सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

१३४	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ३ प्रकरणम्

मन्ये देव तया क्रमेण जनितो युष्मत्प्रतापानलो येनाराति-
वधूविलोचनजलैः सिक्तोऽपि $^१$संवर्धते ॥ १५ ॥ देव त्वद्भु-
जदण्डदर्पगरिमोद्गीर्णप्रतापानलज्वालापङ्किमकीर्तिपारदघटी-
विस्फारिता बिन्दवः । शेषाद्रिः कति तारकाः कति कति क्षीरो-
दधिः कत्यपि प्रालेयाचलशङ्खशुक्तिकरका कर्पूरकुन्देन्दव
॥ १६ ॥ भैङ्गाकीर्तिमषीमलीमसतया प्रत्यर्थिसेनाभटश्रेणी-
तिन्दुककाननेषु विलसत्यस्य प्रतापानलः । अस्मादुत्पतिताः
स्फुरन्ति जगदुत्सङ्गे स्फुलिङ्गाः स्फुटं भालोद्भूतमैवाक्षि-
भानुहुतभुग्जम्भारिदम्भोलयः ॥ १७ ॥ तादृग्दीर्घविरिञ्चि-
वासरविधौ जानामि यत्कर्तृता शङ्के यत्प्रतिबिम्बमम्बुधि-
पयःपूरोदरे वाडवः । व्योमव्यापिविपक्षराजयशस्तारापरा-
भावुक कासामस्य न स प्रतापतपनः पारं गिरा गाहते
॥ १८ ॥ शंभुर्मानससन्निधौ सुरधुनीं मूर्ध्ना दधानः स्थितः
श्रीकान्तश्चरणस्थितामपि वहन्नेता निलीनोऽम्बुधौ । मग्नः
पङ्करुहे कमण्डलुगतामेना दधन्नाभिभूर्मन्ये वीर तव प्रता-
पदहनं ज्ञात्वोल्बणं भाविनम् ॥ १९ ॥ युष्मत्प्रौढतरप्रता-
पतपनज्वालावलीव्याकुले ब्रह्माण्डे मधुसूदनोऽहिशयने शेते
पयःसागरे । शंभुर्जह्नुसुता दधाति शिरसा भूमिस्तुशराचल
तापव्याकुलितः पतत्यतितरा भानुः समुद्रे मुहुः ॥ २० ॥
नार्यः कुङ्कुमशङ्कया निटिलगं प्रोञ्छन्त्यपास्तद्विषा साध्यं
रागममुं विभाव्य गगने गच्छन्ति केलीगृहम् । मुग्धा
दावधियोऽस्यस्तव विभो यान्ति द्रुतं कानने लाक्षाराग
इति प्रकुप्यति धवे कान्ता प्रतापोदये ॥ २१ ॥ यो
नास्ताचलमस्तकं प्रति गतो दीनत्वमालम्बते यो नायाति
निशासु संशयपद नोदेति गिर्याश्रयात् । यो राहोरपि कर्क
शेषु दशनेष्वासीन्न वा गोचरः सोऽद्य भूप तव प्रतापतपनो
चर्वर्ति सर्वोपरि ॥ २२ ॥ कान्तारे जलवृक्षवैरिणि सुहृत्स्व-
द्वैरिवामभ्रुवो बालैराकुललोचनैः प्रतिपदं रुद्धक्रमाश्चाश्रमे ।
पृथ्वीचण्डरुचे 'पटच्चरदशासंघट्टदीप्तप्रभं सिञ्चन्त्यञ्जलिस-
चिताश्रुभिरलं युष्मत्प्रतापानलम् ॥ २३ ॥ अध्यायोधन-
वेदि मार्गणकुशानास्तीर्य खड्गस्रुचा हुत्वारेः पललं चरुं
हविरसृक्तन्मस्तरुस्वस्तिकैः । स्वेच्छाहावनीयमानसदास-
स्योऽसौ प्रतापानलोऽस्थापि द्रागुदकाञ्जलीकृतचतुःपाथो-
धिना श्रीमता ॥ २४ ॥ देव त्वद्भुजदण्डचण्डिमचमत्कारि-
प्रतापानलज्वालाजालभयादिवाभिविशति क्षीराम्बुधि माधवः ।
भर्गः स्वर्गधुनीं दधाति शिरसा त्यक्तत्रिलोकीकृतिर्वेधाः कि
तु मुहुः कमण्डलुजलैरात्मानमासिञ्चति ॥ २५ ॥ श्रीमद्री-
राधिवीर पृथुतरमहसस्त्वत्प्रतापामिकीर्तेर्लच्छुत्वाव्ये. शोष-
वार्ता शरणमनुगतः कुत्रचित्कश्चिदेव । चन्द्र कीर्त्या
सुधास्य त्रिदशतरुवर पाणियने च कोशे लक्ष्मीः $^२$श्वेडं च
कोपे जलधरकुसुमं वैरिकान्तादृगन्ते ॥ २६ ॥ द्रागाक्र-
म्योदयाद्रिं चरमगिरिमतिस्पर्धया तिग्मरश्मेर्मेरुं पर्यस्य
लङ्कानगरमुपगतः कौतुकात्त्वत्प्रतापः । वीक्ष्यासु वीति-
होत्रं पुनरपि विपद् देव निश्चिन्वतीना य क्षोभो राक्षसीना
क्षणमजनि स हि त्वद्विषा सर्वदास्ताम् ॥ २७ ॥ त्वत्त्व-
ज्ञाघातजातव्यथरिपुवनि तामुक्तबाप्पाम्बुधारासारोद्दारादुदा-
राद्दिशि दिशि सरितामुद्भवश्चेद्भवेयुः । कल्पान्तक्रूरकेलि-
प्रकरविजयिनो विस्फुरत्त्वत्प्रतापत्पारावारानपारानपि सपदि
पराञ्छुष्यतः पूरयेत्क. ॥२८॥ दुर्वारारातिजीवनदवदहनः
कौसुमो दिग्वधूना सर्वाङ्गीणोऽङ्गरागस्त्रिभुवनभवनध्वान्त-
विध्वंसदपिः । त्वद्दोर्द्दामदर्वीकरमुखहुतभुग्भूतधात्रीपुरन्ध्या
वासो माञ्जिष्ठमुर्वीरमणकुलमणे जागर्ति प्रतापः ॥ २९ ॥
भूजाने कि न जाने भवदतुलभुजभ्राजमानप्रतापज्योतिर्वा-
लावलीभिर्जलनिधिवलय निर्जलं कि न भूयात् । युष्मत्प्रत्य-
र्थिपृथ्वीपरिवृढवनि तानीरनेत्रस्रवन्तीसूत्रस्रोत सहस्रैरयमिह
परितश्चेन्न पूर्येत सद्यः ॥ ३० ॥

