सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

अरिपलायनम्, प्रतापवर्णनम् १३३

---

मतिम् । तावत्तत्र निपातित भुवि भवन्नामाङ्कसेलोहत दृष्ट्वा केसरिण करङ्कमैसमत्रासो मुहुर्मूर्च्छति ॥ ३७ ॥ का त्व पुनि नरेन्द्र लुब्धकवधूर्हस्ते किमेतत्पलं क्षाम कि सहजं ब्रवीमि नृपते यद्यस्ति ते कौतुकम् । गायति त्वदरिप्रिया- श्रुतटिनीतीरेषु सिद्धाङ्गना गीतान्या न तृण चरन्ति हरि- णास्तेनामिव दुर्बलम् ॥ ३८ ॥ स्वप्नेऽपि क्षितिपावतम भवतो भीत्या व्रजन्ती वन निर्भया प्रतिपक्षवैरिरमणी कलो- लिनीपाधसि । उक्षिसाननमुन्नत्तश्च चरणव्यासक्तमुक्तताफल भूय स्फारितबाहुवल्लि शयनादुद्धान्तमुत्तिष्ठति ॥ ३९ ॥ ता- दृग्दण्डविवर्तनर्तितममी चक्रादपक्रामिता कापि कापि च काटकैरुपगता रेखोपरेखाश्रमम् । यस्य प्रौढतरप्रतापदहन- ज्वालाभिग्न्ते दिशामान्धाके निपतन्ति पार्थिवघटाः शीर्यन्ति वीर्यन्ति च ॥ ४० ॥ आगच्छागच्छ सज्जं कुरु वरतुरंग सन्निवेहि द्रुतं मे खङ्गं कासौ कृपाणीमुपनय धनुषा कि किमङ्गप्रविष्टम् । सरम्मोन्निद्रिताना क्षितिभृति गहनेऽन्योन्य- मेवं प्रतीच्छन्वाद. स्वभामिष्टे त्वयि चकितदृशा विद्धिषा- माविरासीत् ॥ ४१ ॥ यातीत पान्थ पन्था व्रजति तनु कथ स्थावर वर्त्म मुग्धे मार्ग पृच्छामि पृच्छ स्थितमिदमिह ते विक्षित रीक्ष्य नेत्रे । अध्वानं ब्रूह्यपेतध्वनि भवति वच- श्रित्रमुद्दामनेत्रा दृश्यन्ते दावमूढाः पथि पथिकविटैस्त्वद्विषा नाथ नार्यः ॥ ४२ ॥ आस्ते सीमन्तरत्ने मरकतिनि हृते हेमतातङ्कपत्रे लुप्ताया मेखलाया कनकमणितुलाकोटियुग्मे गृहीते । शोण बिम्बोष्ठकान्त्या त्वदरिमृगदृशामित्वरीणाम- रण्ये राजन्युञ्जाफलाना स्रज इति शबरा नैव हार हरन्ति ॥ ४३ ॥ प्राप्तास्त्रासातिपासातिशयमुपगताः पातुमारण्य- मम्भो युष्मद्द्विद्वेषियोषा. श्वसितसमुदयैस्तत्तदीयैरशोषि । एतत्स्वीक्ष्य मूर्च्छानिपातिततनवो नैव जीवेयुरेताश्चिन्तोपेताः शबर्यो निजनयनजलै. पल्वलं पूरयेयु ॥ ४४ ॥ वीर त्वद्वैरिदारा गहनगिरिगुहागह्वरान्तस्तमिस्र त्वत्त्रासाद्गुह्रवा- सा दरकलितहृदो यद्यदेव प्रपन्ना. । तत्तज्ज्योत्स्नायमानं धरणिपरिवृढ प्रेक्ष्य युष्मद्यशोभि. सद्यो मोहान्धकारानु- सरणशरणा वासरान्विाह्वयन्ति ॥ ४५ ॥ एतद्भीतारिनारी गिरिबिलाविगलद्दासरा निःसरन्ती स्वक्रीडाहसमोह्यग्रैहिल- शिशुभृशप्रार्थितोन्निद्रचन्द्रा । आक्रन्दद्भूरि यत्तन्नयनजलमि- लच्चन्द्रहंसानुबिम्बप्रत्यासत्तिप्रहृष्यत्तनयविहसितैराश्वसीच्यश्व- सीच्च ॥ ४६ ॥ धूलीधारामिरन्धास्तदनु बधिरतामागताः स्फारभेरीभूयोज्ञाङ्कारारावैरैर्मूतकरकुलापीडयत्सैन्ययाने । धावन्तो विन्ध्यभूभूदनघनकुहरे कण्टकाकृष्टकेशास्त्राध्मं मुञ्चतेति प्रतिहतविकला वैरिण. सगिरन्ते ॥ ४७ ॥

---

प्रतापवर्णनम्

चित्रं तपति राजेन्द्र प्रतापतपनस्तव । अनातपत्रमु-त्सृज्य सातपत्रं द्विषद्वणम् ॥ १ ॥ राजन्मत्स्यार्येकूपारास्त्व-प्रतापाभिशोषिता । पुनस्त्वद्वैरिवनिताबाष्पपूरेण पूरिता ॥ २ ॥ दीप्यन्योदसीरन्ध्रेमेष ज्वलति सर्वतः । प्रतापस्तव राजेन्द्र वैरिवंशदवानलः ॥ ३ ॥ त्वम्प्रतापानर्धहेमसंपुटे-ऽतिमतीहरे । ब्रह्माण्डशालिग्रामोऽसौ धराधीश विराजते ॥ ४ ॥ तवारिनारीनयननाम्बुपूर निपीय गजन्भ्रमति प्रतापः । रिङ्गतचरगावलिनीरसुङ्गं यथा समुद्र वडवामृताश ॥ ५ ॥ त्वत्प्रतातपवनातपतस्तस्तीक्षणरश्मिरपि दिक्षु नितान्तम् । धावति प्रतिदिनं मुकुटेश त्वद्यशोऽद्य पतितस्तुहिनाशुः ॥६॥ उदितेऽपि तवावनीन्द्र तेजस्तपने स्फारगमस्तिभारमाजि । तव वैरिणृपायशस्तमासि स्फुरदुज्जृम्भितमाचरन्ति चित्रम् ॥ ७ ॥ प्रत्यर्थिवामनयनानयनाम्बुपूरैः सद्य स्खलद्वहल- कज्जलजालनीलै । युष्मत्प्रतापनस्तपनाद्यवीयानार+यते यदमुना यमुनासहस्रम् ॥ ८ ॥ मार्तण्डमण्डलसम भवत प्रताप ये वर्णयन्ति नहि ते कवयः प्रवीणा । अम्भोनिधौ विलयमेति पर पतङ्ग पार प्रयाति जलवेस्तु तव प्रताप ॥ ९ ॥ उल्लास्य कालकरवालमहाम्बुवाहं देवेन येन जरठोर्जितेगर्जितेन' । निर्वापितः सकल एव रणे रिपूणा धाराजलेस्त्रिजगति ज्वलित प्रताप. ॥ १० ॥ वदन्तु देव तावक प्रतापमेव पावकं महातुषारशीतलं वदामहे वयं यतः । सुमेरुकन्दरोदरास्थितो गृहीतकम्बलस्तवारिवर्ग- पङ्कज प्रकंप्यते मुहुर्मुहुः ॥ ११ ॥ अये नृपतिमण्डली- मुकुटरत्न युष्मद्गुजामहोर्मैततिसजुषा बत भवत्प्रतापार्चिषा । द्विषामतिभृशं यश प्रकटपारदो ध्मापनादुदस्फुटत तारका- कपटतो विहायस्तटे ॥ १२ ॥ अत्युक्तौ यदि न प्रकुप्यसि मृषावादं न चेन्मन्यसे तद्भोऽद्भुतदर्शनेन रसना केषा न कण्डूयते । देव त्वत्तुरुणप्रतापदहनज्वालावलीशोभिताः सर्वे वारिधयस्तवारिवनितानेत्राम्बुभिः पूरिताः ॥ १३ ॥ देव त्वत्तरुणप्रतापतपनत्रासादिव त्र्यम्बको नो गङ्गा विजहाति निःसरति न क्षीराम्बुधेर्माधवः । ताम्यंस्तामरसान्तरालवस तिर्देवः स्वयंभूरभूत्पातालावधिपद्मभग्नवपुषस्तिष्ठन्ति कूर्मा- दयः ॥ १४ ॥ अब्दैर्वारिजिघृक्षयार्णवगतै. साकं व्रजन्ती मुहुः ससर्गाद्वडवानलस्य समभूदापन्नसत्त्वा तडित् ।

---

१ शङ्खविशेष. २ अस्थिपञ्जरम् ३ अतुलत्रास ४ मासम् ५ यदि नेति शेष . ६ हे चन्द्रकुलावर्तंस
१ समुद्रा २ कठिनम्. ३ ऊर्जस्वल्म्. ४ प्रापित ०५ आतपभाजा

१३४	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ३ प्रकरणम्

मन्ये देव तया क्रमेण जनितो युष्मत्प्रतापानलो येनाराति-
वधूविलोचनजलैः सिक्तोऽपि $^१$संवर्धते ॥ १५ ॥ देव त्वद्भु-
जदण्डदर्पगरिमोद्गीर्णप्रतापानलज्वालापङ्किमकीर्तिपारदघटी-
विस्फारिता बिन्दवः । शेषाद्रिः कति तारकाः कति कति क्षीरो-
दधिः कत्यपि प्रालेयाचलशङ्खशुक्तिकरका कर्पूरकुन्देन्दव
॥ १६ ॥ भैङ्गाकीर्तिमषीमलीमसतया प्रत्यर्थिसेनाभटश्रेणी-
तिन्दुककाननेषु विलसत्यस्य प्रतापानलः । अस्मादुत्पतिताः
स्फुरन्ति जगदुत्सङ्गे स्फुलिङ्गाः स्फुटं भालोद्भूतमैवाक्षि-
भानुहुतभुग्जम्भारिदम्भोलयः ॥ १७ ॥ तादृग्दीर्घविरिञ्चि-
वासरविधौ जानामि यत्कर्तृता शङ्के यत्प्रतिबिम्बमम्बुधि-
पयःपूरोदरे वाडवः । व्योमव्यापिविपक्षराजयशस्तारापरा-
भावुक कासामस्य न स प्रतापतपनः पारं गिरा गाहते
॥ १८ ॥ शंभुर्मानससन्निधौ सुरधुनीं मूर्ध्ना दधानः स्थितः
श्रीकान्तश्चरणस्थितामपि वहन्नेता निलीनोऽम्बुधौ । मग्नः
पङ्करुहे कमण्डलुगतामेना दधन्नाभिभूर्मन्ये वीर तव प्रता-
पदहनं ज्ञात्वोल्बणं भाविनम् ॥ १९ ॥ युष्मत्प्रौढतरप्रता-
पतपनज्वालावलीव्याकुले ब्रह्माण्डे मधुसूदनोऽहिशयने शेते
पयःसागरे । शंभुर्जह्नुसुता दधाति शिरसा भूमिस्तुशराचल
तापव्याकुलितः पतत्यतितरा भानुः समुद्रे मुहुः ॥ २० ॥
नार्यः कुङ्कुमशङ्कया निटिलगं प्रोञ्छन्त्यपास्तद्विषा साध्यं
रागममुं विभाव्य गगने गच्छन्ति केलीगृहम् । मुग्धा
दावधियोऽस्यस्तव विभो यान्ति द्रुतं कानने लाक्षाराग
इति प्रकुप्यति धवे कान्ता प्रतापोदये ॥ २१ ॥ यो
नास्ताचलमस्तकं प्रति गतो दीनत्वमालम्बते यो नायाति
निशासु संशयपद नोदेति गिर्याश्रयात् । यो राहोरपि कर्क
शेषु दशनेष्वासीन्न वा गोचरः सोऽद्य भूप तव प्रतापतपनो
चर्वर्ति सर्वोपरि ॥ २२ ॥ कान्तारे जलवृक्षवैरिणि सुहृत्स्व-
द्वैरिवामभ्रुवो बालैराकुललोचनैः प्रतिपदं रुद्धक्रमाश्चाश्रमे ।
पृथ्वीचण्डरुचे 'पटच्चरदशासंघट्टदीप्तप्रभं सिञ्चन्त्यञ्जलिस-
चिताश्रुभिरलं युष्मत्प्रतापानलम् ॥ २३ ॥ अध्यायोधन-
वेदि मार्गणकुशानास्तीर्य खड्गस्रुचा हुत्वारेः पललं चरुं
हविरसृक्तन्मस्तरुस्वस्तिकैः । स्वेच्छाहावनीयमानसदास-
स्योऽसौ प्रतापानलोऽस्थापि द्रागुदकाञ्जलीकृतचतुःपाथो-
धिना श्रीमता ॥ २४ ॥ देव त्वद्भुजदण्डचण्डिमचमत्कारि-
प्रतापानलज्वालाजालभयादिवाभिविशति क्षीराम्बुधि माधवः ।
भर्गः स्वर्गधुनीं दधाति शिरसा त्यक्तत्रिलोकीकृतिर्वेधाः कि
तु मुहुः कमण्डलुजलैरात्मानमासिञ्चति ॥ २५ ॥ श्रीमद्री-
राधिवीर पृथुतरमहसस्त्वत्प्रतापामिकीर्तेर्लच्छुत्वाव्ये. शोष-
वार्ता शरणमनुगतः कुत्रचित्कश्चिदेव । चन्द्र कीर्त्या
सुधास्य त्रिदशतरुवर पाणियने च कोशे लक्ष्मीः $^२$श्वेडं च
कोपे जलधरकुसुमं वैरिकान्तादृगन्ते ॥ २६ ॥ द्रागाक्र-
म्योदयाद्रिं चरमगिरिमतिस्पर्धया तिग्मरश्मेर्मेरुं पर्यस्य
लङ्कानगरमुपगतः कौतुकात्त्वत्प्रतापः । वीक्ष्यासु वीति-
होत्रं पुनरपि विपद् देव निश्चिन्वतीना य क्षोभो राक्षसीना
क्षणमजनि स हि त्वद्विषा सर्वदास्ताम् ॥ २७ ॥ त्वत्त्व-
ज्ञाघातजातव्यथरिपुवनि तामुक्तबाप्पाम्बुधारासारोद्दारादुदा-
राद्दिशि दिशि सरितामुद्भवश्चेद्भवेयुः । कल्पान्तक्रूरकेलि-
प्रकरविजयिनो विस्फुरत्त्वत्प्रतापत्पारावारानपारानपि सपदि
पराञ्छुष्यतः पूरयेत्क. ॥२८॥ दुर्वारारातिजीवनदवदहनः
कौसुमो दिग्वधूना सर्वाङ्गीणोऽङ्गरागस्त्रिभुवनभवनध्वान्त-
विध्वंसदपिः । त्वद्दोर्द्दामदर्वीकरमुखहुतभुग्भूतधात्रीपुरन्ध्या
वासो माञ्जिष्ठमुर्वीरमणकुलमणे जागर्ति प्रतापः ॥ २९ ॥
भूजाने कि न जाने भवदतुलभुजभ्राजमानप्रतापज्योतिर्वा-
लावलीभिर्जलनिधिवलय निर्जलं कि न भूयात् । युष्मत्प्रत्य-
र्थिपृथ्वीपरिवृढवनि तानीरनेत्रस्रवन्तीसूत्रस्रोत सहस्रैरयमिह
परितश्चेन्न पूर्येत सद्यः ॥ ३० ॥

कीर्तिवर्णनम्

राजस्त्वत्कीर्तिचन्द्रेण तिथयः पूर्णिमा कृताः । मद्देहान्न
बहिर्याति तिथिरेकादशी भयात् ॥ १ ॥ अस्थिवद्धिवच्चैव
कुष्ठवत्पिष्टवत्तथा । राजंस्तव यशो भाति शरच्चन्द्रमरीचि-
वत् ॥ २ ॥ सरस्वती स्थिता वक्त्रे लक्ष्मीर्वेश्मनि ते
स्थिता । कीर्तिः किकु पिता राजन् येन देशान्तरं गता ॥३॥
यद्गुणैर्ग्रथितैः शुद्धैरमितैरङ्गगोलकः । विधत्ते कीर्तिक-
न्यायाः क्रीडाकन्दुककौशलम् ॥ ४ ॥ सिक्तं स्फटिक-
कुम्भान्तः स्थित श्वेतीकृतैर्जलैः । मौक्तिकं चेल्लता सूते
तच्छ्रव्यस्ते समं यशः ॥ ५ ॥ अहो विशालं भूपाल भुवन-
त्रितयोदरम् । माति मौतुमशक्योऽपि यशोराशिर्यदत्र
ते ॥ ६ ॥ त्वत्कीर्तिराजहंसा वैरिवधूवदनभाजनस्थमपि ।

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes):
१ अत्राय भाव - वैरिखिय स्वभर्तृमरण।यथा यथाऽधिकं रुदन्ति तथा तथाऽधिकं तन्नेत्राम्बुभिरुत्वतपाग्नि संवर्धते त्वत्प्रतापोऽधिको भवतीति यावत्, यत स प्रतापाश्चिर्वडवानलापितुस्तदितश्च मातु समुत्पन्नस्तौ च पितरौ पानीययोग|देवोञ्जृम्भेतेऽतस्तत्पुत्रोऽपि त्वत्प्रतापो भवद्वैरिरमणीनेत्राम्बुभि सिच्यमानो वृद्धिमाप्नोत्येतदुचितमेवेति
२ पराजय
३ कालस्कन्धवनेषु
४ तिन्दुककाष्ठेभ्यो दह्यमानेभ्यो महान्त स्फुलिङ्गा उत्तिष्ठन्तीति वृद्धव्यवहार
५ हरनिटिलनेत्रम्
६ कुलिशम्
७ 'चतुर्युगसहस्र तु ब्रह्मणो दिनमुच्यते' इति

