सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

१२८	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ३ प्रकरणम्

शोणितसंदिग्धा नृत्यन्तो वीरपाणिषु । रजोधने रणेऽनन्ते विद्युता विश्रमं दधु ॥ ७ ॥ शस्त्रभिन्नकुम्भेभ्यो मौक्ति- कानि च्युतान्यधुः । आहवक्षेत्रमभ्युसत्कीर्तिबीजोत्कराश्रियम् ॥ ८ ॥ वीराणा विषमँधैर्यैर्विदृता वारणा रणे । शास्यमाना अपि त्रासाद्भेजुर्धूताङ्कुशा दिशः ॥ ९ ॥ रणे बाणगणै- र्भिन्ना भ्रमन्तो भिन्नयोधिनः । निममज्जर्गलद्रक्तनिमग्नासु महागजाः ॥ १० ॥ खड्गनिर्दलनमूर्धानो निपतन्तोऽपि वाजिनः । प्रथम पातयामासुरसिना दारितानरीन् ॥ ११ ॥ वीराणा शस्त्रभिन्नाना शिरासि निपन्त्यपि । अधावन्दन्त- दष्टौष्ठभीषणान्यरिषु क्रुधा ॥ १२ ॥ त्रिगासि वरयोधनानामर्ध- चन्द्रहृतान्यपि । आदढाना भृश पादै श्येना व्यानशिरे दिशः ॥ १३ ॥ उत्क्षिप्ता अपि हस्तीन्द्रैः कोपने पत्तय करैः । ते रिपूनहनन्खड्गपातैः स्वस्य पुरः प्रभोः ॥ १४ ॥ उत्क्षिप्य करिभिर्दूर मुक्ताना योधिना दिवि । प्रार्पि जीवात्मभिर्दिव्याङ्गनाकण्ठपरिग्रह ॥ १५ ॥ क्रुद्धस्य दन्तिनः पत्तिर्जिघृक्षोरसिना करम् । निर्मिद्य दन्तमुसला- न्यारुरोह जिघृक्षया ॥ १६ ॥ खड्गेनामूलतो हत्वा दन्ति नोऽङ्घ्रिचतुष्टयम् । प्रपतिष्णोः प्रविष्टोऽपि पदातिर्निरगा- द्द्रुतम् ॥ १७ ॥ करेण करिना वीर सुगृहीतोऽपि कोपिना । असिनाऽलुञ्चद्धाराशु तस्यैव स्वयमक्षत ॥ १८ ॥ तुरङ्गी तुरगारूढ प्रैसेनाहत्य वक्षसि । पततस्तस्य नाज्ञा- सीत्प्रासघात स्वके हृदि ॥ १९ ॥ तुरङ्गादिन शखहत- प्राण गतं भुवि । आन्नाह्योऽपि महावाजी नात्रस्तनयनो- ऽत्यजत् ॥ २० ॥ द्विधा प्रासहतप्राणो वाजिपृष्ठदृढासनः । हस्तोद्धतमहाप्रासो भटो जीवन्निवाभ्रमत् ॥ २१ ॥ खड्गेन शितधारेण भिन्नोऽपि रिपुणाश्वगः । नामूर्च्छत्कोपतो हन्तु- मियेष च पतन्नपि ॥ २२ ॥ रथिनो रथिभिर्वाणैर्हतप्राणा दृढासनाः । कृतकार्मुकसधानाः सप्राणा इव मेनिरे ॥२३॥ मिथोऽर्धचन्द्रनिर्लूनमूर्धानो रुषितौ रुषा । खेचरौ भुवि नृत्यन्तौ स्वकबन्धावपश्यताम् ॥ २४ ॥ पत्तिः पदाति रथिनं रथेशस्तुरगमादी तुरगाधिरूढम् । यन्ता गजस्याभ्यपतद्ग- जस्थ तुल्यप्रतिद्वन्द्वि बभूव युद्धम् ॥ २५ ॥ उत्थापितः सयंति रेणुरश्वै सान्द्रीकृतः स्यन्दनवंशचक्रैः । विस्तारितः कुञ्जरकर्णतालैर्नेत्रक्रमेणोपरुरोध सूर्यम् ॥ २६ ॥ रथो रथाङ्गध्वनिना विजज्ञे विलोलघण्टाक्कणितेन नागः । स्वभर्तृ- नामग्रहणाद्बभूव सान्द्रे रजस्यात्मपरावबोधः ॥ २७ ॥ आवृण्वतो लोचनमार्गमाजौ रजोन्धकारस्य विजृम्भितस्य । शस्त्रक्षताश्वद्विपवीरजन्मा बालारुणोऽभूद्रुधिरप्रवाहः ॥२८॥

