सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

अरिपलायनम्, प्रतापवर्णनम् १३३

---

मतिम् । तावत्तत्र निपातित भुवि भवन्नामाङ्कसेलोहत दृष्ट्वा केसरिण करङ्कमैसमत्रासो मुहुर्मूर्च्छति ॥ ३७ ॥ का त्व पुनि नरेन्द्र लुब्धकवधूर्हस्ते किमेतत्पलं क्षाम कि सहजं ब्रवीमि नृपते यद्यस्ति ते कौतुकम् । गायति त्वदरिप्रिया- श्रुतटिनीतीरेषु सिद्धाङ्गना गीतान्या न तृण चरन्ति हरि- णास्तेनामिव दुर्बलम् ॥ ३८ ॥ स्वप्नेऽपि क्षितिपावतम भवतो भीत्या व्रजन्ती वन निर्भया प्रतिपक्षवैरिरमणी कलो- लिनीपाधसि । उक्षिसाननमुन्नत्तश्च चरणव्यासक्तमुक्तताफल भूय स्फारितबाहुवल्लि शयनादुद्धान्तमुत्तिष्ठति ॥ ३९ ॥ ता- दृग्दण्डविवर्तनर्तितममी चक्रादपक्रामिता कापि कापि च काटकैरुपगता रेखोपरेखाश्रमम् । यस्य प्रौढतरप्रतापदहन- ज्वालाभिग्न्ते दिशामान्धाके निपतन्ति पार्थिवघटाः शीर्यन्ति वीर्यन्ति च ॥ ४० ॥ आगच्छागच्छ सज्जं कुरु वरतुरंग सन्निवेहि द्रुतं मे खङ्गं कासौ कृपाणीमुपनय धनुषा कि किमङ्गप्रविष्टम् । सरम्मोन्निद्रिताना क्षितिभृति गहनेऽन्योन्य- मेवं प्रतीच्छन्वाद. स्वभामिष्टे त्वयि चकितदृशा विद्धिषा- माविरासीत् ॥ ४१ ॥ यातीत पान्थ पन्था व्रजति तनु कथ स्थावर वर्त्म मुग्धे मार्ग पृच्छामि पृच्छ स्थितमिदमिह ते विक्षित रीक्ष्य नेत्रे । अध्वानं ब्रूह्यपेतध्वनि भवति वच- श्रित्रमुद्दामनेत्रा दृश्यन्ते दावमूढाः पथि पथिकविटैस्त्वद्विषा नाथ नार्यः ॥ ४२ ॥ आस्ते सीमन्तरत्ने मरकतिनि हृते हेमतातङ्कपत्रे लुप्ताया मेखलाया कनकमणितुलाकोटियुग्मे गृहीते । शोण बिम्बोष्ठकान्त्या त्वदरिमृगदृशामित्वरीणाम- रण्ये राजन्युञ्जाफलाना स्रज इति शबरा नैव हार हरन्ति ॥ ४३ ॥ प्राप्तास्त्रासातिपासातिशयमुपगताः पातुमारण्य- मम्भो युष्मद्द्विद्वेषियोषा. श्वसितसमुदयैस्तत्तदीयैरशोषि । एतत्स्वीक्ष्य मूर्च्छानिपातिततनवो नैव जीवेयुरेताश्चिन्तोपेताः शबर्यो निजनयनजलै. पल्वलं पूरयेयु ॥ ४४ ॥ वीर त्वद्वैरिदारा गहनगिरिगुहागह्वरान्तस्तमिस्र त्वत्त्रासाद्गुह्रवा- सा दरकलितहृदो यद्यदेव प्रपन्ना. । तत्तज्ज्योत्स्नायमानं धरणिपरिवृढ प्रेक्ष्य युष्मद्यशोभि. सद्यो मोहान्धकारानु- सरणशरणा वासरान्विाह्वयन्ति ॥ ४५ ॥ एतद्भीतारिनारी गिरिबिलाविगलद्दासरा निःसरन्ती स्वक्रीडाहसमोह्यग्रैहिल- शिशुभृशप्रार्थितोन्निद्रचन्द्रा । आक्रन्दद्भूरि यत्तन्नयनजलमि- लच्चन्द्रहंसानुबिम्बप्रत्यासत्तिप्रहृष्यत्तनयविहसितैराश्वसीच्यश्व- सीच्च ॥ ४६ ॥ धूलीधारामिरन्धास्तदनु बधिरतामागताः स्फारभेरीभूयोज्ञाङ्कारारावैरैर्मूतकरकुलापीडयत्सैन्ययाने । धावन्तो विन्ध्यभूभूदनघनकुहरे कण्टकाकृष्टकेशास्त्राध्मं मुञ्चतेति प्रतिहतविकला वैरिण. सगिरन्ते ॥ ४७ ॥