१ अर्चि.
२ गरलम्
३ अस्ताचल.
४ धारासपात
५ अपरिमित

कीर्तिवर्णनम् १३५

---

पीत हासक्षीर व्यक्तीकृतमश्रुनीर च ॥ ७ ॥ कुचकलशेष्व- बलानामलकायामथ पयोनिधेः पुलिने । क्षितिपाल कीर्त- यस्ते हारन्ति हरन्ति हीरन्ति ॥ ८ ॥ रजनीषु विमलभानोः करजालेन प्रकाशितं वीर । धवलयति भुवनमण्डल- मखिलं तव कीर्तिसंततिः सततम् ॥ ९ ॥ दूरेऽपि श्रुत्वा भवदीयकीर्तिं कर्णौ हि तृप्तौ न च चक्षुषी मे । तयोर्वि- वाद परिहर्तुकामः समागतोऽहं तव दर्शनाय ॥ १० ॥ आकर्ण्य भूपाल यशस्त्वदीय विधूनेयन्तीह न के शिरांसि । विश्वंभराभङ्गमयेन धात्रा नाकारि कर्णौ भुजंगेश्वरस्य ॥११॥ यस्याञ्जनश्यामलबद्धपट्टजातानि जाने धवलत्वमापुः । अरातिनारीशरकाण्डपाण्डुगण्डस्थलीनिर्लुठनाथशसि ॥१२॥ यः कोटिहोमानलधूमजालैर्मलीमसीकृत्य दिशा मुखानि । तत्कीर्तिभिः क्षालयति स्म शश्वत्खण्डतारापतिपाण्डुरा- भिः ॥ १३ ॥ इयं यशांसि द्विषतः सुधारुचः किमुङ्कमेतद्वि- षतः किमाननम् । यशोभिरस्याखिललोकधाविभिर्विभूषिता धावति तामसी मसी ॥ १४ ॥ अदः समित्सुम्लवीरयौवत- त्रुटद्गजाकैम्बुमृणालहारिणी । द्विषद्वणस्रैणदगम्बुनिर्झरे यशो- मरालावलीरख खेलति ॥ १५ ॥ अनिसरन्तीमपि देहगर्भा- त्कीर्तिं परेषामसती वदन्ति । स्वैरं चरन्तीमपि च त्रिलोक्यां त्वत्कीर्तिमाहुः कवयः सती नु ॥ १६ ॥ करवालकरालवारि- धारा यमुना दिव्यतरङ्गिणी च कीर्तिः । तव कामद तीर्थ- राज दूरादनुबध्नाति सरस्वती कवीनाम् ॥ १७ ॥ त्रिजग- दञ्जनलङ्घनाजाङ्गिकैस्तव यशोभिरतीव पवित्रिताः । प्रथम- पार्थिवपुङ्गवकीर्तयो विबुधसिन्धुजलैरिव सिन्धवः ॥ १८ ॥ त्वत्कीर्तिमौक्तिकफलानि गुणैस्त्वदीयैः संदर्शितुं विबुधवाम- दृशः प्रवृत्ताः । नान्तो गुणेषु न च कीर्तिषु रन्ध्रलेशो हारो न जात इति ताश्च मिथो हसन्ति ॥ १९ ॥ पृथ्वीपते शुभ्रमते भवतो भवस्य ब्रूमो वयं सुयशसा कियदन्तरं वा । गौरीं चकार गिरिशो निजमर्धमङ्गं गौरीकृतं च भवता भुवनं समस्तम् ॥ २० ॥ कीर्तिस्तव क्षितिप याति भुजङ्गगेहं मातङ्गमगमकरी च दिगन्तकेषु । त्यक्त्वैौम्बरं भजति नन्दनमर्थ्यगम्यं किं किं करोति न निर्र्गल्रता गता स्त्री ॥ २१ ॥ निर्मुक्तशेषधवलैरचलेन्द्रमन्थसङ्क्षुब्धदुग्धमय- सागरगर्भगौरैः । राजन्र्भिदं बहुलपक्षदलन्मृगाङ्कच्छेदोज्ज्व- लैस्तव यशोभिरशोभि विश्वम् ॥ २२ ॥ प्रतिनगरमटन्ती प्रत्यगारं व्रजन्ती प्रतिनरपतिवक्षःकण्ठपीठे लुठन्ती । गिरि- गरिममितम्बाच्छादने सावधाना तदपि च तव कीर्तिर्निर्म- लैवेति चित्रम् ॥ २३ ॥ त्यजसि यदपि लक्ष्मीं कीर्तिमा- साथ दानैर्व्रजति तदपि कीर्तिः सिन्धुपारं न लक्ष्मीः । कथय क इह हेतुर्नरेश त्वदीये वसति हृदयपद्मे नन्दसूनुःसु- रारिः ॥ २४ ॥ अनुक्षणमनुक्षणं क्षितिप रक्ष्यमाणा त्वया प्रयाति विदिशो दश प्रबलकीर्तिरेकाकिनी । इयं नियतम- र्थिषु प्रतिदिनं वितीर्णा रमा जहाति न त्वान्तिकं द्वितय- मेतदद्भुतम् ॥ २५ ॥ समुन्नतघनस्तनस्तबकचुम्बितु- म्बीफलक्वणन्मधुरवीणया विबुधलोकवामभ्रुवा । त्वदीयमु- पगीयते हरकिरीटकोटिस्फुरत्तुषारकरकन्दलीकिरणपूरगौरं यशः ॥ २६ ॥ वनेषु वनदेवता दिवि दिवौकसां वल्लभा भुजंगकुलकन्यका भुजंगलोकलीलावने । यशः समरसंचितं नरमगेन्द्र गायन्ति ते प्रभाविजितकौमुदीकुमुदपाण्डुता- डम्बरम् ॥ २७ ॥ अपायि मुनिना पुरा पुनरमार्थि मर्या- दयाप्यतारि कपिना पुरा पुनरदाहि लङ्कारिणा । अमन्थि मुरवैरिणा पुनरबन्धि लङ्कारिणा क्व नाम वसुधापते तव यशोम्बुधिः काम्बुधिः ॥ २८ ॥ महाराज श्रीमञ्जगति यशसा ते धवलिते पयःपारावारं परमपुरुषोऽयं मृगयते । कपर्दी कैलासं सुरपतिरपि स्वं करिवरं कलानाथं राहुः कमलभवनो हंसमधुना ॥ २९ ॥ कुविन्दस्त्वं तावत्पटयसि गुणग्राममभितो यशो गायन्त्येते दिशि दिशि च नम्रास्तव विभो । शरञ्ज्योत्स्नागौरस्फुटविकटसर्वाङ्गसुभगा तथापि त्वत्कीर्तिर्भ्रमति विगताच्छादनमिह ॥ ३० ॥ पतत्येतत्ते- जोहुतभुजि कदाचिद्यदि तदा पतङ्गः स्यादङ्गीकृततम- पतङ्गापदुदयः । यशोऽमुष्यैवापार्जयितुमसमर्थेन विधिना कथञ्चित्क्षीराम्भोनिधिरपि कृतस्तत्प्रतिनिधिः ॥ ३१ ॥ इन्दोर्लक्ष्मे त्रिपुरजयिनः कण्ठमूलं सुरारिर्दिङ्नागानां मद- जलमषीमञ्जि गण्डस्थलानि । अद्याप्युर्वीवलयतिलक- श्यामालिम्नानुुलिसान्याभासन्ते वद धवलितं किं यशोभिस्त्व-

---

पादटिप्पणी (Footnotes)

[वाम भाग] १ कम्पयन्ति २ पृथ्वी ३ शेषस्य. ४ युवतिसमूह ५ शङ्खव- ल्यानि ६ गुम्फितुम् ७ देवाङ्गना ८ नागलोकम्, पक्षे,-गणिका- पतिगेहम् ९ ऐरावतादीनामष्टदिग्गजानां समागमकरी, पक्षे,- चण्डालासङ्गमकारिणी १० दिक्पर्यन्तेषु, पक्षे,-विजनप्रदेशेषु. ११ व्योम, पक्षे,-वस्त्रम् १२ सुरालयवनम् पक्षे,-पुत्रम्. १३ गन्तुं शक्यम्, पक्षे,-गमनानर्हम् १४ निष्प्रतिबन्धत्वम्

[दक्षिण भाग] १ पीतं २ अगस्तिना ३ मितं ४ तीर्ण ५ हनुमता ६ मथितः ७ बद्धः ८ क्षीरसमुद्रम् ९ विष्णुः १० शिवः ११ इन्द्रः १२ ऐरावतम् १३ चन्द्रम् १४ विधिः १५ यतः सर्वेषां समुद्राणां पर्वतानां गजानां सर्वभक्ष्याणां पक्षिणां च त्वच्छ्वेतकीर्त्या श्वेतत्वात्क्षीराब्ध्यादीनामन्वगमस्तेषामतस्ते तान्सर्वत्रावलोकयन्तीति भावः १६ तन्तुवायः, पक्षे,-कुं पृथिवीं विन्दति लभते सः १७ पटं वस्त्रं करोषि, पक्षे,-पठं करोषि १८ तन्तुः; पक्षे,-सद्गुणः १९ नम्राः, पक्षे,-स्तुतिपाठकाः २० कलङ्कः २१ दिग्गजजानाम् २२ युक्तानि. २३ नीलिम्ना

१३६	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ३ प्रकरणम्

दीये ॥ ३२ ॥ कि वृत्तान्ते परगृहगते किंतु नाहं समर्थस्तूर्णीं स्थातु प्रकृतिमुखरो दाक्षिणात्यस्वभावः । गेहे गेहे विपणिषु तथा चत्वरे पानगोष्ठ्यामुन्मत्तेव भ्रमति भवतो वल्लभा देव कीर्तिः ॥ ३३ ॥ कैलासस्य प्रथमशिखरे वेणुसमूर्च्छनाभिः श्रुत्वा कीर्ति विबुधरमणीगीयमाना यदीयाम् । संस्तापाङ्गा सरसबिसिनीकाण्डसजातशङ्का दिङ्मातङ्गा श्रवणपुलिने हस्तमावर्तयन्ति ॥ ३४ ॥ अध्याहार खरहरशिरश्चन्द्रशेषस्य शेषस्याहेर्भूय फणसमुचित काययष्ठीनिकायं । दुग्धाम्भोवेर्मुनिचुलकनत्रासनाशाभ्युपायः कायव्यूह क्व जगति न जागर्त्यदं कीर्तिप्रप ॥ ३५॥ कथमननिप दर्पो यन्निघातात्मिवागद्दलर्नगलितमृता विद्विषा स्वीकृता श्री । ननु तव निहताशेषगर्वस्य कि न नीता त्रिदिवमपगताङ्गेनिहभा कीर्तिरभी ॥ ३६ ॥ समितिपतिनिपाताकर्णनद्रागदीर्णप्रतिनृपतिमृगाक्षीलक्षनक्षःशिलासु । लिखितलिपिरिवोस्ताडनव्वस्तहस्तप्रखरनखरघटकैरस्य कीर्तिप्रशस्ति ॥ ३७ ॥ सुमितवमनालकागारा कदाचन कौमुदीमहमि सुदृशि स्वैर यान्त्या गतोऽस्तमभूद्विधुः । तदनु भवत कीर्ति केनाप्यगीयत येन सा प्रियगृहमगान्मुक्ताशङ्का क्व नासि शुभप्रद ॥ ३८ ॥ देव त्वद्यशसि प्रसर्पति जगल्लक्ष्मीसुधोचै श्रवण्श्चैद्रावणकोस्तुभ स्थितिमिवामन्यन्त दुग्धाम्बुधौ । कि त्वेक पुनरस्ति दूषणकणो यन्नोपयाति श्रमात्कृष्णं श्री शितिकण्ठमद्रितनया नीलाम्बर रेवती ॥ ३९ ॥ इन्दु निन्दति चन्दन न सहते मल्लीस्त्रज नेक्षते हार द्वेष्टि सिताब्जमुज्झति विमस्तोमं विगृह्णाति च । श्रीभूपाल महीवरेषु विपिनेष्वम्भोधिधीरेषु च त्वत्कीर्तिस्तवदरिप्रिया च निलसत्युच्चै स्फुरत्पाण्डिमा ॥ ४० ॥ इन्दुं निन्दति चन्दनं न सहते विद्वेष्टि पङ्केरुहं हार भारमवैति नैव कुरुते कर्पूरपूरे मनः । स्वर्गङ्गामवगाहते हिमगिरिं गाढ समालिङ्गते त्वत्कीर्तिविरहातुरेव न मनागेकत्र विश्राम्यति ॥ ४१ ॥ यस्य क्षोणिपतेर्विहायसि यशोराशौ चमत्कुर्वति द्राक्कर्पूररजोध्रमेण वणिजो वीथीमुपस्कुर्वते । चक्षुं चञ्चलयन्ति चन्द्रकिरणभ्रान्त्या चकोर पयोबुद्ध्या व्योम्नि नियोजयन्ति कलशीगनीय वामभ्रुव ॥ ४२ ॥ कर्पूरदपि केतकादपि दलत्कुन्दादपि स्वर्णदीकल्लोलादपि कैग्वादपि चलत्कान्तादृगन्तादपि । दूरोन्मुक्तकलङ्कशङ्करशिरःशीतांशुखण्डादपि श्वेताभिस्तव कीर्तिभिर्धवलिता सप्तार्णवा मेदिनी ॥ ४३ ॥ देव त्वद्यशसा सढा सुमहसा गीर्वाणवृन्देऽखिले शम्भोर्भावमवापिते तु सहसा यत्कौतुक तच्छृणु । साकूता सकुतूहला सचकिता सोत्कण्ठिता साद्भुताः साशङ्काश्च मुहुर्मुहुर्मधुरिपो लक्ष्म्यादृशः पातिता ॥ ४४ ॥ कि शीतांशुमरीचय किमु सुरस्रोतस्विनीवीचय किंवा केतकसूचयः किमथवा चन्द्रोपलाना चय । इत्थ जातकुतूहलाभिरभितः सानन्दमालोकिताः कान्ताभिस्त्रिदिवौकसा दिशि दिशि क्रीडन्ति यत्कीर्तयः ॥ ४५ ॥ श्रीमद्राजशिखामणे तुलयितु धाता त्वदीय यश कैलास च निरीक्ष्य तत्र लघुता निक्षिप्तवान्प्रतरम् । उक्षाण तदुपर्यमामहचर तन्मूर्ध्नि गङ्गाजल तस्याग्रे फणिपुगन तदुपरि स्फार सुवादीधितिम् ॥ ४६ ॥ भारत्या वदन श्रिया च सदन श्रीकण्ठभक्त्या मनो धर्मेण श्रवणौ शरश्च चरणौ शौर्येण बाहुद्वयम् । दानेनापि करौ समीक्ष्य सकल यस्याज्ञया भूतलय स्थातु चानवकाशता कथयितु कीर्तिस्तु दूर गता ॥ ४७ ॥ अम्भोधेर्गमण्स्थ पार्वणविधुद्वेराशसञ्ज यन्न सर्वाङ्गेज्जवलगर्वपर्वतसितश्रीर्गर्वनिर्वासि यत् । तत्कम्बुप्रतिबिम्बित किमु शरत्पर्जन्यराजिश्रियः पर्याय किमु दुग्धसिन्धुपयसा सर्वानुवाद किमु ॥ ४८ ॥ कर्पूरन्ति सुधाद्रवन्ति कमलाहासन्ति हसन्ति च प्रालेयन्ति हिमालयन्ति करकासारन्ति हारन्ति च । त्रैलोक्याङ्गनमङ्गलङ्घिमगतिप्रागल्भ्यसमाविताः शीतांशोः किरणच्छटा इव जयन्त्येताहि तत्कीर्तय ॥ ४९ ॥ कि चिन्न भुवनानि पावयति यद्यच्चाहिताना गत्रो हसाम्बन्जयति प्रतापदहन निर्धापयत्याशु यन् । आश्चर्यं नृपनायकस्य भवतो यत्कीर्तिमन्दाकिनी तानारोहति भूधराजलनिधीनुल्लङ्घ्य गच्छत्यपि ॥ ५० ॥ अर्वाग्जाहेतपौर्वकीर्तिवनितेादीव्यत्सिताशुप्रभ कैलासीकृतदिक्करीन्द्रशिरसि न्यस्तस्वपादाम्बुजम् । विश्वव्याप्यविनाशि शंकरपद यायात्त्वदीयं यशो न स्यादम्भ यदि क्षितीश भवतो दानादिकेभ्यो जनिः ॥ ५१ ॥ कृत्वो मेरुसुलूखलं ग्रहसता वृन्देन दिग्योषिता स्वर्गाङ्गामुसलेन गाल्य इव त्वत्कीर्तय कण्डिताः । तामा रागिरसौ तुषारशिखरी तारागणास्तत्कणा कि चान्यच्छशिखण्डशूर्पविसरज्ज्योत्नाश्च तत्पासव ॥ ५२ ॥ कैलासीयति कैरवीयति लमन्कर्पूरपुञ्जीयति क्षीरोदीयति मौक्तिकीवति नमोगङ्गातरङ्गीयति । हंसीधायति मानसीयति शरन्मेघीयति क्षोणिभृन्नाथीयत्यमृतीवति क्षितितले देव त्वदीयं यशः ॥ ५३ ॥ गङ्गीयत्यसितातपा फणिगणं शेशीयति श्रीपतिः श्रीकण्ठीयति

---

पादटिप्पण्यः

• १ शेषपूरकं
• २ समूह यावत्फणं कार्यभवितव्यमिति भाव
• ३ कायभवात
• ४ अभिन्नः, अक्षगन्विन्वापयोब्या इति यावन्।
• ५ वलभद्रम्
• १ सनद्दम्
• २ कैलासस्य
• ३ कैङ्गापान्पि शुभ्रम्
• ४ रूपान्तरम्
• ५ पवस्यापि पुनरुक्ति

