सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

रणसामग्री, रणवर्णनम् १२७

रणसामग्री

अथोच्चकैर्जरठकपोतकन्धरातनूरुहप्रकरविपाण्डुरुद्युति । बलैश्चलच्चरणविधूतमूच्छरद्धनावलीरुदचरत् क्ष्मारज ॥ १ ॥
विष्वङ्गिभिर्भृशमितरतर क्वचित्तुरंगमौरुपरि निरूद्धनिर्गमा । चलाचलैरनुपदमाहता. खुरैर्विबभ्रुमुश्रिरमध एव धूलय. ॥ २ ॥
गरीयस. प्रचुरमुखस्य रागिणो रजोऽभवद्भवहितसत्त्वमुत्कटम् । सिसृक्षत. सरसिजजन्मनो जगद्वलस्य तु क्षयमपनेतुमिच्छत ॥ ३ ॥
पुरा शरक्षतिजनितानि सयुगे नयन्ति न. प्रसभमसृञ्जि पङ्कताम् । इति ध्रुव व्यवधिधुरत्तभीतय खमुच्चकैरनलसखस्य^१ केतवः ॥ ४ ॥
क्वचिल्लसद्धननिकुरम्बकर्बुर. क्वचिद्धिरण्मयकणपुञ्जपिञ्जर. । क्वविच्छरच्छशधरखण्डपाण्डुरः खुरक्षतक्षितितलरेणुरुद्ययौ ॥ ५ ॥
महीयसा महति दिगन्तदन्तिनामनीकजे रजसि मुखानुषङ्गिणि । विसारितामजिहत कोकिलावलीमलीमसा जलदमदाम्बुराजयः ॥ ६ ॥
शिरोरुहैरलिकुलकोमलैरमी सुधा मृधे म्रियत युवान एव मा^२ । बलोद्धत धवलितमूर्धजानिति ध्रुव जनाञ्जरत इवाकरोद्रज. ॥ ७ ॥
सुसहतैर्दघदपि धाम नीयते तिरस्कृति बहुभिरसशय परैः । यतः क्षितेरवयवमपदोऽणवस्त्विषानिवेऽपि वपुरावरीषत ॥ ८ ॥
द्रुतद्रवद्रथचरणक्षतक्षमातलोल्लसद्बहुलरजोवगुण्ठितम् । युगक्षयक्षणनिरवग्रहे जगत्पयोनिधेर्जल इव मग्नमाबभौ ॥ ९ ॥
समुल्लसद्दिनकरवक्त्रकान्तयो रजस्खलाः परिमलिताम्बरश्रियः । दिग्ङ्गना. क्षणमवलोकनकक्षमा शरीरिणा परिहरणीयता ययु. ॥ १० ॥
निरीक्षितुं वियति समेत्य कौतुकात्पराक्रमं समरमुखे महीभृताम् । रजस्ततावनिमिषलोचनोत्पलव्यथाकृति त्रिदशगणै पलाय्यत ॥ ११ ॥
विष्वङ्गिणि प्रतिपदगापिवत्यपो हताचिरद्युतिनि समीरवेक्षणि । शनै.शनैरुपचितपङ्कभारिका. पयोमुच प्रययुरपेतवृष्टय ॥ १२ ॥
नभोनदीव्यतिकरधौतमूर्तिभिर्विधूयतरुत्थैरनधिगतानि लेभिरे । चलच्चमूतुरगखराहतोत्पतनमहीरजःस्नपनसुखानि दिग्गजैः ॥ १३ ॥
गजव्रजाक्रमणभरावनमया रसातल यदखिलमानशे मुख । नभस्तलं बहुलतरेण रेणुना ततोऽगमन्निजगदिवैकता स्फुटम् ॥ १४ ॥
समस्थलीकृतविवरेण पूरिता महीभृता बलरजसा महागुहाः । रहःकृपाविधुरवधूररार्थिना नभःसदामुपकरणीयता ययुः ॥ १५ ॥
गते मुखच्छदपटसार्दशी दृशः पथस्तिरोदधति घने रजस्यपि । मदानिलैरधिमधूचूतगन्धिभिर्द्विपा द्विपानभिययुरेव रहसा ॥ १६ ॥
मदाम्भसा परिगलितेन सप्तधा गजाञ्जनः क्षमितरजश्चयानधः^१ । उपर्यवस्थितघनपासुमण्डलानलोकयत्ततपटमण्डपानिव ॥ १७ ॥
तूणीरबन्धपरिरद्धभुजान्तरालमाकर्णलम्बिशिखिपिच्छकलापधारि । कोदण्डपाणि निनदत्प्रतिरोधकानामापातदुष्प्रसहमाविरभूदनीकम् ॥ १८ ॥
आदावेव गजेन्द्रमौलिविलसद्दण्डा पताकावली पश्चाद्दारणराजधोरणिरतिप्रौद्दामयोधाश्रिता । उद्दण्डध्वजलाञ्छिताप्यथ घनीभूता रथाना ततस्त्वश्वत्रात्तुरगावली विजयते योधैः सम सर्वत ॥ १९ ॥
योधैरेव वशीकृताः कथमपि प्रोद्दामरोषान्विता गाढव्वान्तधराधरा इव रणक्षोण समालम्ब्रिता. । ईषन्मीलितघूर्णितं प्रतिदिशं प्रक्षिप्तनेत्राञ्चला मन्दान्दोलितमौल्यो मदजलैराभान्ति दन्तावलाः ॥ २० ॥
आरूढक्षितिपालभालविगलत्स्वेद्दाम्बुसेकोद्धता मेरीझांकृतिकापटकृतिचमत्कारोल्लसन्मानसा । क्षुभ्यत्क्षोणितलं स्फुरत्खुरपुट चञ्चच्चलकेशर मन्द्रान्तविलोचने प्रतिदिशं नृत्यन्ति वाजिब्रजा. ॥ २१ ॥
अन्यूनोन्नतयोऽतिमात्रपृथवः पृथ्वीधरश्रीभृतस्तन्वन्तः कनकावलीभिरुपमा सौदामिनीदामभि. । वर्षन्त. शममानयन्नुपलसच्छृङ्गारलेखासुधाकाले कालिकायकालवपुष. पासुन्गजाम्भोमुचः ॥ २२ ॥
हेषाघोषैरीणा जितघननिनादैर्बृहितै. कुञ्जराणा ज्याघातोत्थैर्निनादै. पटुपटहरवैर्मर्दलोद्दामशब्दै । प्राप्तैः कर्णेपकण्ठ भदगजनिवहस्कन्धघण्टाप्रणदै शृङ्गाराय त्वरन्ते त्रिदशमृगदृशो वीरवर्गाभुरक्ता. ॥ २३ ॥
सज्जन्ता कुम्भमित्तित्च्युतमदमदिरामत्तभृङ्गा. करीन्द्रा युज्यन्ता स्यन्दनेषु प्रसभजितमरुच्चण्डवेगास्तुरगा. । कुन्तैर्नीलोत्पलाना बनमिव ककुभामन्तराले सृजन्त. पादाताः सचरन्तु प्रसभमसिलसत्पाणयः पत्तयोऽपि ॥ २४ ॥

