सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

१३२	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ३ प्रकरणम्

हरिणीनामुन्नतो भ्रूलतानां प्रसरति रतिजानिग्नानिजन्मा
विवर्तः ॥ १३ ॥ वर्षासु भीतमवशाद्विभुजं भुजगेमेकं निगृ-
ह्य शिरसि स्थितमञ्जनाभम् । शून्ये तवारिनगरे शबरी
सशङ्कमादित्सते कनकमुष्टिकृपाणलोभात् ॥ १४ ॥ स्फुट-
तरमटवीनां प्रान्तरे पर्यटन्ती हरितगजकुम्भोन्मुक्तमु-
क्ताफलानि । परिकरयति हस्ताम्भोजशोणप्रभाभिः परिहरति
च दृगन्मक्षु गुञ्जाभ्रमेण ॥ १५ ॥ ये कन्दरासु निवसन्ति
सदा हिमाद्रेस्त्वत्पातशङ्कितधियो विवशा द्विषस्ते । अप्यङ्ग-
मुत्पुलकमुद्वहता सकम्पं तेषामहो बत भिया न बुधोऽप्य-
भिज्ञः ॥ १६ ॥ कुरूबक कुचाघातक्रीडासुखेन वियुज्यसे
बकुलविटपिन्स्मर्तव्यं ते मुखासवसेचनम् । चरणघटनाबन्धो
यास्यत्यशोक सशोकतामिति निजपुरत्यागे यस्य द्विषां जगदुः
स्त्रियः ॥ १७ ॥ अनारतपरिखलन्नयनवारिधाराशतप्रवृद्ध-
पथनिम्नगासलिलरुद्धयानोद्यमा । त्वदीयरिपुकामिनी बहुविदे-
शयानैषिणी विनिन्दति वलदृशा गुरुरूपाश्रुप प्रावृषम् ॥ १८ ॥
इतश्चेतश्चाद्विर्विघटिततटः सेतुरुदरे धरित्री दुर्लङ्घ्या
बहुलहिमपङ्को गिरिरयम् । इदानीं निर्वृत्ते करितुरग-
नीरजनविधौ न जाने यातारस्तव च रिपवः केन च
पथा ॥ १९ ॥ क्षण कान्तागारप्रसरविलसन्मानसप्रति-
क्षणं शैलोत्सङ्गे द्विजकुलवराकृष्टहृदयः । क्षणं पत्रध्वानश्रुति-
पुलकितो यद्व्यमगद्रह्मसन्नाप्तोऽरण्ये रिपुरवनिपालस्थिति-
मिव ॥ २० ॥ अये मातस्तातः क्व गत इति यद्वैरिशि-
शुना दरीगेहे लीना निभृतमिह पृष्टा स्वजननी । करेणास्य
तस्य द्रुतमथ निरुद्धाश्रुभृतया विनिःश्वस्य स्फारं शिव
शिव दशेत्योच्चरयति ॥ २१ ॥ अपर्णेयं भूभूद्भनमति वल्का-
म्बरधरा जटालो दिग्वासाः शिखरिणि शिवोऽद्य निवसति ।
इति भ्रान्त्यान्योन्यं क्षणमिलितयोः क्षोणितिलक द्विषद्वंपत्यो-
स्ते शिव शिव शिवन्ति प्रणतयः ॥ २२ ॥ पश्यैतच्चञ्चल-
चपल रे क्वा त्वंगाह कुमारी हस्तालम्ब पितर हहहा
व्युत्क्रमः कासि यासि । इत्थं पृथ्वीपरिवृढ भवद्विद्विषोऽर-
ण्यवृत्तेः कन्या कंचित्फलकिसलयान्यादानाभिधत्ते ॥ २३ ॥
स्वल्पं ब्रूमः किमपि चरितं वीरवर्य त्वदीय मिथ्यावादाः
कवय इति नो दुःप्रवादो रुणद्धि । मुक्ता मुक्ता मलयशिखरे
त्वद्विपक्षावरोधैरण्डभ्रान्त्या भुजगवलना सादरं पाल-
यन्ति ॥ २४ ॥ क्षोणीपाल त्वदरिहरिणीलोचना शोचमाना
गुञ्जाहारं कुचकलशयोरन्निःश्वसन्ती करोति । क्षुभ्यल्लक्षीराम्बुधि-
लहरिसक्षोभिमित्वद्यशोभिर्गौरं मुक्ताफलमयमिवान्विन्दते
नन्दतन्वा ॥ २५ ॥ विमुञ्चति पदे पदे रुचिरचीरहारादिकं
