सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

रणवर्णनम्	१२९

त्काञ्चनकिंकिणीकुलैरमज्जि धूलीजलधौ नभोगतै ॥ ४७ ॥
घण्टारवै रौद्रतरैर्निरन्तरैर्विस्त्वैरर्गर्जरवै सुभैरवैः । मदद्वि-
पाना प्रत्यावभूविरे न वाहिनीना पटहस्य नि स्वना.॥४८॥
करालवाचालमुखैश्चमूरवै. सस्तम्बरा वीक्ष्य रजस्वला
दिशः । तिरोबभूवे गगने दिनेश्वरो रजोऽन्धकारे परित
कुतोऽप्यसौ ॥ ४९ ॥ आक्रान्तपूर्वा रमसेन सैनिकैर्दिगङ्गना
व्योमरजोभिदूषिता । भेरीरवाणा प्रतिशब्दितैर्घनैर्जगर्ज गाढ
गुरुमत्सरादिव ॥ ५० ॥ गुरुसमीरसमीरितभूधरा इव गजा
गगन विजगाहिरे । गुरुतरा बहुवारिभराधना भुबमतीय
नमन्त इवाभवन् ॥ ५१ ॥ सजग्माते तावपायानपेक्षौ
सेनाम्भोधी धीरनादौ रयेण । पक्षच्छेदात्पूर्वमेकत्र देशे
वाञ्छन्तौ वा विन्ध्यसह्यौ निलेतुम् ॥ ५२ ॥ पत्ति. पत्ति
वाजिमेयाय वाजी नाग नाग. स्यन्दनस्थो रथस्थम् । इत्थ
सेना वल्लभस्येव रागादङ्गेनाङ्ग प्रत्यनीकस्य भेजे ॥ ५३ ॥
रथ्याघोषैर्बृंहणैर्वारणानामैक्य गच्छन्वाजिना हेषया च ।
व्योमव्यापी सतत दुन्दुभीनामव्यक्तोऽभूद्धीशितेव प्रणाद
॥ ५४ ॥ रोपावेशाद्वच्छता प्रत्यमित्र दूरोत्क्षिप्तस्थूल
बाहुध्वजानाम् । दीर्घार्सितैर्यैवैजयन्तीसदृश्य पादाताना
श्रेजिरे खङ्गलेखा. ॥ ५५ ॥ उद्यन्नादं धन्विभिर्निष्ठुराणि
स्थूलान्युचैर्मण्डलत्वं दधन्ति । आस्फाल्यन्ते कार्मुकाणि
स्व काम हस्त्यारोहै कुञ्जराणा शिरासि ॥ ५६ ॥ घण्टा-
नादो निःस्वनो डिण्डिमाना ग्रैवेयाणामारवो बृंहितानि ।
आमेत्येव प्रत्यवोचन्गजानामुत्साहार्थं वाचमाधोरणस्य॥५७॥
रोषावेशादाभिमुख्येन कौचित्पाणिग्राह रहस्यैवापयातौ ।
हित्वा ^३हेतीर्मलवन्मुष्टिघात घ्नन्तौ बाहूबाहुवि व्यासजे-
ताम् ॥ ५८ ॥ शुद्धाः सङ्ग न कचित्प्राप्तवन्तो दूरान्मुक्ता.
शीघ्रता दर्शयन्त. । अन्त सेनं विद्विषामाविशन्तो युक्त
चक्रु सायका वाजिताया. ॥ ५९ ॥ आक्रम्याजैरण्घ्रिमस्तक-
न्धमुच्चैरास्थायाथो वीतशङ्क शिरश्च । हेलालोला वर्म
गत्वातिमर्त्य धर्माद्रोहेन्मानभाज. सुखेन ॥ ६० ॥ रोदो-
रन्ध्रं व्यश्नुवानानि लोलैरङ्गस्रान्तर्वापितैः स्थावराणि ।
केचिद्धुर्वीमेत्य सयन्निधैषा क्रीणन्ति स्म प्राणमूल्यै-
र्यशासि ॥ ६१ ॥ वीर्योत्साहश्लाघि कृत्वार्वदान सङ्ग्रामाग्रे
मानिना लज्जितानाम् । अज्ञाताना शत्रुभिर्युक्तमुच्चै-
श्रीमन्नाम श्रावयन्ति स्म नंम्रा. ॥ ६२ ॥ मिश्रीभूते तत्र
सैन्यद्वयेऽपि प्रायेणायं व्यक्तमासीद्विशेषः । आत्मीयास्ते ये
पराञ्चः पुरस्तादभ्यावर्ती सम्मुखो य. परोऽसौ ॥ ६३ ॥
सङ्गंस्तवादङ्गससङ्गिनीत्व नीत्वा कामं गौरवेणावबद्धा ।
नीता हस्त वञ्चयित्वा परेण द्रोह चक्र कस्यचित्स्वा
कृपाणी ॥ ६४ ॥ नीते भेदं धौतधाराभिघातादम्भोदाभे
शात्रवेणापरस्य । मौसुआजिस्तीक्ष्णमार्गस्य मार्गो विद्युद्दीमः
कैङ्कटे लक्ष्यते स्म ॥ ६५ ॥ आमूलान्तात्सायकेनायतेन
स्यूते बाहौ मण्डुकश्चिष्टमुष्टेः । प्राप्यासबा वेदनामस्त्वैर्या-
दप्यश्रश्चश्चर्म नान्यस्य पाणे. ॥ ६६ ॥ भित्त्वा घोर्णामौय-
सेनाधिवक्ष. स्थूरीपृष्ठो गांडीपक्षण विद्ध. । शिक्षाहतोर्गाढ-
रज्ज्नेव बद्धो हर्तु वक्र नाशकटुमुखोऽपि ॥ ६७ ॥ विश्वै-
द्रीचीर्विक्षिप्तसैन्यवीचीराजावन्त. कापि दूर प्रयातम् ।
बन्नामैको बन्धुमिष्ट दिदृक्षु सिन्धौ वाद्यो मण्डल गोर्व-
राह. ॥ ६८ ॥ यावच्चक्रे नाञ्जनं बोधनाय व्युत्थानज्ञो
हस्तिचारी मदस्य । सेनास्वानाद्दन्तिनामात्मनैव स्थूलास्ता-
वत्प्रावहन्दानकुल्या ॥ ६९ ॥ प्रत्यासन्ने दन्तिनि प्राति-
पक्षे यन्ना नागः प्रास्तवक्रच्छ्रदोऽपि । क्रोधाक्रान्त. क्रूर-
निदारिताक्ष. प्रेक्षाचक्रे नैव किंचिन्मदान्धः ॥ ७० ॥ अन्यो-
न्येषामुकैरैरामुशन्तो दानोद्वेदानुचकैर्मुगबाला. । उन्मूर्धान.
सनिपत्यापरान्तै. प्रायुध्यन्त स्पष्टदन्तन्वनीभा. ॥ ७१ ॥
द्राधीयास. सहता. स्यैमभाञ्श्वारूदन्नास्तीक्ष्णतामत्यजन्त ।
दन्ता दन्तैराहता सैमिजाना भङ्गं जगमुर्न स्वयं साम-
जाता. ॥ ७२ ॥ मातङ्गाना दन्तसङ्घटृजन्मा हेमच्छेदच्छाय-
चञ्चच्छिलाग्र. । लब्धोऽप्यमिश्रामरेषु प्रकासं माञ्जिष्ठेषु
व्यज्यते न स्म सैन्ये ॥ ७३ ॥ ओर्षोमैसे मत्सरोत्पातवा-
तात्क्षुब्धद्वन्द्वत्थारुहा घर्षणोत्थैः । योर्गान्तैया वह्निभिर्वार-
णानामुच्चैर्मूर्धव्योम्नि नक्षत्रामाला ॥ ७४ ॥ सन्द्राग्मोदश्यामले
सामजाना वृन्दे नीताः शोणितै. शोणिमानम् । दन्ताः शोभा-
मापुरम्भोनिधीना कन्दोद्भेदा वैद्रुमा वारिणीव ॥ ७५ ॥
उत्क्षिप्योच्चै. प्रस्फुरन्त रदाभ्यामीर्षीर्दन्तं कुञ्जरं शात्रवी-
यम् । शृङ्गप्रोतैर्नावृषेण्याम्बुदस्य स्पष्टं प्राप्तसाम्यसुर्वी-
धरस्य ॥ ७६ ॥ व्यासं लोकैर्दु खलभ्यापसार सरम्भित्वादेल्य
धीरो महीय । सेनामध्यं गाहते वारण ख ब्रह्मेव प्रागा-
दिदेवोदरान्त. ॥ ७७ ॥ भृङ्गश्रेणिष्यामभासा समुर्हेर्नारा-
चाना विद्वनीरन्ध्रदेहः । निर्नीतत्वादाहवेनाहतेच्छो हृष्य-