कीर्तिवर्णनम् १३७

कैरवीयति कुलं नीलोत्पलाना वने । कर्पूरीयति कज्जलं पिककुलं लीलामरालीयति स्वे कुम्भीयति कुम्भिनामपि घटा त्वत्कीर्तिसङ्घट्टतः ॥ ५४ ॥ पूर्णेन्दुः करकन्दुको हिमगिरिः क्रीडाविहारस्थली क्षीराब्धिर्गृहदीर्घिका प्रियसखी वाचा पति- र्देवता । शय्या दिग्गजराजदन्तवलभी त्वत्कीर्तिकन्याकृते पाञ्चालीमिथुन व्यधाथि विधिना गौरीगिरीशावपि ॥ ५५ ॥ शत्रुक्षत्त्रकलत्रनेत्रसलिलैर्जम्बालजालस्पृशि भ्रान्त्वा भूपति भालभूषण भवत्कीर्तिर्भुवो मण्डले । यद्यान्ती विबुधा- लयं प्रति सुधाकुण्डे सुधाशोर्ध्वपादंक्षिक्षालनमित्ययं किल मलस्तस्मिन्गत स्मेरताम् ॥ ५६ ॥ एतत्कीर्तिविवर्तधौत- निखिलत्रैलोक्यनिर्वासितैर्विश्रान्ति. कलिता कथासु जरता ईयौमै. समग्रैरपि । जज्ञे कीर्तिमयादहो भयमभैरत्साद- कीर्तिः पुनः सा यन्नास्य कथापथेऽपि मलिनच्छाया बबन्ध स्थितिम् ॥ ५७ ॥ त्वत्तेजःप्रतिभाभयादप- सुताः प्रत्यर्थिभूमृत्स्त्रियः कान्तारे घनकण्टकिद्रुम- वनव्यस्तप्रयुक्ताम्बरा । आर्याणा पुरतस्त्रपापरवशा गच्छेयुरेता. कथं क्षौमाकातरया न चेत्परिणमेत्तत्तावकीनं यश ॥ ५८ ॥ चन्द्रश्चन्दनमिन्दुरिन्दुरमणं पीयूषमीशादयो विश्वस्योपकृतावनेन महता ते तेऽवतारा धृताः । एतच्चत्र न विद्यते त्रिभुवने न स्थानमेवविध जाने जङ्गमपारिजात सगुण ब्रह्मैव पूर्व यशः ॥ ५९ ॥ चन्द्राद्यूक्थमण्डलो- समुदयद्वैराशुगङ्गाजलैर्ज्योत्स्नाचन्दनचर्चनैर्विकसितैस्ताराप्र- सूनैरपि । एतद्विष्णुपद किमञ्चति भवत्कीर्तिर्महायोगिनी पूजामूर्तिविधायि लक्षम तुलसीदान्ना कदाऽन्विष्यति ॥ ६० ॥ गङ्गासागरसगमे कृतशतस्नाना बदर्याश्रमे स्थित्वासौ परि- धाय तद्गुणमयं श्वेतं दुकूलं पुनः । ब्राह्मं वैष्णवमैन्द्रमैश्वर- मपि स्थान स्पृशन्ती मुहुः कीर्तिस्ते पतिदेवता युगशत दीर्घायुराकाङ्क्षति ॥ ६१ ॥ अर्घायम्बुधिरिन्दुमण्डलमपि श्रीचन्दनं तण्डुलास्तारा बिल्वदल नमः सुरधुनी धूपः प्रदीपो रवि. । खेटाः पञ्चफलानि किच ककुभस्ताम्बूलमा- रातिकं मेरु. श्रीजगतीपते तव य॑शोयागेश्वरस्यार्चने ॥६२॥ देव क्षीरसमुद्रसान्द्रलहरीलावण्यलक्ष्मीमुषस्त्वत्कीर्तेस्तुलना कलङ्कमलिनो धत्ते कथं चन्द्रमा. । स्यादेवं त्वदरातिसौध- वलभीप्रोद्भूतदूर्वाङ्कुरग्रासव्यग्रमतिः पतेद्यदि पुनस्तत्साङ्क- शायी मृगः ॥ ६३ ॥ भोगीन्द्र प्रमोदत्तरङ्गमुरगीसङ्गीत- गोष्ठीषु ते कीर्ति देव शृणोतु विशतिशती यच्चक्षुषा वर्तते । रक्ताभि सुरसुन्दरीभिरभितो गीतं च कर्णद्वयीदु.स्थ- श्रोष्यति नाम कि स हि सहस्राक्षो न चक्षु श्रवा ॥ ६४ ॥ गीयन्ते यदि पन्नगीभिरनिशं त्वत्कीर्तयस्तद्द्वयं तुष्टा एव परंतु चेतसि चमत्कारोऽयमारोहति । तासा तादृशभाव- भङ्गचलनासंस्थानसंदर्शिनि व्यालेन्द्रेऽप्यवधूतमुर्धनि मही- चक्रं पुनर्ब्राम्यति ॥ ६५ ॥ यद्गन्धद्विपदानवारिभिरभूत्स- ङ्ग्रामभू पङ्किला तस्या वैरिकरीन्द्रमौक्तिकमय बीजं च येनाहितम् । तस्मात्प्रादुरभूद्यशस्तरुर्य तस्योद्गता. कोरका- स्तारास्तेषु च पूर्णचन्द्रकपटादेकैक उज्जृम्भते ॥ ६६ ॥ यत्कीर्तिर्वलय भुवः सुविमलं सप्ताद्य सञ्चारतः क्रान्त्वा मेरु- गिरि विधाय सरितानाथस्य सख्यं दृढम् । आराध्यामृत- भानुशेखरमलं सप्ताद्य तद्रूषूता गच्छन्ती त्रिदशालय द्रुत- गति. शीताशुना स्पर्धते ॥ ६७ ॥ शैलूषी तव कीर्तिरङ्गु- तकरी दृष्ट्वा समस्ता दिशो मेरु वशवर परीत्य परितस्तूर्ण समारूढ तम । भ्राम्यन्ती परित. प्रनर्तिततनुर्मुक्तावलीमौ- क्तिकैस्ताराभिस्तरलीकरोति गगन भूमण्डलाखण्डल ॥६८॥ त्वत्कीर्तिं शशिन. समीपमगमत्कान्तिप्रतिस्पर्धया दृष्ट्वा तं च कलङ्किनं पुनरसौ स्नातुं जगताम्बुधिम् । श्रुत्वा तं च घटोद्भवेन मुनिना पीतोज्झितं तत्पय. पुण्यं ब्रह्मकमण्डलु कलपितु ब्रह्माण्डमन्य ययौ ॥ ६९ ॥ कैलासीयति केतकीयति हसत्कुन्दीयति प्रोच्छलत्क्षीरोदीयति चन्दनी- यति लसत्कर्पूरीयति । पीयूषीयति शर्करीयति शरच्चन्द्री- यति क्ष्मापते स्वर्गङ्गीयति शकरीयति भवत्कीर्तिः करी- न्द्रीयति ॥ ७० ॥ विश्वासो भवता यशस्सपि निजे कार्यो न शौर्याधिके मा कोषादिवशान्नपुसकमिति ज्ञात्वावहेला कृथाः । यज्ञद्वालधुरधरेण धरणीनाथ द्विधा कुर्वता ब्रह्माण्ड विद्धेऽमुना भवदरिक्षोणीभुजा निर्गम. ॥ ७१ ॥ रिङ्गत्तुङ्गतारङ्गसुन्दरसुधासिन्धु तरत्युज्ज्वला रागाच्छर्वपुर - सरानभिसम देवान्मुदालिङ्गति । क्रूराहीश्वरमाश्लिषत्यधि- गृह याति ध्रुव भूपते साध्वीशब्दरता तथापि कुतुक कीर्तिं प्रमक्ता क्षितौ ॥ ७२ ॥ कस्तूरी सितिमानमागतव- ती शौक्ल्य गताः कुन्तला नील चोलमभूत्सित धवलिमा जातो मणीना गणे । ध्वान्तं शान्तमभूत्सम नरपते त्वत्कीर्तिचन्द्रोदये त्रैलोक्येऽप्यभिसारसाहसरस. शान्त. कुरङ्गीदृशाम् ॥ ७३ ॥ स्नातु वाञ्छसि कि मुधैव धवल- क्षीरोदपूरोदरच्छायाहारिणि वारिणि द्युसरितो दिक्पूरवि-

---

१ जले 'जीवनं भुवन वनं' इति कोश
२ ऐरावणमिवाचरति
३ हस्तिनाम्
४ सरस्वती
५ त्वत्कीर्तिरेव कन्या तदर्थम्
६ पुत्रिका-युगलम्
७ वैरिराज
८ कर्दम
९ अत्रायं भाव — यच्चन्द्रान्त कालुष्यमवलोक्यने तत्पदिल्भूभ्रमणेन कर्दमाङ्कितचरणाया त्वत्कीर्त्या चन्द्रासृतकुण्डे स्वमलिनपादक्षालनतो जनितमिति अन्योऽपि हि यो देवालयथं याति स जलपूर्णकुण्डे चरणौ प्रक्षाल्य याति तथेयमपीति
१० विलासे
११ निष्कासितै
१२ वृद्धानाम्
१३ श्यामवस्तुभि
१४ वस्त्रम्
१५ यशोरूपस्य यागेश्वरस्य शिवस्य
१८ सु. र. भा.

१३८	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ३ प्रकरणम्

स्तारिणी । आस्ते ते कलिकालकल्मषमषीप्रक्षालनैकक्षमा
कीर्तिः सन्निहितेव सप्तभुवनस्वच्छन्दमन्दाकिनी ॥ ७४ ॥
क्षीरोदीयन्ति सद्यः सकलजलधयो वासुकीयन्ति नागा
कैलासीयन्ति शैला दिवि च दिविषदः शकरीयन्ति सर्वे ।
यौष्माकीणे समन्ताच्चलति धवले चारुकीर्तिप्रताने मद्यो-
पाकाचम्भूषा किमिति न सहसा मौक्तिकीयान्ति देव ॥७५॥
उद्यद्बालाङ्कुरश्रीर्दिशि दिशि दशनैरेभिरागाग्रजानां रोह-
न्मूलासुगौरैरुरगपतिफणैरत्र पातालकुक्षौ । अस्मिन्नाकाश-
देशे विकसितकुसुमा राशिभिस्तारकाणां नाथ त्वत्कीर्तिवल्ली
फलति फलमिदं बिम्बमिन्दोः सुधाब्धिम् ॥ ७६ ॥ वापी
पातालमूलं जलमुरगनदी कच्छपः स्वच्छकन्दः शेषो
नालं दलानां विततिरपि फणाः कर्णिका शैवशैलः । तारा-
स्तारा परागा मधु च मधुमती केसरा दन्तिदन्तास्त-
त्सिस्त्वत्कीर्तिपद्मे भ्रमति मधुकरः शर्वरीसार्वभौमः ॥ ७७ ॥
नेपालीनामराले विरचयति कचे केतकीपत्रकृत्यं कण्ठे
मुक्ताकलापान्द्विगुणयति सितान्याण्ड्यसीमन्तिनीनाम् ।
कर्णे कर्णाटकीनां प्रकटयतितमां दन्तताटङ्कलक्ष्मीं कर्पूरी
पत्रवल्ली भवति तव यशो गण्डयोः केरलीनाम् ॥ ७८ ॥
लग्नं रागावृताङ्ग्या सुदृढमिह ययैवामि यच्चारिकण्ठे
मातङ्गानामपीहोपरि परपुरुषैर्या च दृष्टा पतन्ती । तत्स-
ङ्गोऽयं न किंचिद्रणयति विदितं तेऽस्तु तेनास्मि दत्ता
भृत्यैभ्यः श्रीनियोगाद्गदितुमिति गतेवाम्बुधिं यस्य कीर्तिः
॥ ७९ ॥ शक्तिर्निर्जितशङ्केय तव भुजयुगले नाथ दोपाकर-
श्रीर्वक्त्रे पार्श्वे तथैषा प्रतिवसति महाकुट्टनी खड्गयष्टिः ।
आज्ञेय सर्वगा ते विलसति च पुनः किं मया बुद्धया
ते प्रोच्येवेत्थं प्रकोपच्छशिकरसिरतया यस्य कीर्त्या प्रया-
तम् ॥ ८० ॥ अन्तः सतोषबाष्पैः स्थगयति न दृशस्ता-
भिराकर्णयिष्यन्नङ्गेनाँनस्तिलोमा रचयति पुलकश्रेणिमान-
न्दकन्दाम् । न क्षोणीभङ्गभीरु कलयति च शिरःकम्पनं
तन्न विद्मः शृण्वन्नेतस्य कीर्त्तीः कथसुरगपति प्रीतिमावि-
ष्करोति ॥ ८१ ॥ यावत्पौर्लस्त्यवास्तूमवदुभयहरिल्लोमरे-
खोचरीये सेतुप्रालेयशैलौ चरति नरपतेस्तावदेतस्य कीर्तिः ।
यावदौत्कप्रत्यगाशापरिवृढनगरारम्भनस्तम्भसुद्रौवद्री सध्या-
पताकारुचिरचितशिखाशोणशोभावुभौ च ॥ ८२ ॥ आस्ते
दामोदरीया नियमसुदरदरी याधिशय्य त्रिलोकी समातुं
शक्तिमन्ति ग्रंथमभरवशाद्वत्र नैतद्यशासि । तामेता पूर-
यित्वा निरगुरिव मधुध्वंसिनः पौण्ड्रपद्मच्छद्मापन्नानि तानि
द्विपदशननाभीनि नाभीपथेन ॥ ८३ ॥ देव ब्रह्माण्ड-
भाण्डे सदसि विकसितन्यायनान्दीनिनादैर्भूतेशप्रीतिहेतो-
र्भुवनधवलनं नाटकं नाटयन्त्याः । त्वत्कीर्तेर्मूर्तयोऽमी कुमु-
दकुमुदिनीकान्तकर्पूरकुन्दक्षीराब्धिक्षीरमुक्तामणिविबुधसरि-
त्तारकारेशशङ्खाः ॥ ८४ ॥ बीजं चेदिन्द्रदन्तिस्फुरितगलत-
टीमुक्तमुक्तामणिः स्याच्चन्द्रश्चेद्वालवालं यदि भवति सुधा-
वारिसेकीन्दुमौलिः । तत्रोत्पन्ना लता काप्यमृतकरनिभं चेत्प्र-
सूनं प्रसूते मन्ये तत्स्यात्तदानीमवनिधव भवत्कीर्तिलेशो-
पमार्थम् ॥ ८५ ॥ दुग्धाम्भोधावगाढे विहरति सुधया
क्षालयत्यङ्गियुग्मं कृत्स्ना ज्योत्स्ना दुकूलं कलयति मलयो-
द्भूतचर्चां तनोति । स्वच्छन्दं नृत्यति द्राग्भुजगपतिशिरस्खेव
निद्राति चन्द्रे त्वत्कीर्तिः स्वामिनीव त्रिजगति विहरत्येवमु-
र्वीश गुर्वी ॥ ८६ ॥ खर्गे कल्पद्रुमाधस्तव जयति यशः-
पुञ्जयागेश्वरोऽयं यं नित्यं देवराजः स्रपयति नियतं काम-
दुग्दुग्धपूरैः । यन्मौलौ बिल्वपत्रद्युतिमिदममलं व्योम वत्ते-
ऽतिनील चन्द्रः पाटीरपङ्क तदुपरि ललितास्तारकास्तण्डु-
लानि ॥ ८७ ॥ यत्कीर्ति कापि गङ्गाखिलमलनिचयं
नाशयन्ती गभीर क्षीराब्धि यत्प्रतापज्वलनकरणगणे शोषितं
पूरयन्ती । भूलोकसान्तरालस्फुरदतुलमहान्ध. खपापौघपङ्कं
भूय प्रक्षालयन्ती त्रिजगति महिता सौख्यमाविष्करोति
॥ ८८ ॥ तुङ्गब्रह्माण्डसिंहासनमिदमुदयच्चित्रमध्यास्य नित्य-
न्यञ्चद्दिव्यस्रवन्तीसितचमरचयं लालयन्दिव्यवधूभिः । राका-
चन्द्रातपत्रं दिनकरमुकुट ग्राह्यँल्लोपेकालाग्निनिर्जित्येन्द्र
करीन्द्र तव जयति यशश्वक्रवर्ती बघेल ॥ ८९ ॥ कालि-
न्दीनर्मदाम्भःस्रुतमदसलिलोत्सङ्गिन्नौ ँपुष्पवन्तौ बिभ्राण.
कुम्भयुग्मं गगनतलगतर स्वर्धुनीपूरशुण्डः । घण्टालः
साधुवादैरनभिमतयशोमृन्मलं सदधानः कीर्तिस्तोमाभ्र-
कुम्भी जगदुदरसरःसञ्चमी बम्भ्रमीति ॥ ९० ॥ स्फूर्ज-
द्ब्रह्माण्डशुक्तौ तव भुजजलदोद्दामदानौघवर्षप्रोद्यत्त्वत्कीर्ति-
मुक्ताफलममलमहो वामकर्

कीर्तिप्रतापौ, राज्याधिकारगर्हणम्, राजसेवकः रथवेगवर्णनम् १३९

---

विमलयति जगन्ति देव कीर्तिस्ते । मित्रौह्लादं कर्तु मित्रौय^१
द्रुह्यति प्रतापोऽपि ॥ २ ॥ सिन्दूर सीमन्तात्स्मित मुखा-
द्वैरिराजवनितानाम् । यस्य प्रतापयशसी हरतः स्व सह-
ग्गुणासहने ॥ ३ ॥ तदोजसस्तद्यशस. स्थिताविमौ वृथेति
चित्ते कुरुते यदा यदा । तनोति भानो. परिवेषकैतवात्तदा
विधिः कुँण्डलना विधोरपि ॥ ४ ॥ कीर्त्यास्य चन्द्रकरको-
मलयोतिशुभ्रं शोणं नवार्ककिरणप्रतिमप्रतापैः । श्यामद्युति
द्विषदकीर्तिमषीभिरित्थ चित्र तदम्बरमराजत दिग्वधू-
नाम् ॥ ५ ॥ क्षितिप किमपि चित्र जागरूकेऽपि युष्म-
द्यशसि शशिकदम्बे त्वत्प्रतापेऽर्कबिम्बे । नयनकुवलयानि
त्वद्द्विषत्कामिनीनामपि च वदनपद्मान्याशु यत्सङ्कुचन्ति॥६॥
गुणागारे गौरे यशसि परिपूर्णे विलसति प्रतापो वा
भिन्नान्दहति तव भूमीन्द्रतिलक । नवैव द्रव्याणीत्यकथ-
यदहो मूढतमधीश्चतुर्था तेजोऽपि व्यभजत कणादः
कथमसौ ॥ ७ ॥ कीर्तिस्वर्गतरङ्गिणीभिरभितो वैकुण्ठमाप्ला-
वितं क्षोणीनाथ तव प्रतापतपनैः सतापितः क्षीरधि ।
इत्येवं दयितायुगेन हरिणा त्व याचितः स्वाश्रय हृत्वद्म
हरये श्रिये खभवन कण्ठ गिरे दत्तवान् ॥ ८ ॥
शुभ्रस्य यशसि विक्रमभरेणोपार्जितानि क्रमादेतस्य स्तुम हे
महेभदशनस्पर्धीनि कैरक्षरैः । लिम्पद्भि. कृतक कृतोऽपि
रजत राज्ञा यश.पारदैरस्य स्वर्णगिरिः प्रतापर्दहनैः स्वर्ण
पुनर्निर्मितः ॥ ९ ॥

---

राज्याधिकारगर्हणम्

परैः समुज्यते राज्य स्वयं पापस्य भाजनम् । धर्मा-
तिक्रमतो राजा सिंहो हस्तिवधादिव ॥ १ ॥ औत्सुक्य-
मात्रमेवसादयति प्रतिष्ठां क्लिश्नाति लब्धपरिपालनवृत्तिरेव ।
नातिश्रमापनयनाय यथा श्रमाय राज्यं स्वहस्तधृतदण्ड-
मिवातपत्रम् ॥ २ ॥ परार्थानुष्ठाने जडयति नृप स्वार्थ-
परता परित्यक्तस्वार्थो नियतमयथार्थः क्षितिपतिः । परार्थ-
श्चेत्स्वार्थादभिमततरो हन्त परवान्परायत्तः प्रीते कथमिव
रस वेत्तु पुरुषः ॥ ३ ॥ भयं तावत्सेव्यादभिनिविशते सेव-
कजनं ततः प्रेत्योासन्नाद्भवति हृदयेष्वेव निहितम् । अतो-
ऽध्योेरूढाना पदमसेुजनद्वेषजननं मतिः सोच्छ्रायाणा पत-
नर्मनुकूल कलयति ॥ ४ ॥ छन्नं कार्यमुपेक्षिपन्ति पुरुषा
न्यायेन दूरीकृत स्वान्दोषान्कथयन्ति नाधिकरणे रागाभि-
भूताः स्वयम् । तै. पक्षपरपक्षवर्धितबलैर्दोषैर्नृप स्पृश्यते
सक्षेपादपवाद एव सुलभो द्रष्टुर्गुणे दूरत. ॥ ५ ॥

