्रडिम्भा. शुण्डादण्डैर्वपुषि बहुला धूलिमुद्धूलयन्ति ॥ १ ॥
सिन्दूरद्युतिमुग्धमूर्धनि धृतस्कन्धावधिश्यामिके व्योमान्त.स्पृशि सिन्धुरेऽस्य समरारम्भोद्भुरे धावति । जानीमो नु यदि प्रदोषतिमिरव्यामिश्रसंध्याधियेवास्त यान्ति समस्तबाहुजुमुजातेज.सँहसाशवः ॥ २ ॥
एतद्गन्धगजस्तुषाम्मसि भृशं कण्ठान्तमज्जत्तनुः फेनै. पाण्डुरितः स्वदिक्करिजयक्रीडायश स्पर्धिभिः । दन्तोद्दन्द्वजलौनुबिम्बिनचतुर्दन्तः कराम्भोर्वाम्वियाजादंश्रुमुवछभेन विरह निर्वापयत्यम्बुधेः ॥ ३ ॥
स्वीयोद्दानप्रगन्धप्रकुपितहृदयोत्तारितोद्दण्डशुण्डैरुच्छत्पुच्छगुच्छप्रतिकरटिधिया सिन्धुरैर्धावमानैः । तत्पाद्यन्यासनींभवदचलभरोद्धान्तिधारावघूर्णत्पारावाराम्बुपूर्णा धरणिर्तितरा शङ्कमाना चकम्पे ॥ ४ ॥

---

तुरगप्रशंसा

मेखलीयति मेदिन्याः ककुभः कङ्कणीयति । मण्डलीस्तुरग. कुर्वञ्जगत. कुण्डलीयति ॥ १ ॥
धावन्तमनुधावन्ति हरिण तव वाजिनः । नाभिनिर्मुक्तकस्तूरीलुब्धा इव समीरणाह ॥ २ ॥
अनूनवेगादयमद्वितीयश्छायातुरंगादपि लज्जमानः । खुरोद्धतैर्वीर तुरगमस्ते रजोभिरद्धाप्रतिमावृणोति ॥ ३ ॥
प्रयातुमस्माकमिदं कियत्पदं धरा तदम्भोधिपि स्थलायताम् । इतीव र्वाहैर्निजवेगदर्पितैः पयोधिरोधक्षममुद्धतं रजः ॥ ४ ॥
इयती जगती कियती

---

पाद-टिप्पण्यः (Footnotes)

१ दकारे भकारम्
२ इह पद्ये शङ्करूप आद्यक्षरत्यागः-
३ विष्णुः
४ हरम्
५ मदनशासकत्वात्
६ पिधानम्; पक्षे,-भाण्डागारम्
७ उल्लासनम्, पक्षे,-प्रकृष्टकम्पम्.
८ क्षान्तिम् पक्षे,-पृथ्वीम्
९ चक्रवाकीविरहातुरः.
१ अभ्रकषे
२ अनर्गल इत्यर्थे..
३ क्षत्रिय
४ सूर्या.
५ प्रतिबिम्बेन
६ करशीकर इत्यर्थेः
७ ऐरावतेन
८ अश्वै.