---

प्रतापवर्णनम्

चित्रं तपति राजेन्द्र प्रतापतपनस्तव । अनातपत्रमु-त्सृज्य सातपत्रं द्विषद्वणम् ॥ १ ॥ राजन्मत्स्यार्येकूपारास्त्व-प्रतापाभिशोषिता । पुनस्त्वद्वैरिवनिताबाष्पपूरेण पूरिता ॥ २ ॥ दीप्यन्योदसीरन्ध्रेमेष ज्वलति सर्वतः । प्रतापस्तव राजेन्द्र वैरिवंशदवानलः ॥ ३ ॥ त्वम्प्रतापानर्धहेमसंपुटे-ऽतिमतीहरे । ब्रह्माण्डशालिग्रामोऽसौ धराधीश विराजते ॥ ४ ॥ तवारिनारीनयननाम्बुपूर निपीय गजन्भ्रमति प्रतापः । रिङ्गतचरगावलिनीरसुङ्गं यथा समुद्र वडवामृताश ॥ ५ ॥ त्वत्प्रतातपवनातपतस्तस्तीक्षणरश्मिरपि दिक्षु नितान्तम् । धावति प्रतिदिनं मुकुटेश त्वद्यशोऽद्य पतितस्तुहिनाशुः ॥६॥ उदितेऽपि तवावनीन्द्र तेजस्तपने स्फारगमस्तिभारमाजि । तव वैरिणृपायशस्तमासि स्फुरदुज्जृम्भितमाचरन्ति चित्रम् ॥ ७ ॥ प्रत्यर्थिवामनयनानयनाम्बुपूरैः सद्य स्खलद्वहल- कज्जलजालनीलै । युष्मत्प्रतापनस्तपनाद्यवीयानार+यते यदमुना यमुनासहस्रम् ॥ ८ ॥ मार्तण्डमण्डलसम भवत प्रताप ये वर्णयन्ति नहि ते कवयः प्रवीणा । अम्भोनिधौ विलयमेति पर पतङ्ग पार प्रयाति जलवेस्तु तव प्रताप ॥ ९ ॥ उल्लास्य कालकरवालमहाम्बुवाहं देवेन येन जरठोर्जितेगर्जितेन' । निर्वापितः सकल एव रणे रिपूणा धाराजलेस्त्रिजगति ज्वलित प्रताप. ॥ १० ॥ वदन्तु देव तावक प्रतापमेव पावकं महातुषारशीतलं वदामहे वयं यतः । सुमेरुकन्दरोदरास्थितो गृहीतकम्बलस्तवारिवर्ग- पङ्कज प्रकंप्यते मुहुर्मुहुः ॥ ११ ॥ अये नृपतिमण्डली- मुकुटरत्न युष्मद्गुजामहोर्मैततिसजुषा बत भवत्प्रतापार्चिषा । द्विषामतिभृशं यश प्रकटपारदो ध्मापनादुदस्फुटत तारका- कपटतो विहायस्तटे ॥ १२ ॥ अत्युक्तौ यदि न प्रकुप्यसि मृषावादं न चेन्मन्यसे तद्भोऽद्भुतदर्शनेन रसना केषा न कण्डूयते । देव त्वत्तुरुणप्रतापदहनज्वालावलीशोभिताः सर्वे वारिधयस्तवारिवनितानेत्राम्बुभिः पूरिताः ॥ १३ ॥ देव त्वत्तरुणप्रतापतपनत्रासादिव त्र्यम्बको नो गङ्गा विजहाति निःसरति न क्षीराम्बुधेर्माधवः । ताम्यंस्तामरसान्तरालवस तिर्देवः स्वयंभूरभूत्पातालावधिपद्मभग्नवपुषस्तिष्ठन्ति कूर्मा- दयः ॥ १४ ॥ अब्दैर्वारिजिघृक्षयार्णवगतै. साकं व्रजन्ती मुहुः ससर्गाद्वडवानलस्य समभूदापन्नसत्त्वा तडित् ।

---

१ शङ्खविशेष. २ अस्थिपञ्जरम् ३ अतुलत्रास ४ मासम् ५ यदि नेति शेष . ६ हे चन्द्रकुलावर्तंस
१ समुद्रा २ कठिनम्. ३ ऊर्जस्वल्म्. ४ प्रापित ०५ आतपभाजा