---

राजसेवकः

राजसेवा मनुष्याणामसिधारावलेहनम् । व्याघ्रीगात्र-
परिष्वङ्गो व्यालीवदनचुम्बनम् ॥ १ ॥ सपत्तयः पराधीना,
सदा चित्तमनिर्वृतम् । स्वजीवितेऽप्यविश्वासस्तेषा ये राज-
सेवकाः ॥ २ ॥ अन्त.पुराणा विहितव्यवस्थ पदे पदेऽहं
स्खलितानि रक्षन् । जरातुरा संप्रति दण्डनीत्या सर्व नृप-
स्यानुकरोमि वृत्तम् ॥ ३ ॥ अश्रुमपुषि कलावप्यप्रमत्ता
स्वधर्मादनुदिनमुपकारानाचरन्ते बुधानाम् । बहुजनपरि-
पुष्टा बद्धदीक्षास्त एते तनुसुखमपि हित्वा तन्वते राजसे-
वाम् ॥ ४ ॥ नैशा सध्याविधिरविकलो नाच्युतार्चापि साङ्गा
न स्वे काले हवननियमो नापि वेदार्थचिन्ता । न क्षुद्दे-
लानियतमशन नापि निद्रावकाशो न द्वौ लोकावपि तनु-
भृता राजसेवापराणाम् ॥ ५ ॥ सर्वैः कैल्ये वयसि यतते
लब्धुमर्थान्कुटुम्बी पश्चात्पुत्रैरुपहितभरः कल्पते विश्रमाय ।
अस्माक तु प्रतिदिनमभिय सादयन्ती प्रतिष्ठा सेवाकाकु.
परिणतिरभूत्स्वीषु कष्टोऽधिकारः ॥ ६ ॥ नौञ्चै सत्यपि
चक्षुषीक्षितुमलं श्रुत्वापि नाकर्णितं शक्तेनाप्यधिकार इत्य-
धिकृता यष्टि. समालम्ब्यते । सर्वत्र स्खलितेषु दत्तमना
यात्र मया नोद्धतं सेवास्वीकृतजीवितस्य जरसा कि नाम
यन्मे कृतम् ॥ ७ ॥ भेतव्यं नृपतेस्ततः सचिवतो राज्ञ-
स्ततो वल्लभादन्येभ्यश्च भवन्ति येऽस्य भवने लब्धप्रसादा
विटाः । दैन्यादुन्मुखदर्शनापलपनै. पिण्डार्थमायस्यतः सेवा
लाघवकारिणी कृतधियः स्थाने श्ववृत्ति विदु. ॥ ८ ॥
अप्राज्ञेन च कातरेण च गुण. स्याद्भक्तियुक्तेन क. प्रज्ञा-
विक्रमशालिनोऽपि हि भवेत्कि भक्तिहीनात्फलम् । प्रज्ञा-
विक्रमभक्तयः समुदिता येषा गुणा भूतये ते भृत्या नृपते.
कलत्रमितरे सप्तसु चाल्पसु च ॥ ९ ॥

---

रथवेगवर्णनम्

आलिङ्गन्तो वसुधा निजखुरदलितामिवातुनेतुममी ।
वदनविनिर्गतचरणा इव लक्ष्यन्ते जवाद्यश्वाः ॥ १ ॥ उद्धत-

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes):

वामभागः	दक्षिणभागः
१ सुहृद् २ सूर्याय ३ परिधि ४ छलात् ५ कुण्डलना वैयर्थ्य-सूचिका रेखावेष्टनम् ६ रजद्भि . ७ कृत्रिमम् ८ रसलिप्सुवर्णं रजतसुवर्णं भवति तत्पुनरग्निदाहात्प्रकृतिस्थं भवतीति प्रसिद्धमेव ९ नाशयति १० गुरुता ११ निकटस्थायिजनात् १२ अतिशय-प्राप्तमहिम्नाम् १३ दुर्जनस्य. १४ उच्चतानाम्.	१ नियतम् २ सत्यमप्यसत्येनासत्यमपि सत्येन चावृतम् ३ अर्थि-प्रत्यर्थिप्रभृतय ४ खङ्गधारा ५ जिह्वया घट्टनम् ६ सर्पिणी ७ प्रथमे. ८ योग्यो भवति

१४०	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ३ प्रकरणम्

पांसुपटलानुमितप्रबन्धधावत्खुराग्रचयचुम्बितभूमिभागा । निर्मध्यमानजलधिध्वनिघोरघोषमेते रथं गगनसीम्नि वहन्ति वाहाः ॥ २ ॥ मुक्तेषु रश्मिषु निरायतपूर्वकाया निष्कम्पचामरशिखा निभृतोर्ध्वकर्णा । वातोद्धतैरपि रजोभिरलङ्घनीया धावन्त्यमी मृगजवाक्षमयेव रथ्याः ॥ ३ ॥ यदालोके सूक्ष्मं व्रजति सहसा तद्विपुलतां यदन्तर्विच्छिन्नं भवति कृतसंधानमिव तत् । प्रकृत्या यद्वक्रं तदपि समरेखं नयनयोर्न मे दूरे किंचित्क्षणमपि न पार्श्वे रथजवात् ॥ ४ ॥ विच्छिन्ना रथचक्रपद्धतिरियं हेलाप्लुतैर्वाजिनामायान्तीव जवेन संमुखममी मार्गस्थिताः शाखिनः । खेदं पादतलेहतेरिव पुरो गन्तुं गतो नेहते पादानामनुकूलमारुतभरोद्भूतोऽपि धूलिव्रज ॥ ५ ॥ अग्रे यान्ति रथस्य रेणुवदमी चूर्णीभवन्तो घनाश्चक्रभ्रान्तिरन्तरान्तरेषु जनयत्यन्यामिवा-रावलिम् । चित्रन्यस्तमिवाचलं हयशिरस्यायामवच्चामरं यष्ट्यग्रे च समं स्थितो ध्वजपटः प्रान्ते च वेगानिलात् ॥ ६ ॥

समुद्रवर्णनम्

साक्षात्किलाष्टमूर्तेस्तस्यैषा मूर्तिरम्मयी प्रथमा । गीतः सागर इति तृभिरपरिच्छेद्यात्मगाम्भीर्यः ॥ १ ॥ लक्ष्मीरस्य हि याद कृष्णोरःस्थापि सुभटभुजवसतैि । इन्दु स च मूर्द्धचूडामणिरपि जगतामलङ्कारः ॥ २ ॥ आक्ष्षिप्तंभूमिरमितारमुच्चैर्ललद्भुजाकारबृहत्तरङ्गम् । फेनायमानं पतिमापगानामसावपस्कारिणमाशशङ्के ॥ ३ ॥ नाभिप्रभिन्नाम्बुरुहासनेन संस्तूयमानः प्रथमेन धात्रा । अमुं युगान्तोचितयोगनिद्रः सहत्य लोकान्पुरुषोऽधिशेते ॥ ४ ॥ स्यादेव तोयममृतप्रकृतिर्यदि स्यान्नेकान्तमद्भूतमिदं पुनरद्भुतं नः । लक्ष्मीतुषारकरकौस्तुभपारिजातधन्वन्तरिप्रभृतयो यदपा विवर्तः ॥ ५ ॥ आकण्ठदृष्टशिरसाप्यभिभाव्यपुष्पपाश्वोदरेण चिरमृग्भिरुपास्यपानः । नाभीसरोरुहजुषा चतुराननेन शेते किलात्र भगवानरविन्दनाभः ॥ ६ ॥

पर्वतवर्णनम्

अयमतिजरठाः प्रकामगुर्वीर लघुविलम्बिपयोधरोपरुद्धाः । सततमसुमतामगम्यररूपाः परिणतदिक्करिकास्तटीर्बिभर्ति ॥ १ ॥ अयमभिनवमेघश्यामलोत्तुङ्गसानुर्मदमुखरमयूरोन्मुक्तसंसक्तकेकः । शकुनिशबलनीडानोकहक्लिन्नधैर्ध्वा वितरति बृहदश्मा पर्वतः प्रीतिमक्ष्णो ॥ २ ॥ दधति कुहरभाजामत्र भल्लूकयूनामैमुरसितगुरूणि स्त्यानमम्बूकॄतानि । शिशिरकटुकषायः स्त्यायते सैहकीनामिर्भदलितविकीर्णग्रन्थिनिष्यन्दगन्धः ॥ ३ ॥ इह समदशकुन्ताक्रान्तवैजीरवीरुत्प्रैसवसुरभिशीतस्वच्छतोया वहन्ति । फलभरेँपैरिणामश्यामजम्बू निकुञ्जस्खलनमुखरभूरिस्रोतसो निर्झरिण्यः ॥ ४ ॥ एते ते गिरिकूटसङ्घटशिलासवङ्कशीर्णीम्भस प्रेङ्खच्चामरवारुसीकरकणस्फेरा दरीनिर्झराः । यत्पातेषु निकुञ्जकुञ्जरमुख-अश्यन्मृगालाङ्कुरमा सोद्वन्धितटं रटन्ति परित कण्ठीरवा भैरवम् ॥ ५ ॥

सरोवर्णनम्

नेत्रैरिवोत्पलैः पद्मैर्मुखैरिव सरःश्रियः । पदे पदे विभान्ति स्म चक्रवाकैः स्तनैरिव ॥ १ ॥

वनश्रीवर्णनम्

नीपस्कन्धे निवसति लसद्बर्हभारो मयूरो दीर्घापाङ्गश्चरति च तृणं शाद्वलेऽयं कुरङ्ग । कुम्भेनोच्चै स्पृशति विटपे सल्लकी कुञ्जरोऽसौ कस्यै नायं कमलनयने रोचतेऽरण्यभागः ॥ १ ॥ हरिणचरणक्षुण्णोपान्ताः सशाद्वलनिर्झराः कुसुमदलितैर्विंध्वग्वातैस्तरङ्गितपादपा । विविधविहगश्रेणीचित्रध्वनिप्रतिनादिता मनसि न मुदं केषा दध्युः शिवा वनभूमयः ॥ २ ॥ वानीरप्रसवैनैिकुञ्जरसरितामौसक्तवासपयः पर्यन्तेषु च यूथिकासुमनसामुज्जृम्भित जालकैः । उन्मीलत्कुटजप्रहासिषु गिरेरालम्ब्य सानूनितः प्रौम्भारैषु शिखण्डिताण्डवविधौ मेघैर्वित्तान्यायते ॥ ३ ॥ जुम्भाजैर्जरडिम्बेँडम्बरैघनश्रीमत्कदम्बद्रुमाः शैलाभोगभुवो भवन्ति ककुकुभः कोदम्बिनीश्यामलाः । उथैकैन्दलकान्तकेतकभृतः केच्छ्राः सरित्स्रोतसामाविर्भूतशिलीन्ध्रलोभ्रकुसुमस्स्रैरा वनान्ना ततिः ॥ ४ ॥ निष्कूजस्तिमिता क्वचित्क्वचिदपि प्रोच्चैण्डसँत्त्वस्वनाः स्वेच्छासुप्तगभीरभोगभुजगश्वासप्रदीप्ताग्नयः । सीमानः प्रैदँरोदरेषु विलसत्स्वल्पाम्भसो यास्त्वयं तृष्यद्भिः प्रतिसूर्यँकैरजगरस्वेदद्रवः पीयते ॥ ५ ॥ वृन्तैः क्षुद्रप्रवाल-

---

पादटिप्पण्यः : १ गिरिप्क्षे,-कठिना, वृद्धवेषयापक्षे,-जीर्णा २ मेघ पक्षे,-कुचा ३ परिणतास्तिर्यग्दन्तप्रहारिणो दिग्गजा यासु ताः; पक्षे,-परिणते प्रकटे दिकारिके दिग्वर्तुल दशनक्षतं करिका नखक्षतं यासा ता ४ मिलिता ५ कर्दूरै ६ पक्षिवासवृक्षा ७ शरीरम्
१ विपुलशिल २ गुहावासिनाम् ३ प्रतिरवेण स्थूलानि ४ घनताम् ५ संश्लेषकथूत्कार०वनय ६ निबिडीभवति ७ वृक्षभेदानाम् ८ खण्डित ९ विस्तीर्ण १० पर्व ११ वेतसलतानाम् १२ पुष्पै १३ परिपाकेन १४ लग्नसौरभम् १५ शिखरेषु १६ विकासेन १७ पृथग्भूत १८ गोलक १९ आटम्बरेण २० मेघमालाझ्यामा' २१ विकसितै २२ नवाङ्कुरै २३ कुलानि २४ नि शब्दनया गम्भीरा, २५ भीषणा . २६ वनजन्तूनाम् २७ भूविदारमध्येपु २८ कृकलास-

वनश्रीवर्णनम्, मृगयावर्णनम्, मृगयानिवृत्तिः, ऋष्याश्रमवर्णनम् १४१

---

स्थगितमिव तलं भाति शेफालिकाना गन्धः सप्तच्छदाना सपदि गजमदामोदमोह करोति । एते चोच्छिद्रपद्मच्युतबहु- लरजःकायपिञ्जाङ्गरागा गायन्त्यत्राप्यवाचः किमपि मधु- लिहो वारुणीपानमत्ताः ॥ ६ ॥ श्रोत्र हसस्वनोऽयं सुखयति दयितानूपुराह्लादकारी दृष्टिप्रीति विधत्ते तटतरुविवराल- क्षिता सौधमाला । गन्धेनाम्भोरुहाणा परिमलपटुना जायते घ्राणसौख्य गात्राणा ह्लादमेते विदधति मरुतो वारिसपर्क- शीताः ॥ ७ ॥

---

मृगयावर्णनम्

निहत निहत तूर्णं धत्त धत्त त्वराभिर्मिलत मिलत के के कुत्र कुत्र प्रयान्ति । इत इत इत एते यान्ति यान्तीत्य- रण्यादतुलकलकलश्रीः सर्वतः प्रादुरासीत् ॥ १ ॥ अनवरत- धनुर्ज्यास्फालनक्रूरकर्मा रविकरणसहिष्णुः स्वेदलेशैरभिन्नः । उपचितमपि गात्रं व्यायतत्वादलक्ष्य गिरिचर इव नागः प्राणसार बिभर्ति ॥ २ ॥ मार्ग देहिं पद निधेहि निभृतं तं शब्दमाकर्णय श्वान वारय कन्दलात्कलकल कोऽय सखे तावकः । इत्यन्योन्यमनेकधा मृगवधव्यापारपारगमै- र्व्याधैः कोऽप्यधिको रसः प्रतिपदं जल्पद्भिरुत्पाद्यते ॥ ३ ॥ श्वेलातर्जितसिंहगर्जितभयभ्राम्यद्गजग्रामणीभीट्टारद्रवदक्षद- र्शनकृतभ्रूभङ्गशाखामृगम् । कुन्तक्षुण्णतरक्षुवक्त्रगलितक्षो- णीनिषण्णार्भकघ्राणं व्यापृतरोहिताहितबहूत्कारं वनाभ्यन्त- रम् ॥ ४ ॥ एष क्षु॑भाति पङ्क द॑लति कमलिनीमत्ति गुन्द्राप्ररोहाना॑रात्समुस्तास्थलानि खैपुटयति जला॑न्युत्कसे- तूर्नि याति । प्राप्तः प्राप्तः प्रविष्टो वनगहनमयं याति यातीति सैन्यैः पश्चादन्विष्यमाणः प्रविशति विषमान्कानना- न्तान्यराहः ॥ ५ ॥ आस्तीर्यन्तामुपान्ते वैनवृतिनिपुणैर्जा- लिकैर्जांलबन्धा मुच्यन्ता शृङ्खलाभ्यः श्वगणभिरटवीगह्वरे सारमेयाः । आकीर्यन्ता स्थलानि श्रमशिथिलहयैः सादिभिः पाशहस्तैर्व्याधूयन्ता कृतान्तैरिव महिषचरैर्दण्डिभिः कान- नानि ॥ ६ ॥ शङ्कुव्याकीर्णरङ्गुद्रुतनिशितशरक्षुण्णदीव्यत्तर- क्षुव्याघोषक्षुब्ध कण्ठीरव रव चकितव्यस्तमातङ्गयूथम् । खड्ग- व्यालूनकण्ठं तुमुलकलकलप्रान्तकूजच्छकुन्त भल्लध्वस्ता- च्छभल्लू वनभुवि मृगयाकर्म तेन प्रतेने ॥ ७ ॥

---

मृगयानिवृत्तिः

गाहन्ता महिषा निपानसलिलं शृङ्गैर्मुहुस्ताडितं छाया- बद्धकदम्बक मृगकुलं रोमन्थमभ्यस्यतु । विश्रब्धैः क्रियता वराहपतिभिर्मुस्ताक्षति पल्वले विश्रान्ति लभतामिदं च शिथिलज्याबन्धमस्मद्धनु ॥ १ ॥

---

ऋष्याश्रमवर्णनम्

विक्षवक्तपोवनकुमारसमर्प्यमाणश्यामाकतण्डुलहृता च पिपोलिकानाम् । श्रेणीभिराश्रमपथाः प्रथमानचित्रपत्रावली- वलयिनो मुदमुद्वहन्ति ॥ १ ॥ व्याज़म्भमाणवदनस्य हरेः करेण कर्षन्ति केसरसटाः कलभाः किलैके । अन्ये च केसरिकिशोरपीतमुक्त दुग्ध मृगेन्द्रवनितास्तनं पिबन्ति ॥ २ ॥ मधुरमिव वदन्ति स्वागतं भृङ्गनादैर्नतिमिव फल- नम्रैः कुर्वतेऽमी शिरोभिः । ननु ददत इवार्घं पुष्पवृष्टिं किरन्तः कथमतिथिसपर्यो शिक्षिताः शाखिनोऽपि ॥ ३ ॥ नीपस्कन्धे कुहरिणि शुकाः स्वागतं व्याहरन्ति घ्राणग्राही हरति हृदय हव्यगन्धः समीरः । एता मृग्यः सलिलपुलि- नोपान्तसक्तार्द्रपङ्कं पश्यन्त्योऽस्मान्सचकितदृशो निर्झराम्भः पिबन्ति ॥ ४ ॥ कुल्याम्भोभिः पवनचपलैः शाखिनो धौतमूला भिन्नो रागः किसलयरुचामाज्यधूमोद्गमेन । एते चार्वागुपवनभुवि च्छिन्नदर्भार्कुरया नशतङ्का हरिणशिशवो मन्दमन्द चरन्ति ॥ ५ ॥ रसालाना मन्तर्मदकलरुतो- किलकुल समन्तादुन्मीलत्कुलमुकुलामोदभरितम् । घन- स्निग्धच्छाय क्रमुककदलीशीतलतलं ननु प्रीतिं धत्ते नव- मिदमुषेश्राश्रमपदम् ॥ ६ ॥ नीवाराः शुककोटरार्भकमुख- भ्रष्टास्तरूणामधः प्रस्निग्धाः क्वचिदिङ्गुदीफलभिदः सूच्यन्त एवोपलाः । विश्वासोपगमादभिन्नगतयः शब्द सहन्ते मृगा- स्तोयाधारपथाश्च वल्कलशिखानिष्यन्दरेखाङ्किताः ॥ ७ ॥ तत्तादृक्तृणपुलकोपनयनक्लेशार्चिरद्वेधिभिर्मेध्या वत्सतरो विहस्य बटुभिः सोल्लुण्ठमालम्यते । अप्येष प्रतनूभवत्यति- थिभिः सोच्छ्वासनासापुटैरापीतो मधुपर्कपाक सुरभिः प्राग्वश- जन्मानिलः ॥ ८ ॥ प्रत्यासन्नतपारदीधितिकरक्लिष्टस्यतमो- वल्लोरुत्पामिर्भखधूमवल्लिभिरमी समीलितव्यञ्जनाः । श्रः सचीवरयिष्यमाणबटुकव्याधौतशुष्यत्त्वचो निद्राणातिथयस्त- पोवनगृहाः कुर्वन्ति नः कौतुकम् ॥ ९ ॥ नीवारौदनमं- ण्डमुष्णमधुर सद्यःप्रसूतप्रियापीतादप्यधिकं तपोवनमृगः पर्याप्तमचामति । गन्धेन स्फुरता मनागनुसृतो मैक्तस सँ- पिंषमतः कर्कन्धूफलमिश्रशाकपचनामोदः परिस्तीर्यते ॥१०॥

---

पादटिप्पण्यः (वामभागः):
१ विलोडयति २ विमर्दयति ३ विषमोन्नतानि करोति
४ उत्का संशयमारूढा सेतवो येषां तानि ५ अरण्यवेष्टनपद्धभि

पादटिप्पण्यः (दक्षिणभागः):
१ अमरसम् २ पिबति ३ अन्नरस ४ सघृतस्स.

