सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

१३०	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ३ प्रकरणम्

न्हस्ती हृष्टरोमेव रेजे ॥ ७८ ॥ आताम्राभा रोषभाजः कटान्तादाशूत्खाते मार्गणे धूर्ततेन । निश्च्योतन्ती नागराजस्य जज्ञे दानस्याहो लोहितेनेव धारा ॥ ७९ ॥ कुर्वञ्ज्योत्स्नाविप्रुषा तुल्यरूपस्तारस्ताराजालसारामिव द्याम् । खड्गाघातैर्दारिताद्दन्तिकुम्भादाभाति स्म प्रोच्छलन्मौक्तिकौघः ॥ ८० ॥ दूरोत्क्षिप्तसाक्षिपचक्रेण कृत्तं मत्तो हस्तं हस्तिराजः स्वमेव । भीमं भूमौ लोलमानं सरोषं पादेनास्रक्पङ्केऽथ पिपेष ॥ ८१ ॥ आपस्कारालूनगात्रस्य भूमिं निःसाधारं गच्छतोऽवाङ्मुखस्य । लङ्घायामे दन्तयोर्युग्ममेव स्वं नागस्य प्रापदुत्तम्भनत्वम् ॥ ८२ ॥ हस्तेनाग्रे वीतभीतं गृहीत्वा कश्चिद्व्यालः क्षिप्तवानूर्ध्वमुच्चैः । आसीनानां व्योम्नि तस्यैव हेतोर्दिव्यस्त्रीणामर्पयामास नूनम् ॥ ८३ ॥ आक्रम्यैकामग्रपादेन जङ्घामन्यामुच्चैराददानः करेण । सोऽस्थिस्फाटं दारुवद्दारुणात्मा कंचिन्मध्यात्पाटयामास दन्ती ॥ ८४ ॥ उत्प्लुत्यागादर्धचन्द्रेण लूनॆ वक्त्रेऽन्यस्य क्रोधदष्टोष्ठदन्ते । सैन्यैः कण्ठच्छेदलीने कबन्धाद्व्योम्नि विस्मये वल्गतः सासिपाणेः ॥ ८५ ॥ प्रत्यावृत्तं भिन्नभाजि स्वसैन्ये तुल्यं मुक्तैराकिरन्ति स्म कश्चित् । एकौघेन स्वर्णपुष्पैर्द्विषन्तः सिद्धा मान्यं साधुवादैर्द्वयेऽपि ॥ ८६ ॥ बाणाक्षिसारोहशून्यासनानां प्रक्रान्तानामन्यसैन्यैर्ग्रहीतुम् । संरब्धानां भ्राम्यतामाजिभूमौ वारी वारैः सस्मरे वारणानाम् ॥ ८७ ॥ कश्चिन्मूर्च्छांमेत्य गाढप्रहारः सिक्तः शीतैः शीकरैर्वैरिणस्य । उच्छ्वासं प्रस्थिता तं जिघृक्षुर्व्यर्थाकूता नाकनारी मुमूर्च्छ ॥ ८८ ॥ लूनग्रीवस्यायकेनापरस्य द्यामत्युच्चैराननादुत्पतिष्णोः । त्रेसे मुग्धैः सैहिकेयानुकाराद्रौद्राकारादप्सरोवक्त्रचन्द्रैः ॥ ८९ ॥ वृत्तं युद्धे शूरमाश्लिष्य काचिद्गन्तुं तूर्णं मेरुशृङ्गं जगाम । त्यक्त्वा नाभौ देहमेति स्म यावत्पत्नी सद्यस्तद्वियोगासमर्था ॥ ९० ॥ त्यक्तप्राणं संयुगे हस्तिनीस्था वीक्ष्य प्रेम्णा तत्क्षणादुद्धतासुः । प्राप्याखण्डं देवभूयं सतीत्यादाश्लिष्य स्वैव कचित्पुरन्ध्री ॥ ९१ ॥ स्वर्गे वासं कारयन्त्या चिराय प्रत्यग्रत्वं प्रत्यहं धारयन्त्या । कश्चिद्भेजे दिव्यनार्या परस्मिँल्लोके लोकं प्रीणयन्त्येह कीर्त्या ॥ ९२ ॥ गत्वा नूनं वैबुधं सद्म रम्यं मूर्च्छाभाजामाजगमान्तर्गतमा । भूयो दृष्टप्रत्ययाप्ताभिसंज्ञाः साधीयस्ते यद्रणायाद्रियन्ते ॥ ९३ ॥ कश्चिच्छस्त्रापातमूढोऽप्यबोधं लब्ध्वा भूयश्चेतनामाहवाय । व्याववृते क्रोशन्तः सख्युरुच्चैस्त्यक्तश्चात्मा का च लोकानुवृत्तिः ॥ ९४ ॥ भिन्नोरस्को शत्रुणामृष्य दूरादासन्नत्वात्क्वचिदेकेषुणैव । अन्योन्यावष्टम्भसामर्थ्ययोगादूर्ध्वोवेव स्वर्गतावप्यभूताम् ॥ ९५ ॥ मर्मैर्दण्डैरातपत्राणि भूमौ पर्यस्तानि प्रौढचन्द्रद्युतीनि । आहारार्थं प्रेतराजस्य रौप्यस्थालीनीव स्थापितानि स्म भान्ति ॥ ९६ ॥ रेजुरेषां वक्षसः कुङ्कुमाङ्का मुक्ताहाराः पार्थिवानां व्यसूनाम् । हासालक्ष्याः पूर्णकामस्य मन्ये मृत्योर्दन्ताः पत्तिरक्तासवस्य ॥ ९७ ॥ निम्नेष्वोघीभूतमस्रक्षतानामस्रं भूमौ यच्चकासाञ्चकार । रागार्थं तत्किं नु कौसुम्भमम्भः सेव्यानानामन्तकान्तःपुरस्स ॥ ९८ ॥ रामेण त्रिःसप्तकृत्वो हृदानां चित्रं चक्रे पञ्चकं क्षत्रियास्रैः । रक्ताम्भोभिस्तत्क्षणादेव तस्मिन्स्रस्येऽसस्रयाः प्रावहन्नद्येवैत्यः ॥ ९९ ॥ ³सदानान्तादन्त्रिभिः शिक्षितास्त्रैराविश्याधः शातशस्त्रावलूनाः । कूर्मोपम्यं व्यक्तमन्तर्नदीनाम्रैभा प्रापन्नङ्गयोऽसृज्मयीनाम् ॥ १०० ॥ पद्माकारैर्योधवक्त्रैर्विभाना कर्णभ्रंशैश्चामरैरेव हंसैः । सोपस्काराः प्रावहन्स्रततोयाः स्रोतस्विन्यो वीचिपुष्पैस्तरङ्गिः ॥ १०१ ॥ उत्क्रान्तानामामिषाधोपरिष्टादध्याकाशं बभ्रमुः पत्रवाहाः । मूर्ताः प्राणा नूनमप्याप्यवेक्षामासु कायं त्याजिता दारुणालैः ॥ १०२ ॥ आतन्वद्भिर्दिंक्षु पत्राथनादं प्राप्तेर्दूरादाशु तीक्ष्णैर्मुखाग्रैः । आदौ रक्तं सैनिकानामजीवँजीवैः पश्चार्त्तत्त्रिपूर्गैरपायि ॥ १०३ ॥ ओजोभाजां यद्रणे संस्थितानामादत्तीत्रं सार्धमङ्गेन नूनम् । ज्वालाव्याजादुद्धमन्ती तदन्तस्तेजस्तारं दीप्तजिह्वा वैवांशे ॥ १०४ ॥ नैरन्तर्यच्छिन्नदेहान्तरालं दुर्मेथ्यस्य ज्वलिना वाशितेन । योद्धुबीणप्रोतमादीप्य मांसं पाकापूर्वंस्वादमादे शिवाभिः ॥ १०५ ॥ ग्लानिच्छेदि क्षुत्प्रबोधाय पीत्वा रक्तारिष्टं शोणिताजीर्णशेषम् । स्वादुकारं कालखण्डोपदंशं क्रोधं डिम्बं वैष्यवणन्नखनच्च ॥ १०६ ॥ क्रव्यात्पूगैः पुँष्कणर्ण्योनकानां प्रेत्यैाशाभिर्भेदसो दारितानि । आँभीलानि प्राणिनां प्रैल्यवश्यन्कालो नूनं व्याददावाननानि ॥ १०७ ॥ कीर्णा रेजे साजिभूमिः समन्तादप्राणद्भिः प्राणभाजां प्रतीकौः । बहारम्भैरर्थसंयोजितैर्वा रूपैः सद्गुः सृष्टिकर्मान्तशाला ॥ १०८ ॥ त्वत्पत्रमुक्तविशिखैरशनिप्रकाशैरामूललूननवकेतककान्तदन्ताः । त्रासावसन्नमदधारकपोलभागाः संपादयन्ति करिणः करिणीभ्रमं नः ॥ १०९॥ मिलितमिहिरभासं मौलिमेतस्य दृष्ट्वा परवरतनुपादालक्तकं तर्कयन्त्या । त्वदरिधरणिजानिर्भानुबिम्बेन गच्छन्सुरनगरमृगाक्ष्या वीक्ष्यते साम्यसूर्यम् ॥ ११० ॥ भवत्तुरग-

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes)

वामपादटिप्पण्यः	दक्षिणपादटिप्पण्यः
१ आमूलात्	१ उत्तरीयाणाम्
२ आयतम्	२ नद्यः
३ दृढहस्ती	३ गुल्फदेशमधिकृत्य
४ भज्यमानास्थिपटकारशब्दयुक्तम्	४ सपरिकरा
५ बाणेन	५ मृतानाम्
६ बन्धनस्थानम्	६ पक्षिणः, पक्षे,-बाणाः
७ वृन्दैः	७ रौति स्म
८ जलकणैः	८ कलेवरम्
	९ भुक्तवान्
	१० मुखानि
	११ तूर्णाणाम्
	१२ तृष्णाभिः
	१३ भयंकराणि
	१४ अभ्यवहरन्
	१५ अवयवैः