शुकं गृहसमुत्सुक त्यजति चैव जीवाधिकम् । पलायनपरा-
यणा तव विभो रिपोरङ्गना मुहुर्वलितकंधरं मिहिरमण्डल
वीक्षते ॥ २६ ॥ धराधर तव द्विषा वनजुषा विहीनत्विषा
दवे गुणनिये धनुर्विगुणमप्यनेकं गुणम् । फलाहरणयष्टिका-
करणकन्दगन्त शिवानिवारणविहंगिकाकरणचुलिकाकर्षणे.
॥२७॥ राजन् राजसुता न पाठयति मा देव्योऽपि तूष्णीं स्थिताः
कुब्जे भोजय मा कुमारसचिवैर्नाद्यापि वि. मुन्यते । इत्थं
नाय शुकस्त्वारिमवने मुक्त्तोऽध्वगैः पञ्जरञ्चित्स्थानवलोक्य
शून्यवलभावेकेकमाभाषते ॥ २८ ॥ क्रामन्त्यः क्षतकोम-
लाङ्घुलिगलद्रक्तैः सदर्म्याः स्थलीः पादैः पातितयौवकैरिव
गलद्बाष्पाम्बुधौताननाः । भीता भर्तृकराववलम्बितकराम्रव-
द्वेरिणार्योऽधुना दावाग्नि परितो भ्रमन्ति पुनरप्युद्वाहविवाहा
इव ॥ २९ ॥ तन्वीमुज्झितभूषणां कलगिर रोमोद्गमं बिभ्र-
ती वेपन्ती व्रणिताधरा विवसना सीत्कारमातन्वतीम् ।
दोभ्यां चण्डतुषारपातसमयामालिङ्ग्य कण्ठे भृशं स्वा मूति
दयितामिवातिरसिकाम्विद्विषः शेरते ॥ ३० ॥ भूसंपर्क-
रजोनिपातलुषत्तः खस्मादहृष्टात्प्रच्युता. सामान्यैरपि जन्तुभिः
करतलैन शङ्कमालिङ्गिता । सलभा कचिदेकतामुपगता
कापि प्रबुद्धा. कचित्सुप्ताः कापि च सारिवत्प्रतिगृह आन्ता-
स्तवारिस्त्रियः ॥ ३१ ॥ कर्षद्धि सिंचयाञ्चलान्यतिरसाम्बु-
वींद्रालिङ्गन गृहाने. कचमालिहद्विरधर विश्रामयद्भिः
करैः । प्रत्यक्षेऽपि भवद्विरोधिन्नृपतेरन्त पुराणामहो धिक्कष्टं
विटपैर्र्विटैरिव वने कि नाम नो चेष्टितम् ॥ ३२ ॥
स्नाताः प्रावृषि वारिवाहपटलैः प्रोद्भूतदूर्वाङ्कुरव्याजेनात्तकुशाः
प्रणालसलिलैर्दत्त्वा निवापाञ्जलीन् । प्रासादास्तव विद्विषां
परिपतत्कुब्जस्थपिण्डच्छलात्कुर्वन्ति प्रतिवासर निजपति-
प्रेताय पिण्डक्रिया ॥ ३३ ॥ मौलि मानविवि विना
नमयितु हार स्वय गुम्फितु निर्यातुं दयितस्य पाणिकमल-
च्छाया विना वर्त्मनि । निद्रातुं च विनाङ्गपालिशयन द्रष्टुं
च शून्या दिश सख्या त्वत्प्रतिवीरनीरनमुखी साकूत-
मध्याप्यते ॥ ३४ ॥ घ्रातं तालफलाशया स्तनतटं बिम्ब-
भ्रमेणाधरो दष्टः पाकविदीर्णदाडिमधिया लीढा स्फुरन्तो
रदाः । भ्राम्यन्ती भ्रमनिःस्पृहाऽनुविपिन त्वद्वैरिसमन्तिनी
निद्राणा मुहुराहता मुद्दुरपि क्षिप्ता च शाखामृगैः ॥ ३५ ॥
त्वत्प्रत्यर्थिवसुंधरेशतरुणीः ^३सत्रासतः सत्वर यान्तीर्वीर
विलुष्ठितुं सरभस याताः किराता वने । तिष्ठन्ति स्तिमितेक्षण-
प्ररूढपुलकास्ते विस्तृतोपक्रमास्तासामुच्चतरैः स्तनैरतितरा
लोलैरपाङ्गैरपि ॥ ३६ ॥ एतस्मिन्विजने वनेऽर्तनुतुरुच्छ-
न्नावकाशे सुखं तिष्ठामीति तव द्विषामधिपतिर्यावद्विचत्ते

---

१ लाक्षारसं २ शत्रव ३ भयात् ४ स्तम्भा ५ अनिचपलै ६ महद्भि