१४२ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ३ प्रकरणम्

आमूलं क्वचिदुद्धृता क्वचिदपि च्छिन्ना स्थली बर्हिणामानम्रा कुसुमोच्चयाच्च सदयाकृष्टाग्रशाखा लता । एते पूर्वविलून- वल्कलतया रूढव्रणाः शाखिनः सद्यश्छेदममी वहन्ति समिधां प्रस्स्रन्दिनः पादपाः ॥ ११ ॥ वासोऽर्थं दययैव नातिपृथवः कृत्तास्तरूणां त्वचो भग्नानेकजरत्कमण्डलु नभः- स्वच्छं पयो नैर्झरम् । दृश्यन्ते त्रुटितोज्झिताश्च वटुभिर्मौ- ञ्ज्याः क्वचिन्मेखला नित्याकर्णनया शुकेन च पदं साम्नामिदं गीयते ॥ १२ ॥ क्रीडन्माणवकाङ्किताडनशतैरुज्जागरस्य क्षणं शार्दूलस्य नखाङ्कुरेषु कुरुते कण्डूविनोदं मृगः । चञ्च्व- न्द्रशिखण्डितुण्डघटनानिर्मोकनिर्मोचितः किं चायं पिवति प्रसुप्तनकुलश्वासाऽनिलं पन्नगः ॥ १३ ॥ पक्कानि श्रच्यवन्ते क्रमुकविटपिनामुच्छ्रितानां फलानि स्पन्दन्ते राजरम्भा- फलभरनमिता वाति मन्दानिलेऽपि । सह्यन्ते विपाक- च्युतमधुरफलव्यासमुला रसाला भारेणामी फलान. युवति- कुचभरस्पर्धिनो नालिकेराः ॥ १४ ॥

राजनीतिः

राजा

राजास्य जगतो वृद्वेर्हेतुर्वृद्धामिसङ्गतः । नयनानन्द- जननः शशाङ्क इव वारिधेः ॥ १ ॥ राजानं प्रथमं विन्देत्ततो भार्यां ततो धनम् । राजन्यसति लोकेऽस्मिन्कुतो भार्या कुतो धनम् ॥ २ ॥ धार्मिकं पालनपरं सम्यक्परपु- रंजयम् । राजानमभिमन्यन्ते प्रजापतिमिव प्रजाः ॥ ३ ॥ पर्जन्य इव भूतानामाधारः पृथिवीपतिः । विकलेऽपि हि पर्जन्ये जीव्यते न तु भूपतौ ॥ ४ ॥ सदानुरक्तप्रकृतिः प्रजापालनतत्परः । विनीतात्मा हि नृपतिर्भूयसीं श्रियमश्नुते ॥ ५ ॥ सर्वदेवमयो राजा मनुना संप्रकीर्तितः । तस्मात्त- मेव सेवेत न व्यलीकेन कर्हिचित् ॥ ६ ॥ सर्वदेवमय- स्यापि विशेषो भूपतेरयम् । शुभाशुभफलं सद्यो नृपाद्देवा- द्भवान्तरे ॥ ७ ॥ बालोऽपि नावमन्तव्यो मनुष्य इति भूमिपः । महती देवता ह्येषा नररूपेण तिष्ठति ॥ ८ ॥ यस्य प्रसादे पद्मास्ते विजयश्च पराक्रमे । मृत्युश्च वसति क्रोधे सर्वतेजोमयो हि सः ॥ ९ ॥ अशुचिर्वचनाद्यस्य शुचिर्भवति पूरुषः । शुचिश्चैवाशुचिः सद्यः कथं राजा न दैवतम् ॥ १० ॥ निकटस्थं दहत्यग्निर्न तु दूरापसर्पिणम् । कुलं दहति राजाग्निः सपशुद्रव्यबान्धवम् ॥ ११ ॥ पात्रे त्यागी गुणे रागी भोगी परिजनैः सह । बान्धवोद्धा रणे योद्धा प्रभुः पञ्चगुणो भवेत् ॥ १२ ॥ आक्षेपवचनं तस्य न वक्तव्यं कदाचन । अनुकूलं प्रियं चास्य वक्तव्यं जनसंसदि ॥ १३ ॥ इन्द्रात्यमृत्वं ज्वलनात्प्रतापं क्रोधो यमाद्वैश्रव- णाच्च वित्तम् । पराक्रमं रामजनार्दनाभ्यामादाय राज्ञः क्रियते शरीरम् ॥ १४ ॥ उत्खातान्प्रतिरोपयन्कुसुमितांश्चि- न्वंल्लघून्वधर्यन्नुत्युञ्चाञ्नमयन्नतान्समुदयन्विश्लेषयन्सहतान् । क्षुद्रान्कण्टकिनो बहिर्निरसयन्म्लानान्पुनः सेचयन्मालाकार इव प्रयोगनिपुणो राजा चिरं नन्दति ॥ १५ ॥

सभासदः

धर्मशास्त्रार्थकुशलाः कुलीनाः सत्यवादिनः । समाः शत्रौ च मित्रे च नृपतेः स्युः सभासदः ॥ १६ ॥ श्रुत्यध्ययन- सपन्ना धर्मज्ञा. सत्यवादिन. । राज्ञा सभासदः कार्या रिपौ मित्रे च ये समाः । १७ ॥

पुरोहितः

वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो जपहोमपरायणः । आशीर्वादपरो नित्य- मेष राजपुरोहित ॥ १८ ॥

धर्माध्यक्षः

कुलशीलगुणोपेत. सर्वधर्मपरायणः । प्रवीण्ः प्रेक्षणाध्यक्षो धर्माध्यक्षो विधीयते ॥ १९ ॥

वैद्यः

आयुर्वेदकृताभ्यासः सर्वेषा प्रियदर्शनः । आर्यशीलगुणो- पेत एष वैद्यो विधीयते ॥ २० ॥

मन्त्री

मन्त्रतत्राप्रितप्रीतिर्देशकालोचितस्थितिः । यश्च राज्ञि भवे- द्भक्तः सोऽमात्य पृथिवीपते. ॥ २१ ॥ स ह्यमात्यः सदा श्रेयान्काकिनी य. प्रवर्धयेत् । कोशः कोशवतः प्राणाः प्राणाः प्राणा न भूपतेः ॥ २२ ॥ कमण्डलूपमोऽमात्यस्तनुलागो बहुग्रहः । नृपति' क्षिष्णो मूर्खो दरिद्रः कि वराटकः ॥ २३ ॥ प्रासार्थग्रहण द्रव्यपरिवर्तोऽनुरोधनम् । उपेक्षा बुद्धिहीनत्वं भोगोऽमात्यस्य दूषणम् ॥ २४ ॥ स्वदे- शजं कुलाचारं विशुद्धमथवा शुचिम् । मन्त्रज्मव्यसनिनं व्यभिचारविवर्जितम् ॥ २५ ॥ अधीतव्यवहारज्ञं मौल ख्यात विपश्चितम् । अर्थस्योत्पादकं चैव विदध्यान्मन्त्रिणं नृपः ॥ २६ ॥ अन्तःसारैरकुटिलैरच्छिद्रैः सुपरीक्षितैः । मन्त्रिभिर्धार्यते राज्यं सुस्तम्भैरिव मन्दिरम् ॥ २७ ॥ सग्रह नौकुलिनस्य सर्पसेव करोति यः । स एव श्लाघ्यते मन्त्री सम्यग्गारुडिको यथा ॥ २८ ॥ पृष्टो ब्रूते न सत्यं यः परिणामे सुखावहम् । मन्त्री चेत्प्रियवक्ता स्यात्केवलं स रिपुः स्मृतः ॥ २९ ॥ मूर्ख व्यसनिनं लुब्धमप्रगल्भं भयाकुलम् । क्रूरमन्यायकर्तार नाधिपत्ये नियोजयेत् ॥३०॥ दूरदर्थं घटयति नवं दूरतश्चापशब्द त्यक्त्वा भूयो भवति निरतः सत्सभारञ्जनेषु । मन्दं मन्दं रचयति पदं लोकचि- त्तानुवृत्त्या कामं मन्त्री कविरिव सदा खेदमौरैरुक्तः ॥३१॥ शास्त्रज्ञः कपटानुसारकुशलो वक्ता न च क्रोधनस्तुल्यो मित्रपरश्वकेषु चरितं दृष्ट्वैव दत्तोत्तरः । क्लीबान्पालयिता

---

१ कुशानाम्
१ न अकुलीनस्य; पक्षे,-नाकुर्वल्मीक तत्र लीनस.

राजनीतिः । १४३

शठान् व्यथयिता धर्म्यैस्तिलोमान्वितो द्विर्भावे परतत्त्वबद्ध- हृदयो राज्ञश्च कोपापहः ॥ ३२ ॥

सेनापतिः

समस्तनीतिशास्त्रज्ञो वाहने पूजितश्रमः । शौर्यवीर्य- गुणोपेत सेनाध्यक्षो विधीयते ॥ ३३ ॥

शूरोऽर्थशास्त्रनिपुणः कृतशास्त्रकर्मा सङ्ग्रामकेलिचतुरश्च तुरङ्गयुक्तः । भर्तुर्निर्देशवशगोऽभिमतश्च तन्ने सेनापतिर्नरपतेर्विजयागमाय ॥ ३४ ॥

गजाः

यतः सत्यं ततो धर्मो यतो धर्मस्ततो धनम् । यतो रूप ततः शील यतो नागास्ततो जयः ॥ ३५ ॥

यतो गजैर्विना राज्ञा राज्यशोभा न जायते । जयप्रतापौ सैन्यस्य रक्षा तस्मादिहोच्यते ॥ ३६ ॥

यद्वद्धनमसिंह च यद्वद्राष्ट्रमपार्थिवम् । यद्वच्छौर्यमशस्त्र तु तद्वत्सैन्यमकुञ्जरम् ॥ ३७ ॥

प्राकारगोपुराट्टालकपाटोद्घाटनादिषु । भञ्जने मर्दने चैव नागा वज्रोपमाः स्मृताः ॥ ३८ ॥

शरजालाञ्चितमुख. कोऽन्य, शक्तः परं गजात् । हन्तुं प्राकारमुन्मथ्य रथांश्च नरकुञ्जरान् ॥ ३९ ॥

एकशक्तिप्रहारेण म्रियतेऽश्वो नरोऽपि च । सहेच्छतं प्रहाराणा महायुद्धेषु वारण. ॥ ४० ॥

क्रीडासु च नरेन्द्राणा चले पुष्पितपङ्कजे । रूपयन्ति गजा हस्तैर्लयपुष्करपुष्करैः ॥ ४१ ॥

श्रियोऽवतारयन्त्येते मृण्मया इव निश्चलाः । नास्ति हस्तिसमो बन्धुर्नास्ति हस्तिसमः सखा ॥ ४२ ॥

चलन्ति येषा न शत गजेन्द्राः पुरः प्रयाणे बत शैलतुल्या. । वाञ्छन्ति चैवं विजय कथ ते राजेति शब्दं च कथं लभन्ते ॥ ४३ ॥

रक्षन्ति पक्ष मुदिताः स्वकीयं मथ्नन्ति सैन्यं कुपिताः परेषाम् । प्राणैरपीच्छन्ति हित प्रभूणा गजैः समानं क बलं बलीयः ॥ ४४ ॥

सैन्योत्तारणतो धुनीषु सततं यो वारिबन्धायते यो मक्ष्न्यरितः परोद्धतबले युद्धेषु योधायते । यः स्वीयक्षितिनाथरक्षणविधौ प्रोच्चैर्कुदूर्गायते स प्राजैर्विजिगीषुभिर्गजगणः कैः पार्थिवैर्नोऽर्च्यते ॥ ४५ ॥

मातङ्गैरथ यैर्महेन्द्रभवनं पुण्याधिक जन्यते यैः श्यामैरपि सर्वलोकमहिता कीर्तिः सिता तन्यते । यैर्मत्तैरपि संगरे रिपुमद शोष समानीयते तेऽमी भाग्यवतः प्रयान्ति पुरतः स्तम्बेरमा भूपतेः ॥ ४६ ॥

चीत्कारैर्नाशयन्तः स्वपतिमटमनो मोदयन्तो मदाढ्याः प्रौढा. सङ्ग्रामसीम्न्नि स्वबलबहलता बाढमाढौकमानाः । शुण्डादण्डप्रहारैः परममपि बलं कम्पयन्तः परेषा येषा सर्वे गजेन्द्रा भुवि विजयविधौ ते मता भूमिपालाः ॥ ४७ ॥

सेतुं समेद्यन्तो बलविकटभटग्रोन्नतिं त्रोटयन्तः प्राकार दारयन्तः परमनसि परा भीतिमुत्पादयन्तः । व्यूहं विद्रावयन्तः सुघनमपि वनं हेलयोत्पाटयन्तो येषामाजौ गजेन्द्राः खलु धरणिभुजा तजयः सिद्ध एव ॥ ४८ ॥

तावद्गर्जन्ति वीर्यात्परनिधनविधौ युद्धमध्येऽपि धीरास्तावद्धावन्ति वेगं परमपि दधतः सम्मुखीनास्तुरङ्गाः । शूरारूढः सुसज्जो मदमुदितमना मानिमानं विधुन्वन्नावन्नायाति कोपात्कृतविविधरवाटोप एकोऽपि नागः ॥ ४९ ॥

तुरगाः

अश्वा यस्य जयस्तस्य यस्याश्वास्तस्य मेदिनी । अश्वा यस्य यशस्तस्य यस्याश्वास्तस्य काञ्चनम् ॥ ५० ॥

निपत्य युधि वेगेन मिषता सर्वधन्विनाम् । शत्रुं निहत्य यात्येकः शूरो वाजिप्रभावतः ॥ ५१ ॥

शस्त्राखैर्भिद्यदेहोऽपि श्रान्तोऽपि गुरुभारतः । न सुष्वाति रणे नाथमत. कोऽन्यो ह्यात्सुहृत् ॥ ५२ ॥

दूरस्थोऽपि बली शत्रून् शेते रजनीष्वपि । तस्य भीत्या गृहे यस्य हरयो वेगवत्तराः ॥ ५३ ॥

न गजैर्न नरै. कार्य सिद्धिमभ्येति भूभृताम् । तथा निमेषमात्रेण यथा वाहैः सुसाधितै. ॥ ५४ ॥

राज्य शतक्रतुमृद्धिसमानमश्चैश्वर्यैः श्रिय. सकलकामदुघा भवन्ति । अश्वैर्यशांसि विपुलानि समुल्लसन्ति नाश्वैः प्रयान्ति सदशत्वमिभादयोऽपि ॥ ५५ ॥

तीक्ष्णाग्रहेतिहतिभिः सुतलोलदन्तं चञ्चत्कगलकरवालविघट्टिताङ्घ्रिम् । कोऽन्यो विहाय हयमाहवजातमूर्च्छाप्राणप्रयाणसमयेऽवतुमीशमीश. ॥ ५६ ॥

पादा कन्दुकवत्स्थितिश्च गिरिवद्वेषारवो मेघवन्नेत्रे नीरजवज्जवः पवनवच्चास्फालनं सिंहवत् । विन्यासो नटवन्मुखं कुलवधूवक्रेन्दुवद्वाजिनो यस्य क्षोणिभुजो विशस्तदितरे साम्राज्यमुर्वीतले ॥ ५७ ॥

खङ्गः

खङ्गाल्लक्ष्मीस्तथा राज्य यशः खङ्गादवाप्यते । खङ्गाद्वैरिविनाशं च यलात्तमभिदध्महे ॥ ५८ ॥

यस्मिन्खङ्गे शरीर प्रतिफलति यथा खड्गराजोऽभिवन्द्यो वन्द्योऽयं देववृन्दैरपि यदि स भवेदर्थचन्द्रोपपन्न. । नानावर्णैर्युतश्चेत्स भवति नृपतेः शत्रुनाशैकहेतुः सेतुर्लक्ष्मीप्रवाहे निखिलरिपुकुलध्वंसने धूमकेतुः ॥ ५९ ॥

सैन्यम्

प्रथमं युद्धकारित्वं समस्तबलपालनम् । दिङ्मार्गयोधशोधित्वं पत्तिकर्म प्रचक्षते ॥ ६० ॥

स्वभावशूरमस्त्रज्ञमविरक्तं जितश्रमम् । प्रसिद्धक्षत्रियप्रायं बलं श्रेष्ठतमं विदुः ॥ ६१ ॥

वरमल्पबलं सारं न बही मुण्डमालिका । कुर्यादसारभङ्गो हि सारभङ्गमपि स्फुटम् ॥ ६२ ॥

दुर्गः

न गजाना सहस्रेण न लक्षेण च वाजिनाम् । तथा सिध्यन्ति कार्याणि यथा दुर्गप्रभावतः ॥ ६३ ॥

अदुर्गो विषयः कस्य नारेः परिभवास्पदम् । अदुर्गोऽनाश्रयो राजा पोतच्युतमनुष्यवत् ॥ ६४ ॥

विषहीनो यथा नागो मदहीनो यथा गज. । सर्वेषा वश्यता याति दुर्गहीनस्तथा

१४४	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ३ प्रकरणम्

नृपः॥ ६५ ॥ शतमेकोऽपि सधत्ते प्राकारस्थो धनुर्धरः । तस्माद्दुर्गं प्रशंसन्ति नीतिशास्त्रविदो जनाः ॥ ६६ ॥ एकः शतं योधयते प्राकारस्थो धनुर्धरः । शतं सहस्राणि तथा सहस्रं लक्षमेव च ॥ ६७ ॥ दुर्गाणि राज्ञा कार्याणि सजलानि दृढानि च । द्रव्यमन्नं च तेष्वेव स्थापनीयं प्रयत्नतः ॥ ६८ ॥

दूतः

मेधावी वाक्पटुः प्राज्ञः परचित्तोपलक्षकः । धीरो यथोक्तवादी च एष दूतो विधीयते ॥ ६९ ॥ उच्यतेष्वपि शस्त्रेषु दूतो वदति नान्यथा । सदैवविध्यभावेन यथार्थस्य हि वाचकः ॥ ७० ॥ भक्तो गुणी शुचिर्दक्षः प्रगल्भोऽव्यसनी क्षमी । ब्राह्मणः परमर्मज्ञो दूतः स्यात्प्रतिभानवान् ॥ ७१ ॥ साकारो निःस्पृहो वाग्मी नानाशास्त्रविचक्षणः । परचित्तावगन्ता च राज्ञो दूतः स इष्यते ॥ ७२ ॥ नियोगिभिर्विना राज्यं नास्ति भूपे हि केवले । तस्मादमी विधातव्या रक्षितव्याः प्रयत्नतः ॥ ७३ ॥

भाण्डागारी

प्रवीणो वाक्पटुर्धीमान्स्वामिभक्तश्च नित्यशः । अलुब्ध सत्यवादी च भाण्डागारी स इष्यते ॥ ७४ ॥