---

स च्छिन्नमूलः क्षतजेन रेणुस्तस्योपरिष्टात्पवनावधूतः । अङ्गार- शेषस्य हुताशनस्य पूर्वोत्थितो धूम इवाबभासे ॥ २९ ॥ आघोरणाना गजसंनिपाते शिरासि चक्रैर्निशितैः क्षुरार्थैः । हृ- तान्यपि श्येननखाग्रकोटिव्यासक्तकेशानि चिरेण पेतुः ॥३०॥ तनुत्यजा वर्मभृता विकोशैर्बृहत्सु दन्तेष्वसिभिः पतद्भिः । उद्यन्तमग्नि शमयाबभूवुर्गजा विविशाः करशीकरेण ॥३१॥ शिलीमुखोत्कृष्टशिरःफलाढ्या च्युतैः शिरस्त्रैश्चषकोत्तरेव । रणक्षितिः शोणितमद्यकुल्या रराज मृत्योरिव पानभूमिः॥३२॥ केचिद्गदाः केऽपि सपापवाणानन्ये कृपाणीमपरे च शूलम् । शक्त्यूष्ट्रिमन्ये मुसलं परे च प्रोत्तानहस्ताः परिनर्तयन्ति ॥३३॥ सरोषयुद्धाङ्गनमध्यधावन्मत्तद्विपानामधिकोत्सुकानाम् । पादा- भिघाताभिहताः पतन्ति रथाश्च योधाश्च तुरंगमाश्च ॥३४॥ रम्भातरुन्नुद्धतवातपूरा यथा तथा वारणयूथनाथाः । सङ्ग्राम- भूमौ विनिपातयन्ति रथाश्च योधाश्च तुरंगमाश्च ॥ ३५ ॥ परस्परेण क्षतयोः प्रहर्त्रोरूत्क्रान्तवाय्वोः समकालमेव । अम- र्त्यभावेऽपि कयोश्चिदासीदेकाप्सरःप्रार्थितयोर्विवादः ॥३६॥ महास्वनः सैन्यविमर्दसम्भवः कर्णीन्तमूलंकषतामुपेयिवान् । पयोनिधेः क्षुब्धतरस्य मन्थनो बभूव भूम्ना भुवनोदरं- भरिः ॥ ३७ ॥ महागजाना गुरुवृंहितैः शतैः सुहेषितैर्घोर- तरैश्च वाजिनाम् । घनै रथाना चलचण्डचीत्कृतैस्तिरो- हितोऽभूत्तटहस्य निःस्वनः ॥ ३८ ॥ घनैर्विलोक्य स्थगि- तार्कमण्डलैश्चमूरजोभिर्निचितं नभस्तलम् । अयायि हसैर- भिमानस घनभ्रमेण सानन्दमनर्ति केकिभि ॥ ३९ ॥ विलोक्य धूलीपटलैर्भृश भृतं द्यावापृथिव्योरलमन्तर महत् । किमूध्वँतोऽधः किमघस्त ऊर्ध्वतो रजोऽभ्युपैतीति जनै- रतर्क्यत ॥ ४० ॥ नोर्ध्व न चाधो न पुरो न पृष्ठतो न पार्श्वतोऽभूत्खलु चक्षुषो गतिः । सूच्यग्रभेद्यैः पृतनारजो- भरैः सुनिर्भरं प्राणिगणस्य सर्वतः ॥ ४१ ॥ उद्दामदानद्विप- बृंहितैः शतैर्नितान्तमुत्तुङ्गतुरंगहेषितैः । चलद्धजस्यन्दन- नेमिनिःस्वनैरभून्निरुच्छ्वासमथाकुलं नभः ॥ ४२ ॥ महा- गजाना गुरुभिस्तु गर्जितैर्विलोलघण्टारणितै रणोज्ज्वलैः । वीरप्रभेदैः प्रमदप्रमेदुरैर्विचालतामादधिरेतरा दिशः ॥ ४३ ॥ दन्तीन्द्रदानाम्बुधिवारिवीचिभिः सद्योऽपि नद्यो बहु ताः पूपुरिरे । धरारजोभिस्तुरगक्षतैर्भृतं बाः पङ्कतामेत्य रजस्व- लीकृतम् ॥ ४४ ॥ निम्नप्रदेशाः स्थलसामुपागमन्निन्नत्वसु- कैरपि सर्वतः स्थलम् । तुरङ्गमाणा व्रजता खुरैः क्षितौ रथैर्गजेन्द्रैः परितः समीकृता ॥ ४५ ॥ नभोदिगन्तप्रतिघो- घभीषणैर्महामहीभृत्तटदारणोल्बणैः । पयोधिनिर्धूतनकेलिभि- र्जगद्बभूव भेरीस्वनितैः समाकुलम् ॥ ४६ ॥ इतस्ततो वातविधूतचञ्चलैरारोधितार्शागमनैर्ध्वजांशुकैः । लघुकण-

---

१ कुन्तेन. २ युद्धे. ३ नादेन.