कीर्तिवर्णनम्

राजस्त्वत्कीर्तिचन्द्रेण तिथयः पूर्णिमा कृताः । मद्देहान्न
बहिर्याति तिथिरेकादशी भयात् ॥ १ ॥ अस्थिवद्धिवच्चैव
कुष्ठवत्पिष्टवत्तथा । राजंस्तव यशो भाति शरच्चन्द्रमरीचि-
वत् ॥ २ ॥ सरस्वती स्थिता वक्त्रे लक्ष्मीर्वेश्मनि ते
स्थिता । कीर्तिः किकु पिता राजन् येन देशान्तरं गता ॥३॥
यद्गुणैर्ग्रथितैः शुद्धैरमितैरङ्गगोलकः । विधत्ते कीर्तिक-
न्यायाः क्रीडाकन्दुककौशलम् ॥ ४ ॥ सिक्तं स्फटिक-
कुम्भान्तः स्थित श्वेतीकृतैर्जलैः । मौक्तिकं चेल्लता सूते
तच्छ्रव्यस्ते समं यशः ॥ ५ ॥ अहो विशालं भूपाल भुवन-
त्रितयोदरम् । माति मौतुमशक्योऽपि यशोराशिर्यदत्र
ते ॥ ६ ॥ त्वत्कीर्तिराजहंसा वैरिवधूवदनभाजनस्थमपि ।

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes):
१ अत्राय भाव - वैरिखिय स्वभर्तृमरण।यथा यथाऽधिकं रुदन्ति तथा तथाऽधिकं तन्नेत्राम्बुभिरुत्वतपाग्नि संवर्धते त्वत्प्रतापोऽधिको भवतीति यावत्, यत स प्रतापाश्चिर्वडवानलापितुस्तदितश्च मातु समुत्पन्नस्तौ च पितरौ पानीययोग|देवोञ्जृम्भेतेऽतस्तत्पुत्रोऽपि त्वत्प्रतापो भवद्वैरिरमणीनेत्राम्बुभि सिच्यमानो वृद्धिमाप्नोत्येतदुचितमेवेति
२ पराजय
३ कालस्कन्धवनेषु
४ तिन्दुककाष्ठेभ्यो दह्यमानेभ्यो महान्त स्फुलिङ्गा उत्तिष्ठन्तीति वृद्धव्यवहार
५ हरनिटिलनेत्रम्
६ कुलिशम्
७ 'चतुर्युगसहस्र तु ब्रह्मणो दिनमुच्यते' इति

१ अर्चि.
२ गरलम्
३ अस्ताचल.
४ धारासपात
५ अपरिमित