लेखकः

सकृदुक्तगृहीतार्थो लघुहस्तो जितेन्द्रियः । शब्दशास्त्रपरिज्ञाता एष लेखक इष्यते ॥ ७५ ॥

प्रतीहारी

इङ्गिताकारतत्त्वज्ञो बलवान्प्रियदर्शनः । समयज्ञः स्वामिभक्तः प्रतीहारी स इष्यते ॥ ७६ ॥

सूपकारः

पुत्रपौत्रगुणोपेतः शास्त्रज्ञो सृष्टपाचकः । शूरश्च कठिनश्चैव सूपकारः स इष्यते ॥ ७७ ॥

चाराः

भवेत्स्वपरराष्ट्राणां कार्याकार्यावलोकने । चारचक्षुर्महीभर्तुर्यस्य नास्त्यन्ध एव सः ॥ ७८ ॥

अन्तःपुरवर्गाः

काणाः कुब्जाश्च षण्ढाश्च तथा वृद्धाश्च पङ्गवः । एते चान्तःपुरे नित्यं नियोक्तव्याः क्ष्माभृता ॥ ७९ ॥

स्त्रियः

पक्वान्नमिव राजेन्द्र सर्वसाधारणाः स्त्रियः । परोक्षे च समक्षे च रक्षितव्याः प्रयत्नतः ॥ ८० ॥ सूक्ष्मेभ्योऽपि प्रसङ्गेभ्यो रक्ष्या नार्यो हि सर्वदा । द्वयोर्हि कुल्योः शोकमावहेयुररक्षिताः ॥ ८१ ॥

महिषी

महिष्या हृष्टया भाव्यं गृहकार्येषु दक्षया । सुसंस्कृतोपस्करया व्यये चामुक्तहस्तया ॥ ८२ ॥

---

भृत्याः

बहूनामप्यसाराणां समुदायो हि दारुणः । राज्ञा भृत्या प्रकर्तव्यास्ते हि सर्वक्रियाक्षमाः ॥ ८३ ॥ तृणैरावेष्ट्यते रज्जुस्तया नागो हि बध्यते । एव ज्ञात्वा नरेन्द्रेण भृत्याः कार्या विचक्षणाः ॥ ८४ ॥ न विना पार्थिवो भृत्यैर्न भृत्याः पार्थिवं विना । तेषां च व्यवहारोऽयं परस्परनिबन्धनः ॥ ८५ ॥ भृत्यैर्विना स्वय राजा लोकानुग्रहकार्यपि । मयूखैरिव दीप्तांशुस्तेजस्यपि न शोभते ॥ ८६ ॥ अरे संधार्यते नाभिर्नाभौ चाराः प्रतिष्ठिताः । स्वामिसेवकयोरेवं वृत्तिचक्रं प्रवर्तते ॥ ८७ ॥ शिरसा विधृता नित्यं तथा स्नेहेन पालिताः । केशा अपि विरज्यन्ते निःस्नेहाः किं न सेवकाः ॥ ८८ ॥ ताडितोऽपि दुरुक्तोऽपि दण्डितोऽपि महीभुजा । न चिन्तयति यः पापं स भृत्योऽर्हो महीभुजाम् ॥ ८९ ॥ योऽनाहूतः समभ्येति द्वारे तिष्ठति सर्वदा । पृष्टः सत्यं मितं ब्रूते स भृत्योऽर्हो महीभुजाम् ॥ ९० ॥ अनादिष्टोऽपि भूपस्य दृष्ट्वा हानिकरं च यः । यतते तस्य नाशाय स भृत्योऽर्हो महीभुजाम् ॥ ९१ ॥ न क्षुधा पीड्यते यस्तु निद्रया न कदाचन । न च शीतातपाद्यैश्च स भृत्योऽर्हो महीभुजाम् ॥ ९२ ॥ श्रुत्वा साङ्ग्रामिकी वार्तां भविष्या स्वामिनं प्रति । प्रसन्नस्यो भवेदस्तु स भृत्योऽर्हो महीभुजाम् ॥ ९३ ॥ सीमा वृद्धि समायाति शुक्लपक्ष इवोडुराट् । नियोगसंस्थिते यस्मिन्स भृत्योऽर्हो महीभुजाम् ॥ ९४ ॥ सीमा संकोचमायाति वह्नौ चर्म इवाहितम् । स्थिते यस्मिन्स तु त्याज्यो भृत्यो राज्यं समीहता ॥ ९५ ॥ स्वाम्यादिष्टस्तु यो भृत्यः शर्म विषममेव च । मन्यते न च सद्यायो भूभुजा भूतिमिच्छता ॥ ९६ ॥ स्वाम्यादेशात्सुभृत्यस्य न भीः संजायते क्वचित् । प्रविशेन्मुखमाहेय दुस्तरं वा महार्णवम् ॥ ९७ ॥ सालसं मुखरं क्रूरं स्तब्धं व्यसनिनं शठम् । असंतुष्टमभक्तं च त्यजेद्भृत्यं नराधिपः ॥ ९८ ॥ स्वाम्युक्ते यो न यतते स भृत्यो भृत्यपाशकः^१ । तज्जीवनमपि व्यर्थमजागलकुचाविव ॥ ९९ ॥ द्विजा अपि न गच्छन्ति या गतिं नैव योगिनः । स्वाम्यर्थे त्यक्तप्राणास्ता गति याति सेवकः ॥ १०० ॥ राजा तुष्टोऽपि भृत्यानां मानमात्रं प्रयच्छति । तेऽपि समानमात्रेण प्राणे प्रत्युपकुर्वते ॥ १०१ ॥ सारासारपरिच्छेत्ता स्वामी भृत्यस्य दुर्लभः । अनुकूलः शुचिर्दक्षः प्रभोर्भृत्योऽपि दुर्लभः ॥ १०२ ॥

स्नानम्

स्नानं नाम मनःप्रसादनजनं दुःखप्रविध्वंसनं शौचस्यायतनं मलापहरणं संवर्धनं तेजसः । रूपोद्द्योतकरं गदप्रशमनं कामाभिसंदीपनं नारीणां च मनोहरं श्रमहरं स्नाने दशैते गुणाः ॥ १०३ ॥

---

^१ कुत्सितभृत्यः

राजनीतिः १४५

---

ताम्बूलम्

ताम्बूलं मुखरोगनाशि निपुणं संवर्धनं तेजसो नित्यं
जाठरवह्निवृद्धिजननं दुर्गन्धदोषापहम् । वक्त्रालंकरणं प्रहर्ष-
जननं विद्वत्सुपात्रे रणे कामस्यायतन समुद्रवकर लक्ष्म्याः
सुखस्यास्पदम् ॥ १०४ ॥

शस्त्रधारणम्

दुष्टाविनीतशत्रूणा भयकृद्भानुसन्निभम् । शस्त्रधारण-
मौजस्य रक्षोविद्युद्रहापहम् ॥ १०५ ॥

छत्रधारणम्

वर्षानिलरजोघर्महिमादीना निवारणम् । राज्यलक्ष्म्या
गृहं धन्यं चक्षुष्य छत्रधारणम् ॥ १०६ ॥

चामरम्

चामरं श्रीकर दिव्य राज्यशोभाकर परम् ।

सिंहासनम्

सिंहासनं सुखैश्वर्यकर लोकानुरञ्जनम् ॥ १०७ ॥

मालाधारणम्

सुमनोवररत्नाना धारण दिव्यरूपकृत् ।

चन्दनलेपः

पापालक्ष्मीप्रशमन चन्दनाद्यनुलेपनम् ॥ १०८ ॥

मृगया

मेदच्छेदकृशोदर लघु भवत्युत्थानयोग्यं वपुः सत्त्वा-
नामपि लक्ष्यते विकृतिमच्चित्तं भयक्रोधयो । उत्कर्षः स च
धन्विना यदिषव. सिध्यन्ति लक्ष्ये चले मिथ्यैव व्यसनं
वदन्ति मृगयामीदृग्विनोद कुत ॥ १०९ ॥

कटकप्रयाणम्

वाजी चारुगतिः शशाङ्कधवलं छत्र प्रिया पृष्ठतः ।
प्रोत्तङ्गस्तनमण्डला विजयिनो भृत्या पुर. पश्चथाः । ताम्बूल
मधुर सखा सुचतुर सपद्यते चेत्पथि ग्राहूस्तत्कटकप्रयाण-
मितरत्प्राणप्रयाण बुधाः ॥ ११० ॥

उपवनानि

नवं वयो हारि वपुर्वराङ्गनाः सखी कलावित्कलवल्ल-
कीस्वन । धन हि सर्व विफल सुखैषिणो विना विहारो-
पवनानि भूपते ॥ १११ ॥ पुसा सर्वसुखैकसाधनफला.
सौन्दर्यगर्वाङ्कुरक्रीडालोलविलासिनीजनमन.स्फीतप्रमोदा-
वहाः । गुञ्जद्भृङ्गविनिद्रपङ्कजभरस्फारोल्लसदीर्घिकायुक्ताः
सन्ति गृहेषु यस विपुलारामा स पृथ्वीपतिः ॥ ११२ ॥

तरवः

बहुभिर्बत कि जातै पुत्रैर्धर्मार्थवर्जितैः । वरमेकः पथि तरु-
र्यत्र विश्रमते जनः ॥ ११३ ॥ दशकूपसमा वापी दशवा-
पीसमो हृदः । दशह्रदसमः पुत्रो दशपुत्रसमो द्रुमः ॥ ११४ ॥

नीतिः

सुलभाः पुरुषा राजन्सततं प्रियवादिनः । अप्रियस्य च
पथ्यस्य १ वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥ ११५ ॥ यः कुलाभि-
जनाचारैरतिशुद्धः प्रतापवान् । धार्मिको नीतिकुशल. स स्वामी
युज्यते भुवि ॥ ११६ ॥ प्रजा सरक्षति नृपः स वर्धयति
पार्थिवम् । वर्धनाद्रक्षणं श्रेयस्तन्नाशेऽन्यत्सद्प्यसत् ॥ ११७॥
आत्मानं प्रथमं राजा विनयेनोपपादयेत् । ततोऽमात्यास्ततो
भृत्यास्ततः पुत्रांस्तत. प्रजाः ॥ ११८ ॥ राज्ञि धर्मिणि
धर्मिष्ठा. पापे पापाः समे समा । लोकास्तमनुवर्तन्ते यथा
राजा तथा प्रजा. ॥ ११९ ॥ नृपाणा च नराणा च केवल
तुल्यमूर्तित्ता । आधिक्य तु क्षमा धैर्यमाशा दान पराक्रम
॥ १२० ॥ प्रजा न रञ्जयेद्यस्तु राजा रक्षादिभिर्गुणैः । अजा-
गलस्तनस्येव तस्य जन्म निरर्थकम् ॥ १२१ ॥ अजामिव प्रजा
हन्त्याद्यो मोहात्पृथिवीपति । तस्यैका जायते तृप्तिर्द्वितीया न
कथंचन ॥ १२२ ॥ प्रजापीडनसन्तापात्समुद्भूतो हुताशन ।
राज्ञ कुल श्रियं प्राणानादग्ध्वा विनिवर्तते ॥ १२३ ॥
यथा बीजाङ्कुर. सूक्ष्म. प्रयत्नेनाभिवर्धित. । फलप्रदो भवे-
त्काले तद्वल्लोकाः सुरक्षिता. ॥ १२४ ॥ निजवर्णाहितस्नेहा
बहुभक्तजनान्विता. । सुकाला इव जायन्ते प्रजापुण्येन
भूतः ॥ १२५ ॥ यदि न स्यान्नरपति सम्यङ्नेता तत.
प्रजा । अकर्णधारा १ जलधौ विप्लवेतेह नौरिव ॥ १२६ ॥
प्रकृतिः स्वामिन त्यक्त्वा समृद्धापि न जीवति । अपि धन्व-
न्तरिर्वैद्यः कि करोति गतायुषि ॥ १२७ ॥ नरैशे २ जीव-
लोकोऽयं निमीलय्ति निमीलति । उदेत्युदीयमाने च रवाविव
सरोरुहम् ॥ १२८ ॥ हिरण्यधान्यरत्नानि गजेन्द्राश्चापि
वाजिन । तथान्यदपि यत्किचित्प्रजाभ्य सान्न्महीपतेः
॥ १२९ ॥ मा तात साहसं कार्षीर्विमवैर्वैर्रमागत. ।
स्वगात्राण्यपि भाराय भवन्ति हि विपर्यये ॥ १३० ॥
मा त्वं तात बले स्थित्वा बाधिष्ठा दुर्बलं जनम् । नहि
दुर्बलदग्धाना काले किचिन्प्ररोहति ॥ १३१ ॥ यानि
मिथ्याभिशस्ताना पतन्त्यश्रूणि रोदताम् । तानि सताप-
कान्ध्रन्ति सपुत्रपशुबान्धवान् ॥ १३२ ॥ मा तात सपदा-
मग्रमारूढोऽस्मीति विश्वसीः । दुरारोहपरिंग्रंशविनिपातो
हि दारुणः ॥ १३३ ॥ कितवैार्य ३ प्रशंसन्ति यं प्रशंसन्ति
चारणाः ४ । य प्रशसंन्ति बन्धक्य. ५ स पार्थ पुरुषाधम.
॥ १३४ ॥ राजानो य प्रशसन्ति यं प्रशसन्ति वै द्विजा ।
साधवो यं प्रशंसन्ति स पार्थ पुरुषोत्तमः ॥ १३५ ॥ प्रज्ञागु-
प्तशरीरस्य कि करिष्यन्ति सहताः । गृहीतहस्तच्छत्रस्य
वारिधारा इवारय. ॥ १३६ ॥ कोऽत्रेत्यहमिति ब्रूयात्स-
म्यगादेशयेति च । आज्ञामवितथा कुर्याद्यथाशक्ति
महीपतेः ॥ १३७ ॥ अल्पेच्छुर्घृतिमान्प्राज्ञश्छायेवानुगतः
सदा । आदिष्टो न विकल्पेत स राजवसति वसेत् ॥ १३८ ॥

---

पादटिप्पणी:
१ हितस्य.
१९ सु. रं. मां.
१ कर्णधाररहिता नौका यथा जलधौ शीर्यते तद्वत्
२ सतिसप्तमी
३ शठ । धूर्ता वा.
४ स्तुतिपाठका
५ कुलटा

१४६	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ३ प्रकरणम्

अप्राप्तकालं वचनं बृहस्पतिरपि ब्रुवन् ।
प्राप्नुयाद्बुद्ध्यवज्ञानमपमानं च शाश्वतम् ॥ १३९ ॥

किं भक्तेनासमर्थेन किं शक्तेनापकारिणा ।
भक्तं शक्तं च मा रज्ञावज्ञासु त्वमर्हसि ॥ १४० ॥

जनं जनपदा नित्यमर्चयन्ति नृपार्चितम् ।
नृपेणावमतो यस्तु स सर्वैरवमन्यते ॥ १४१ ॥

नानिवेद्य प्रकुर्वीत भर्तु किंचिदपि स्वयम् ।
कार्यमापत्प्रतीकारादन्यत्र जगतीपतेः ॥ १४२ ॥

अतिव्ययोऽनपेक्षा च तथार्जनमधर्मतः ।
मोक्षणं दूरसंस्थानं कोषव्यसनमुच्यते ॥ १४३ ॥

क्षिप्रमायमनालोच्य व्ययानश्च स्ववाञ्छया ।
परिक्षीयत एवासौ धनी वैश्रवणोपम ॥ १४४ ॥

यो यत्र कुशलः कार्ये तं तत्र विनियोजयेत् ।
कर्मस्वदृष्टकर्मा यः शास्त्रज्ञोऽपि विमुह्यति ॥ १४५ ॥

एकं हन्यान्न वा हन्यादिषुर्मुक्तो धनुष्मता ।
बुद्धिर्बुद्धिमता युक्ता हन्ति राष्ट्रं सनायकम् ॥ १४६ ॥

न तच्छस्त्रैर्न नागेन्द्रैर्न हयैर्न च पत्तिभिः ।
कार्यं संसिद्धिमभ्येति यथा बुद्ध्या प्रसाधितम् ॥ १४७ ॥

दुर्योधनः समर्थोऽपि दुर्मन्त्री प्रलयं गतः ।
राज्यमेकश्चकारोच्चैः सुमन्त्री चन्द्रगुप्तकः ॥ १४८ ॥

अशृण्वन्नपि बोद्धव्यो मन्त्रिभिः पृथिवीपतिः ।
यथा स्वदोषनाशाय विदुरेणाम्बिकासुतः ॥ १४९ ॥

सभा वा न प्रवेष्टव्या वक्तव्यं वा समजसम् ।
अब्रुवन्विब्रुवन्वापि नरो भवति किल्बिषी ॥ १५० ॥

तस्मात्सभां सभा गत्वा रागद्वेषविवर्जितः ।
वचस्तथाविधं ब्रूयाद्यथा न नरकं व्रजेत् ॥ १५१ ॥

माता पिता गुरुर्भ्राता भार्या पुत्रः पुरोहितः ।
नादण्ड्यो नाम राज्ञोऽस्ति स्वधर्मे यो न तिष्ठति ॥ १५२ ॥

विशोधयेन्महीपालो मन्त्रिशालामशेषतः ।
अयुक्तो नार्हति स्थातुमस्या मन्त्ररहस्यवित् ॥ १५३ ॥

षट्कर्णो भिद्यते^१ मन्त्रश्चतुःकर्णः स्थिरो भवेत् ।
द्विकर्णस्य तु मन्त्रस्य^२ ब्रह्माप्यन्तं^३ न गच्छति ॥ १५४ ॥

त्रिविधाः पुरुषा राजन्नुत्तमाधममध्यमाः ।
नियोजयेत्तथैवैतांस्त्रिविधेष्वपि कर्मसु ॥ १५५ ॥

तुल्यार्थं तुल्यसामर्थ्यं सर्वज्ञं व्यवसायिनम् ।
अर्धराज्यहरं भृत्यं यो न हन्यात्स हन्यते ॥ १५६ ॥

निर्विशेषो यदा राजा समं भृत्येषु तिष्ठति ।
तत्रोद्यमसमर्थानामुत्साहः परिहीयते ॥ १५७ ॥

प्रसादो निष्फलो यस्य यस्य क्रोधो निरर्थकः ।
न तं राजानमिच्छन्ति षण्ढं पतिमिवाङ्गनाः ॥ १५८ ॥

अविवेकिनि भूपालो नश्यन्ति गुणिना गुणाः ।
प्रवासरसिके^४ कान्ते यथा साध्व्याः स्तनोन्नतिः ॥ १५९ ॥

न कश्चिचण्डकोपानामात्मीयो नाम भूभूताम् ।
होतारमपि जुह्वन्तं^५ दहत्येव हुताशनः ॥ १६० ॥

चक्रं सेव्यं नृपः सेव्यो न सेव्यः केवलो नृपः ।
पश्य चक्रस्थ माहात्म्यं मृत्पिण्डः पात्रतां गतः ॥ १६१ ॥

यस्मिन्नेवाधिकं चक्षुरारोपयति पार्थिवः ।
कुलीनो वाऽकुलीनो वा स श्रियो भाजनं भवेत् ॥ १६२ ॥