---

पादटिप्पण्यः

[वामभागः]
^१ अश्वम्
^२ प्रियतमस्य यथा कान्ता कान्तस्योरूमूरुणा करं करेण मुख मुखेन भजति, तथा सेना प्रतिमन्यस्य पत्ति पत्ति नाऽश्वमश्वेनेत्यादिक्रमेण भेजे इत्यर्थ
^३ शस्त्राणि
^४ अनुरूप कर्म
^५ पक्षवत्ताया
^६ यथा कथचित्कश्चित्स्कन्धमूर्ध्वारोहणक्रमेण किंचिद्रारोहमद्रितटादिकमारोहति तद्वदिनि भाव
^७ आपणम्
^८ प्रशस्त कर्म

१७ सु र भा.

[दक्षिणभागः]
^१ बन्दिन
^२ पराङ्मुखा
^३ शररखेखा
^४ खङ्गस्य
^५ कवचे
^६ नासाम्
^७ लोहमयेन
^८ सवारूढ
^९ बाणविशेषेण
^१० सर्वव्यापिनी
^११ पृथिव्या
^१२ शुण्डाग्रै
^१३ गजानाम्
^१४ दग्धेल्र्व
^१५ युगान्तमवेरिव
^१६ महादन्त
^१७ सलग्न .