---

रणवर्णनम्

तनुत्राणं तनुत्राणं शस्त्रं शस्त्रं रथो रथ । इति शुश्रुविरे विश्वेगुद्भटाः सुभटोक्तयः ॥ १ ॥
पत्ति. पत्तिमभीयाय रणाय रथिनं रथी । तुरङ्गस्थं तुरङ्गस्थो दन्तिस्थं दन्तिनि स्थितः ॥ २ ॥
सङ्ग्रामानन्दवर्धिष्णौ विग्रहे पुलकाङ्किते । आसीत्कवचविच्छेदो वीराणा मिलता मिथः ॥ ३ ॥
निर्दयं खड्गभिन्नैभ्यः कवचेभ्य समुच्छ्रितैः । आसन्व्योमदिशस्तूलेः पलितैरिव^२ पाण्डुराः ॥ ४ ॥
खड्गा रुधिरसल्लिसाश्चण्डासुरकरमासुराः । इतस्ततोऽपि वीराणा वैद्द्युतं वैभवं दधुः ॥ ५ ॥
गृहीताः पाणिभिर्वीरैर्वीर्येकोशाः खङ्गराजयः । कान्तिजालच्छलादाजौ व्यहसन्सम्मदा इव ॥ ६ ॥ खङ्गाः

---

पाद-टिप्पण्यः (Footnotes):
१ वायोर्ध्वजभूतानि रजांसि
२ मा म्रियन्ताम्
१ परितः
२ वृद्धत्वमिदशैकचर्मविकृतिः