राज्ञि मातरि देव्यां च कुमारे मुख्यमन्त्रिणि ।
पुरोहिते प्रतीहारे समं वर्तेत राजवत् ॥ १६३ ॥

पानमक्षास्तथा नार्यो मृगया गीतवादिते ।
एतानि युक्त्या सेवेत प्रसङ्गो ह्यत्र दोषवान् ॥ १६४ ॥

आयाच्चतुर्थभागेन व्ययकर्म प्रवर्तयेत् ।
प्रभूततैलदीपो हि चिरं भद्राणि पश्यति ॥ १६५ ॥

कर्मणा मनसा वाचा चक्षुषापि चतुर्विधम् ।
प्रसादयति लोकं यस्तं लोको नु प्रसीदति ॥ १६६ ॥

समोजनं सकथनं सप्रश्नोऽथ समागमः ।
ज्ञातिभिः सह कार्याणि न विरोधः कदाचन ॥ १६७ ॥

मृदो परिभवो नित्यं वैरं तीक्ष्णस्य नित्यशः ।
उत्सृज्य तद्द्वयं तस्मान्मध्यां वृत्तिं समाश्रयेत् ॥ १६८ ॥

अबुद्धिमाश्रितानां च क्षन्तव्यमपराधिनाम् ।
नहि सर्वत्र पाण्डित्यं सुलभं पुरुषे क्वचित् ॥ १६९ ॥

किमप्यसाध्यं महता सिद्धिमेति लघीयसाम् ।
प्रदीपो भूमिगेहान्तर्ध्वान्तं हन्ति न भानुमान् ॥ १७० ॥

अरावप्युचितं कार्यमातिथ्यं गृहमागते ।
छेत्तुमप्यागते च्छायां नोपसंहरते द्रुमः ॥ १७१ ॥

अगाधहृदया भूपाः कूपा इव दुरासदाः ।
घटका^१ गुणिनो^२ नो चेत्कथं लभ्येत जीवनम्^३ ॥ १७२ ॥

कथं नाम न सेव्यन्ते यत्नतः परमेश्वराः ।
अचिरेणैव ये तुष्टाः पूरयन्ति मनोरथान् ॥ १७३ ॥

भोगिनैः^४ केञ्चुकासक्ता^५ क्रूराः कुटिलगामिनः ।
सुदुष्टा मन्त्रसाध्याश्च^६ राजानः पन्नगा^७ इव ॥ १७४ ॥

अकस्माद्द्रोहि यो भक्तमार्जन्मपरिसंवितम्^८ ।
न व्यञ्जने^९ रुचिरयस् त्याज्यो नृप इवार्तुरैः^१० ॥ १७५ ॥

सुगन्ध्यं केतकीपुष्पं कण्टकैः परिवेष्टितम् ।
यथा पुष्यं तथा राजा दुर्जनैः परिवेष्टितः ॥ १७६ ॥

असत्प्रलाप पारुष्यं पैशुन्यमनृतं तथा ।
चत्वारि वाचा राजेन्द्र न जल्पेन्नैव चिन्तयेत् ॥ १७७ ॥

प्राज्ञे नियोज्यमाने तु सन्ति राज्ञस्त्रयो गुणाः ।
यश स्वर्गनिवासश्च विपुलश्च धनागमः ॥ १७८ ॥

मूर्खे नियोज्यमाने तु त्रयो दोषा महीपते ।
अयशश्चार्थनाशश्च नरके गमनं तथा ॥ १७९ ॥

इदमेव नरेन्द्राणां स्वर्गद्वारमनर्गलम् ।
यदात्मन प्रतिज्ञा च प्रजा च परिपाल्यते ॥ १८० ॥

मन्त्रो^११ योध इवाधीरः सर्वाङ्गै संवृतैरपि ।
चिरं न सहते स्थातुं परेभ्यो भेदशङ्कया ॥ १८१ ॥

आमोदय परग्लानिर्द्वयं नीतिरितीर्यती ।
तद्दूरीकृत्य कृति-

---

पादटिप्पण्यः :

१ भेदं प्राप्नोति, सर्वेषां ज्ञानविषयो भवतीति भावः
२ विचारः
३ पारम्
४ सदा प्रवासिनि भर्तरि सति वियोगेन भार्याया यौवनं यथा नश्यति तद्वत्
५ होमकर्तारम्

१ कार्यसाधकाः, पक्षे,-कुम्भा
२ गुणवन्त, पक्षे,-रज्जुयुक्ता
३ जीवनोपायभूतं द्रव्यम्, पक्षे,-उदकम्
४ विलासिनः; पक्षे,-भोगवन्तः
५ कवचम्; पक्षे,-सर्पकञ्चुकम्
६ विचारः; पक्षे,-शाबरादि
७ सर्पा
८ सेवकम्, पक्षे,-ओदनम्
९ राजचिह्नेषु, पक्षे,-लेह्यादौ
१० रोगी
११ रहस्यं सुगुप्तमपि योद्धवदेकत्र न स्थातुं सहते

राजनीतिः १४७

---

भिर्वाचस्पत्यं प्रतायते ॥ १८२ ॥ तृप्तियोगः परेणापि महि-
म्ना न महात्मनाम् । पूर्णश्चन्द्रोदयाकाङ्क्षी दृष्टान्तोऽत्र
महार्णव ॥ १८३ ॥ बुद्धिशस्त्र. प्रकृत्यङ्गो घनस्मृति-
कञ्चुक । चारक्षणो दूतमूखः पुरुषः कोऽपि पार्थिवः ॥ १८४ ॥
तेजः क्षमा वा नैकान्तं कालज्ञस्य महीपते । नैकमोज
प्रसादो वा रसभावविदः कवे ॥ १८५ ॥ कृतापचारोऽपि
परैरनाविष्कृतविक्रियः । असाध्य. कुरुते कोप प्राप्ते काले
गदो यथा ॥ १८६ ॥ मृदुव्यवहितं तेजो भोक्तुमर्थानप्र-
कल्पते । प्रदीप. स्नेहमादत्ते दशयाऽभ्यन्तरस्थया ॥ १८७ ॥
नालम्बते दैविकता न निषीदति पौरुषे । शब्दार्थौ सत्कवि-
रिव द्वय विद्वानपेक्षते ॥ १८८ ॥ स्थायिनोऽर्थे प्रवर्त्तन्ते
भावा. सञ्चारिणो यथा । रसस्यैकस्य भूयासस्तथा नेतुर्र्मही-
भृतः ॥ १८९ ॥ तन्त्रावापविदा योगैर्मण्डलान्यधितिष्ठता ।
सुनिग्रहा नरेन्द्रेण फणीन्द्रा इव शत्रव ॥ १९० ॥
करप्रचेयामुत्तुङ्ग प्रमुशक्तिं प्रथीयसीम् । प्रजाबलवृहन्मूलं
फलत्युत्साहपादपः ॥ १९१ ॥ स दोष सचिवस्यैव
यदसत्कुरुते नृप. । याति यंन्तु प्रमादेन गजो व्याल-
त्ववाच्यताम् ॥ १९२ ॥ न सर्पस्य मुखे रक्तं न दष्टस्य
कलेवरे । न प्रजासु न भूपाले धनं दुरधिकारिणि
॥ १९३ ॥ यद्यपि क्षितिपालानामाज्ञा सर्वत्रगा स्वयम् ।
तथापि शास्त्रदीपेन चरत्येव मति. सताम् ॥ १९४ ॥
असाध्यमन्यथा दोषं परिच्छिद्य शरीरिणाम् । यथा
वैद्यस्तथा राजा शस्त्रपाणिर्विपद्यति ॥ १९५ ॥
जातमात्रं न यः शत्रुं व्याधिं वा प्रशमं नयेत् । अति-
पुष्टाङ्गयुक्तोऽपि स पश्चात्तेन हन्यते ॥ १९६ ॥ पातकाना
समस्ताना द्वे परे तात पातके । एक दुःसचिवो राजा
द्वितीय च तदाश्रयः ॥ १९७ ॥ राजा सपत्तिहीनोऽपि
सेव्य सेव्यगुणाश्रयः । भवत्याजीवनं तस्मात्फल काला-
न्तरादपि ॥ १९८ ॥ स जयी वरमातङ्गा यस्य तस्यास्ति
मेदिनी । कोशो यस्य सुदुर्धर्षो दुर्गस्तस्य स दुर्जयः
॥ १९९ ॥ सुवर्णैः पट्टचैलैश्च शोभा स्याद्वारयोषिताम् ।
पराक्रमेण दानेन राजन्ते राजनन्दनाः ॥ २०० ॥ यं यं
नृपोऽनुरागेण समानयति संसदि । तस्य तस्योत्सारणाय
यतन्ते राजवल्लभा ॥ २०१ ॥ ब्राह्मण क्षत्रियो बन्धुर्ना-
धिकारे प्रशस्यते । ब्राह्मणः सिद्धमप्यर्थं कृच्छ्रेणापि नि-
यच्छति ॥ २०२ ॥ नियुक्तः क्षत्रियो द्रव्ये खङ्ग दर्शयते
ध्रुवम् । सर्वस्वं ग्रसते बन्धुराक्रम्य ज्ञातिभावतः ॥ २०३ ॥
अपराधेऽपि निःशङ्को नियोगी चिरसेवकः । स स्वामिनम-
वज्ञाय चरेच्च निरवग्रह ॥ २०४ ॥ उपकर्त्ताधिकारस्थ.
स्वापराधं न मन्यते । उपकार धेञ्जीकृत्य सर्वमेवावलुम्पति

---

॥ २०५ ॥ आज्ञाभङ्गरान्राजा न क्षाम्येत्स्वसुतानपि ।
विशेष. कोऽनुरागस्य राजचित्तगतस्य च ॥ २०६ ॥
तस्करेभ्यो नियुक्तेभ्य शत्रुभ्यो नृपवल्लभात् । नृपतिर्निज-
लोभ,च्च प्रजा रक्षेत्पितेव हि ॥ २०७ ॥ भोगस्य
भाजनं राजा न राजा कार्यभाजनम् । राजकार्यपरिव्र्धं-
सान्मन्त्री दोषेण लिप्यते ॥ २०८ ॥ वर प्राणपरित्याग
गिरसो वापि कर्तनम् । न तु स्वामिपदावाप्तिपातकेच्छो-
रुपेक्षणम् ॥ २०९ ॥ विषदिग्धस्य भक्तस्य दन्तस्य
चलितस्य च । अमात्यस्य च दुष्टस्य मूलादुद्धरण सुखम्
॥ २१० ॥ य कुर्यात्सचिवायत्ता श्रियं तद्यमने सति ।
सोऽन्धवज्जगतीपालः सीदेत्प्रचारकैर्विना ॥ २११ ॥
सदामृत्यो न सिद्ध स्यात्समुद्र सर्व एव हि । सिद्धा-
नामयमादेश ऋद्धिश्चित्तविकारिणी ॥ २१२ ॥ मूलभृत्या-
न्यरित्सज्य नागन्तून्प्रतिमानयेत् । नात परंतरो दोषो
राज्यभेदकरो यत ॥ २१३ ॥ मन्त्रबीजमिदं गुप्त रक्ष-
णीय यथा तथा । मनागपि न भिद्येत तद्धिच्छिन्नं न प्ररोहति
॥ २१४ ॥ मन्त्रिणा पृथिवीपालचित्तं विघटितं क्वचित् ।
वलयं स्फटिकस्येव को हि सधातुमीश्वर ॥ २१५ ॥
वज्र च राजतेजश्च द्वयमेवातिभीषणम् । एकमेकत्र पतति
पतत्यन्यत्समन्तत ॥ २१६ ॥ मृत प्राप्नोति वा स्वर्ग
शत्रुं हत्वा सुखानि वा । उभावपि हि शूराणा गुणावेतौ
सुदुर्लभौ ॥ २१७ ॥ यत्रायुद्धे ध्रुव मृत्यर्युद्धे जीवित-
संशयः । तमेव काल युद्धस्य प्रवदन्ति मनीषिणः
॥ २१८ ॥ अयुद्धे हि यदा पश्यन्न किञ्चिद्धितमात्मन ।
युध्यमानस्तदा प्राज्ञो म्रियते रिपुणा सह ॥ २१९ ॥
जये च लभते लक्ष्मीं मृते चापि सुराङ्गनाम् । क्षणविध्वं-
सिनः काया. का चिन्ता मरणे रणे ॥ २२० ॥ पिता
वा यदि वा भ्राता पुत्रो वा यदि वा सुहृत् । प्राणच्छेद-
करा राज्ञा हन्तव्या भूतिमिच्छता ॥ २२१ ॥ राज्यलोभा-
दहंकारादिच्छतः स्वामिनः पदम् । प्रायश्चित्तं तु
तस्यैकं जीवोत्सर्गो न चापरम् ॥ २२२ ॥ आत्मनश्च परेष्रा
च यः समीक्ष्य बलाबबलम् । अन्तर नैव जानाति स
तिरस्क्रियतेऽरिभिः ॥ २२३ ॥ राजा मत्त शिशुश्चैव
प्रमादी धनगर्वितः । अप्राप्यमपि वाञ्छन्ति कि पुनर्भम्य-
तेऽपि यत् ॥ २२४ ॥ वर्णाकारप्रतिध्वानैर्नेत्रवक्त्रविकारत. ।
अप्यूहन्ति मनो धीरास्तस्माद्रहसि मन्त्रयेत् ॥ २२५ ॥
आकारैरिङ्गितैर्गत्या चेष्टया भाषणेन च । नेत्रवक्त्रविकारा-
भ्या ज्ञायतेऽन्तर्गतं मनः ॥ २२६ ॥ षट्कर्णो भिद्यते
मन्त्रस्तथा प्राप्ताश्च वार्तया । इत्यात्मना द्वितीयेन मन्त्र.
कार्यो महीभृता ॥ २२७ ॥ मन्त्रभेदेऽपि ये दोषा भवन्ति
पृथिवीपते. । न शक्यास्ते समाधातुमिति नीतिविदा

---

१ हस्तिपकस्य
२ अपनयितुनिति भाव
३ अग्रेकृत्य

१४८	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ३ प्रकरणम्

मतम् ॥ २२८ ॥ न तथोत्थाप्यते ग्रावा प्राणिभिर्दारुणा यथा । अल्पोपायान्महासिद्धिरेतन्मन्त्रफलं महत् ॥ २२९ ॥ विजेतुं प्रयतेतारीन्न युद्धेन कदाचन । अनित्यो विजयो यस्माद्दृश्यते युध्यमानयोः ॥ २३० ॥ साम्ना दानेन भेदेन समस्तैरथवा पृथक् । साधितुं प्रयतेतारीन्न युद्धेन कदाचन ॥ २३१ ॥ बलिना सह योद्धव्यमिति नास्ति निदर्शनम् । यद्युद्धं हस्तिना सार्धं नराणां मृत्युमावहेत् ॥ २३२ ॥ स मूर्खः कालमप्राप्य योऽपकर्तरि वर्तते । कलिर्बलवता सार्धं कीटपक्षोद्गमो यथा ॥ २३३ ॥ महत्यल्पेऽप्युपायज्ञ सममेव भवेत्क्षम । समुन्मूलयितुं वृक्षांस्तृणानीव नदीरय ॥ २३४ ॥ धान्यानां संग्रहो राजन्नुत्तमः सर्वसंग्रहात् । निक्षिप्तं हि मुखे रत्नं न कुर्यात्प्राणधारणम् ॥ २३५ ॥ यथा प्रमृष्टकान्तानामाधुध्यन्ते भुवि मानवाः । न तथा बहुभिर्दत्तैर्द्रविणैरपि भूपते ॥ २३६ ॥ अविद्वानपि भूपालो विद्यावृद्धोपसेवया । परां श्रियमवाप्नोति जलासन्नतरुर्यथा ॥ २३७ ॥ पानं स्त्री मृगया द्यूतमर्थदूषणमेव च । वाग्दण्डयोश्च पारुष्यं व्यसनानि महीभुजाम् ॥ २३८ ॥ शिष्टैरप्यविशेषज्ञ उन्मथ्य कृतनायकः । त्यज्यते किं पुनर्नान्यैराश्चर्यात्पामरैरपि नरैः ॥ २३९ ॥ सत्यं शौर्यं दया त्यागो नृपस्रैते महागुणाः । एभिर्मुक्तो महीपालः प्राप्नोति खलु वाच्यताम् ॥ २४० ॥ यो येन प्रतिबद्धः स्यात्सह तेनोदयी व्ययी । स विश्वस्तो नियोक्तव्यः प्राणेषु च धनेषु च ॥ २४१ ॥ धूर्तः स्त्री वा शिशुर्यस्य मन्त्रिणः स्युर्महीपतेः । अनीतिपवनक्षिप्तः कार्याब्धौ स निमज्जति ॥ २४२॥ हर्षक्रोधौ समौ यस्य शास्त्रार्थे प्रत्ययः सदा । नित्यं भृत्यानपेक्षा च तस्य स्यान्नन्दा धरा ॥ २४३ ॥ दाता क्षमी गुणग्राही स्वामी दुःखेन लभ्यते । शुचिर्दक्षोऽनुरक्तश्च जाने भृत्योऽपि दुर्लभः ॥ २४४ ॥ आहवेषु च ये शूराः स्वाम्यर्थे त्यक्तजीविताः । भर्तृभक्ताः कृतज्ञाश्च ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ २४५ ॥ कृतकृत्यस्य भृत्यस्य कृतं नैव प्रणशयेत् । फलेन मनसा वाचा दृष्ट्वा चैनं प्रहर्षयेत् ॥ २४६ ॥ कोपप्रसादवस्तूनि ये विचिन्वन्ति सेवकाः । आरोहन्ति शनैः पश्चाद्भुन्वन्तमपि पार्थिवम् ॥ २४७ ॥ विधावता महेच्छानां शिल्पविक्रमशालिनाम् । सेवावृत्तिविदां चैव नाश्रियः पार्थिवं विना ॥ २४८ ॥ ये जात्यादिमहागर्वाच्चरेन्द्रांश्छोपयन्ति च । तेषामाभरणं भिक्षा प्रायश्चित्तं विनिर्मितम् ॥ २४९ ॥ ये च प्राहुर्दुरात्मानो दुराराध्या महीभुजः । प्रमादालस्यजाख्यानि ख्यापितानि निजानि तैः ॥ २५० ॥ सर्पान्व्याघ्रान्गजान्सिहान्दृष्टोपायैर्वशीकृतान् । राजेति कियती मात्रा धीमतामप्रमादिनाम् ॥ २५१ ॥ राजानमेव संश्रित्य विद्वान्याति परां गतिम् । विना मलयमन्यत्र चन्दनो न प्ररोहति ॥ २५२ ॥ धवलान्यातपत्राणि वाजिनश्च मनोरमाः । सदा मत्ताश्च नागेन्द्राः प्रसन्ने सति भूपतौ ॥ २५३ ॥ सुवर्णपुष्पां पृथिवीं चिन्वन्ति पुरुषास्त्रयः । शूरश्च कृतविद्यश्च यश्च जानाति सेवितुम् ॥ २५४ ॥ सा सेवा या प्रमुदिता ग्राह्या वाक्यविशेषतः । आश्रयेत्पार्थिवं विद्वांस्तद्वारेणैव नान्यथा ॥ २५५ ॥ यो न वेत्ति गुणान् यस्य न तं सेवेत पण्डितः । नहि तस्मात्फलं तस्य सुकृष्टादूषरादिव ॥ २५६ ॥ द्रव्यप्रकृतिहीनोऽपि सेव्यः सेव्यगुणान्वितः । भवत्याजीवनं तस्मात्फलं कालान्तरादपि ॥ २५७ ॥ अपि स्थाणुवदासीनः शुष्यन्परिगतः क्षुधा । न त्वेवानात्मसम्पन्नादृद्धिमीहेत पण्डितः ॥ २५८ ॥ सेवकः स्वामिनं द्वेष्टि कृपणं परुषाक्षरम् । आत्मानं किं स न द्वेष्टि सेव्यासेव्यं न वेत्ति यः ॥ २५९ ॥ यमाश्रित्य न विश्रामं क्षुधार्ता यान्ति सेवकाः । सोऽर्कवन्नृपतिस्त्याज्यः सदा पुष्पफलोऽपि सन् ॥ २६० ॥ जीवेति प्रभुणावोक्तः कृत्यं कृत्यविचक्षणः । करोति निर्विकल्पं यः स भवेद्राजवल्लभः ॥ २६१ ॥ प्रभुप्रसादजं वित्तं सुपात्रे यो नियोजयेत् । वस्त्राद्यं विदधात्यङ्गे स भवेद्राजवल्लभः ॥ २६२ ॥ अन्तःपुरचरैः सार्धं यो मन्त्रं न समाचरेत् । न कलत्रैर्नरेन्द्रस्य स भवेद्राजवल्लभः ॥ २६३ ॥ समतोऽहं प्रभोर्नित्यमिति मत्वा व्यतिक्रमेत् । कृच्छ्रेष्वपि न मर्यादां स भवेद्राजवल्लभः ॥ २६४ ॥ द्विषि द्वेषपरो नित्यमिष्टानामिष्टकर्मकृत् । यो नरो नरनाथस्य स भवेद्राजवल्लभः ॥ २६५ ॥ द्यूतं यो यमदूताभं हालां हालाहलोपमाम् । पश्येद्दारान्व्यथाकारान्स भवेद्राजवल्लभः ॥ २६६ ॥ युद्धकालेऽग्रगो यः स्यात्सदा पृष्ठानुगः पुरे । प्रभोर्द्वाराश्रितो हर्म्ये स भवेद्राजवल्लभः ॥ २६७ ॥ दुराराध्या हि राजानः पर्वता इव सर्वदा । व्यालाकीर्णाः सुविषमाः कठिना दुःखसेविताः ॥ २६८ ॥ दुरारोहं पदं राज्ञां सर्वलोकनमस्कृतम् । स्वल्पेनाप्यपचारेण ब्राह्मण्यमिव दुष्यति ॥ २६९ ॥ दुराराध्याः श्रियो राज्ञां दुरापा दुष्परिग्रहाः । तिष्ठन्त्याप इवाधारे चिरमात्मनि संस्थिताः ॥ २७० ॥ अनभिज्ञो गुणानां यो न भृत्यैरनुगम्यते । धनाढ्योऽपि कुलीनोऽपि क्रमायातोऽपि भूपतिः ॥ २७१ ॥ सव्यदक्षिणयोर्यत्र विशेषो नोपलभ्यते ।

---

^१ मरुभूमे
^२ व्याघ्रादिश्र्वापदसंकुला, पक्षे,-सचिवादिकुटिलमतिपरिवृता

राजनीतिः	१४९

कस्तत्र क्षणमप्यार्यो विद्यमानगतिर्वसेत् ॥ २७२ ॥ काचे मणिर्मणौ काचो येषा बुद्धि. प्रवर्त्तते । न तेषा सन्निधौ भृत्यो नाममात्रोऽपि तिष्ठति ॥ २७३ ॥ यस्मिन्कृत्यं समावेश्य निर्विशङ्केन चेतसा । आस्यते सेवक. स स्यात्कलत्रमिव चापरम् ॥ २७४ ॥ य कृत्वा सुकृत राज्ञो दुष्कर हितमुत्तमम् । लज्जया वक्ति नो किञ्चित्तेन राजा सहायवान् ॥ २७५ ॥ कुत सेवाविहीनाना चामरोद्धतसपद । उद्दण्डधवलच्छत्रवाजिवारणवाहिनी ॥ २७६ ॥ अपि स्वल्पमसत्य य. पुरो वदति भूभुजाम् । देवाना च विनश्येत स द्रुतं सुमहानपि ॥ २७७ ॥ अकुलीनोऽपि मूर्खोऽपि भूपाल योऽत्र सेवते । अपि समानहीनोऽपि स सर्वत्रापि पूज्यते ॥ २७८ ॥ अपि कापुरुषो भीरु. स्याच्चेन्नृपतिसेवक । यदामोति बल लोकात्तत्साश्रमपि नो गुणी ॥ २७९ ॥ यत्सकाशात्न लाभ. स्यात्केवला. स्युर्विपत्तय. । स स्वामी दूरतस्त्याज्यो विशेषादनुजीविभिः ॥ २८० ॥ फलहीन नृपं भृत्याः कुलीनमपि चोन्नतम् । सत्यज्यान्यत्र गच्छन्ति शुष्कं वृक्षमिवान्डजाः ॥ २८१ ॥ भूप. कूप इवाभाति नैमज्जनसुखावह^१ । ददाति गुणसम्बन्धाद्यथा^२ पात्रानुरूपत. ॥ २८२ ॥ अपि समानसयुक्ता कुलीना भक्तितत्पराः । वृत्तिभङ्गान्म्हीपालं त्यक्त्वा यान्ति सुसेवका. ॥ २८३ ॥ कालातिक्रमण वृत्तेर्यो न कुर्वीत भूपतिः । कदाचित्त न मुञ्चन्ति भर्त्सिता अपि सेवका ॥ २८४ ॥ देशानामुपरि क्ष्मापा आतुगणा चिकित्सकाः । वाणिजो ग्राहकाणा च मूर्खाणामपि पण्डिता ॥ २८५ ॥ प्रमादिना तथा चौरा भिक्षुका गृहमेधिनाम् । गणिका कामुकाना च सर्वलोकस शिल्पिनः ॥ २८६ ॥ सामादिसजितैः पाशैः प्रतीक्षन्ते दिवानिशम् । भुञ्जते च यथाशक्ति जलजाञ्जलजा यथा ॥ २८७ ॥ शनै. शनैश्च यो राज्यमुपभुङ्क्ते यथाबलम् । रसायनमिव प्राज्ञः स पुष्टि परमा व्रजेत् ॥ २८८ ॥ विधिना मन्त्रयुक्तेन रूक्षापि मथितापि च । प्रयच्छति फलं भूमिररणीव हुताशनम् ॥ २८९ ॥ प्रजाना पालन शस्तं स्वर्गकोशस्य वर्धनम् । पीडन धर्मनाशाय पापायायशसे स्थितम् ॥ २९० ॥ गोपालेन प्रजाधेनोर्विन्तदुग्ध शनै. शनैः । पालनात्पोषणाद्वाह्यं न्याय्या वृत्ति समाचरेत् ॥ २९१ ॥ फलार्थी नृपतिर्लोकान्पालयेद्यत्नमास्थितः । दानमानादितोयेन मालाकारोऽङ्कुरानिव ॥ २९२ ॥ नृपदीपौ धनस्नेहं प्रजाभ्यः संहरन्नपि । अन्तरस्थैर्गुणैः शुभ्रैर्लक्ष्येते नैव केनचित् ॥ २९३ ॥ यथा गौर्दुह्यते काले पाल्यते च तथा प्रजा । सिच्यते चीयते चैव लता पुष्पफलप्रदा ॥ २९४ ॥ लोकानुग्रहकर्त्तार प्रवर्धन्ते नरेश्वरा. ॥ लोकाना सक्षयाच्चैव क्षय यान्ति न सशय ॥ २९५ ॥ उत्तिष्ठमानस्तु परो नोपेक्ष्य पथ्यमिच्छता । समौ हि शिष्टैराम्नातौ वर्द्धन्तावामयः स च ॥ २९६ ॥ मृताना स्वामिन कार्ये भृत्यानामनुवर्तिनाम् । भवेत्स्वर्गेऽक्षयो वास. कीर्तिश्च धरणीतले ॥ २९७ ॥ न यज्श्वानोऽपि गच्छन्ति ता गति नैव योगिनः । या यान्ति प्रोज्झितप्राणा. स्वाम्यर्थे सेवकोत्तमा. ॥ २९८ ॥ चाग्तरस्करदुर्वृत्तैस्तथा साहसि-कादिभिः । पीड्यमाना प्रजा रक्ष्या. कूटच्छद्मादिभिस्तथा ॥ २९९ ॥ प्रजाना धर्मषड्भागो राज्ञो भवति रक्षितु । अधर्मादपि षड्भागो जायते यो न रक्षति ॥ ३०० ॥ राजा बन्धुरबन्धूना राजा चक्षुरचक्षुषाम् । राजा पिता च माता च सर्वेषा न्यायवर्तिनाम् ॥ ३०१ ॥ गुणालयोऽप्यसन्मन्त्री नृपतिर्नाधिगम्यते । प्रसन्नस्वादुसलिलो दुष्टग्राहो यथा हृदः ॥ ३०२ ॥ चित्रास्वादकथैर्भृत्यैरनायासितकार्मुकैः । ये रमन्ते नृपास्तेषा रमन्ते रिपव श्रिया ॥ ३०३ ॥ य. समानं समाधत्ते भृत्याना क्षितिपोऽधिकम् । वित्ताभावेऽपि त दृष्ट्वा ते त्यजन्ति न कर्हिचित् ॥ ३०४ ॥ विश्वास. सपदा मूलं तेन यूथपतिर्गजः । सिहो मृगाधिपत्येऽपि न मृगैरुपयुज्यते ॥ ३०५ ॥ कारुण्य सविभागश्च यस्य भृत्येषु सर्वदा । समर्तेत्स महीपालस्त्रैलोक्यस्यापि रक्षणे ॥ ३०६ ॥ अपृष्टस्तु नर. किञ्चियो ब्रूते राजसंसदि । न केवलमसमान लभते च विडम्बनम् ॥ ३०७ ॥ अजन्मा पुरुषस्तावद्द्वातामुस्तृणमेव वा । यावन्नेषुमिरोदत्ते विलुप्तमरिभिर्यशः ॥ ३०८ ॥ विपाकदारुणो राज्ञा रिपुरल्पोऽप्यरुतुद. । उद्वेजयति सूक्ष्मोऽपि चरणं कण्टकाङ्कुर. ॥ ३०९ ॥ निर्विषोऽपि यथा सर्पः फटाटोपैर्भयंकर. । तथाडम्बरवान्राजा न परैः परिभूयते ॥ ३१० ॥ भूर्मिमित्रं हिरण्यं वा विग्रहस्य फलत्रयम् । नास्त्येकपि यद्येषा न तत्कुर्यात्कथंचन ॥ ३११ ॥ सामैव हि प्रयोक्तव्यमादौ कार्य विजानता । सामसिद्धानि कार्याणि विक्रिया यान्ति न क्वचित् ॥ ३१२ ॥ शपथै. सधितस्यापि न विश्वासं ब्रजेद्विपोः । राज्यलोभोद्यतो विप्र. शक्रेण शपथैर्हत ॥ ३१३ ॥ उपकारगृहीतेन शत्रुणार शत्रुमुद्धरेत् । पादलमं करस्थेन कण्टकेनेव कण्टकम् ॥ ३१४ ॥

---

१ नमन्ते नम्रा ये जनास्तेषा सुपावह, पक्षे,-मज्जने सुखावहो न भवतीति नमज्जनसुखावह
२ विद्याविनयादि . पक्षे,-रज्जब

१५० सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ३ प्रकरणम्

---

नोपेक्षितव्यो विद्वद्भिः शत्रुरल्पोऽप्यवज्ञया । बहिरल्पोऽपि संवृद्धः कुरुते भस्मसाद्वनम् ॥ ३१५ ॥

कौर्मं संकोचमास्थाय प्रहारानपि मर्षयेत् । प्राप्ते काले च मतिमांस्तिष्ठेत्कृष्णसर्पवत् ॥ ३१६ ॥

स्वाम्यमात्यश्च राज्यं च कोषो दुर्गं बलं सुहृत् । एतावदुच्यते राज्यं सत्त्वबुद्धिव्यपाश्रयम् ॥ ३१७ ॥

संविविग्रहयानानि संस्थिति संश्रयस्तथा । द्वैधीभावश्च भूपानां षड्गुणा परिकीर्तिताः ॥ ३१८ ॥

उत्साहश्च प्रभोर्मन्त्रस्तैवं शक्तित्रयं मतम् । आत्मनः सुहृदश्चैव तन्मित्रस्योदयास्त्रयः ॥ ३१९ ॥

सामदाने भेददण्डावित्यपायचतुष्टयम् । हस्त्यश्वरथपादातं सेनाङ्गं स्याच्चतुष्टयम् ॥ ३२० ॥

क्षत्रियस्योपरि क्षत्रं पृष्ठे ब्रह्म व्यवस्थितम् । तेन पृष्ठं न दातव्यं पृष्ठदो ब्रह्महा भवेत् ॥ ३२१ ॥

रक्षाविकागदीशत्वादहूतानुग्रहकारणात् । यदेव कुरुते राजा तत्प्रमाणमिति स्थितिः ॥ ३२२ ॥

राजा नाम चरत्येष भूमौ साक्षात्महस्रदृक् । न तस्याज्ञामतिक्रम्य सतिष्ठेरन्निमा प्रजा ॥ ३२३ ॥

राज्ञामाज्ञामयाद्यस्मान्न च्यवन्ते पथः प्रजाः । व्यवहारस्ततो ज्ञेयः शान्तितो राजशासनम् ॥ ३२४ ॥

नित्यार्यपृथिवीपालैश्चारित्रविधयः कृताः । चारित्रेभ्यस्ततः प्राहुर्गरीयो राजशासनम् ॥ ३२५ ॥

पुष्पैरपि न योद्धव्यं किं पुनर्निंशितैः शरैः । जये भवति संदेहः प्रधानपुरुषक्षय ॥ ३२६ ॥

अभिभूतोऽप्यवज्ञातो यो राज्ञा द्वारि तिष्ठति । स तु राज्ञा श्रियं भुङ्क्ते नाभिमानी कदाचन ॥ ३२७ ॥

अन्तःपुरधनाध्यक्षैर्वैरिमूते निराकृते । संसर्गं न व्रजेल्लोके विना पार्थिवशासनात् ॥ ३२८ ॥

जृम्भा निष्ठीवन कौर्ये कोपं पर्यङ्गिका श्रमम् । भ्रुकुटिं वातमुद्रा च तत्समीपे विवर्जयेत् ॥ ३२९ ॥

राज्ञस्तु दर्शनं कुर्याज्ज्ञात्वावसरसौष्ठवम् । गुणादिख्यापनात्पूर्वमुपनीतो महाशयैः ॥ ३३० ॥

दर्शनं नाधमद्वारा राज्ञः कार्य विपश्चिता । गरिष्ठोऽप्यतिनीचः स्यादुपनीतो लघुर्भवेत् ॥ ३३१ ॥

शत्रोरत्यन्तमित्रं यत्तेन मैत्रीं विवर्जयेत् । अर्दयेत्तद्विरोधेन प्रतिष्ठाघातकारिणा ॥ ३३२ ॥

यत्रात्मीयो जनो नास्ति भेदस्तत्र न विद्यते । कुठारैर्दण्डनिर्मुक्तेर्भिद्यन्ते तरवः कथम् ॥ ३३३ ॥

एतदर्थ कुलीनानां नृपाः कुर्वन्ति संग्रहम् । आदिमध्यावसानेषु न ते यास्यन्ति विक्रियाम् ॥ ३३४ ॥

सर्व एव जनः शूरो ह्यनासादितसङ्गरः । अदृष्टपरसामर्थ्यः सर्पः को भवेन्नहि ॥ ३३५ ॥

रुष्टोऽपि राजा यद्दद्यान्न तुष्टो वाणिग्जनः । अतो भूमिपतिः सेव्यस्त्याज्यो दूरतरेण स ॥ ३३६ ॥

नापरीक्ष्य नयेद्दण्डं न च मन्त्रं प्रकाशयेत् । विसृजेन्नैव लुब्धेभ्यो विश्वसेनापकारिषु ॥ ३३७ ॥

चरेद्धीमानकटको युञ्जेत्स्नेहं न नास्तिक । अनृशंसश्चरेदर्थं चरेत्कार्यमनुद्धतः ॥ ३३८ ॥

सदधीत न चानायैर्विगृहीयान्न बन्धुभिः । नाभक्तं चारयेच्चारं कुर्यात्कार्यमपीडया ॥ ३३९ ॥

सर्वे यत्र विनेतारः सर्वे यत्राभिमानिनः । सर्वे महत्त्वमिच्छन्ति कुल तदवसीदति ॥ ३४० ॥

अकृत्वा निजदेशस्य रक्षा यो विजिगीषते । स नृपः परिधानेन वृतमौलिः पुमानिव ॥ ३४१ ॥

विजिगीषुररिर्मित्र पार्ष्णिग्राहोऽप्यमध्यमः । उदासीनोऽन्तरान्तर्धिरित्येषा नृपते स्थितिः ॥ ३४२ ॥

गृध्राकारोऽपि सेव्यः स्याद्धंसाकारैः सभासदैः । हंसाकारोऽपि सन्त्याज्यो गृध्राकारैः सभासदैः ॥ ३४३ ॥

ये ह्याहवेषु वध्यन्ते स्वाम्यर्थमपराङ्मुखा । विकटैरायुधैर्यान्ति ते स्वर्ग योगिनो यथा ॥ ३४४ ॥

पदानि क्रतुतुल्यानि आहवेष्वनिवर्तिनाम् । राजा सुकृतमादत्ते हतानां विपलायिनाम् ॥ ३४५ ॥

तवाहवादिनं क्लीबं निर्हेतिं परमागतम् । न हन्याद्विनिवृत्त च युद्धं प्रेक्षितुमागतम् ॥ ३४६ ॥

सुतभृत्यसुहृद्वारिखामिसङ्गुरुदैवते । एकैकोत्तरतो वृद्ध्या श्रीकारः पत्रमूर्धनि ॥ ३४७ ॥

सपक्षो लभते काको वृक्षस्य विविधं फलम् । पक्षहीनो मृगेन्द्रोऽपि भूमिसस्थो निरीक्षते ॥ ३४८ ॥

सपक्षो लभते लक्षं गुणमुक्तोऽपि मार्गणः । न लक्षस्थो विपक्षः स्याद्गुणैरापूर्यते यदि ॥ ३४९ ॥

परस्परात्तुरक्ता ये योधाः शार्ङ्गधनुर्धराः । सन्नद्धास्तुरगारूढास्ते जयन्ति रणे रिपून् ॥ ३५० ॥

जिते लक्ष्मीर्मृते स्वर्गः कीर्तिश्च धरणीतले । तस्माद्युद्ध विधातव्यं हन्तव्या परवाहिनी ॥ ३५१ ॥

विधाय वैर सामर्षे नरोऽरौ य उदासते । प्रक्षिप्योदर्चिषं कक्षे शेरते तेऽभिमारुतम् ॥ ३५२ ॥

सद्वंशसंभवः शुद्धः कोटिदोऽपि गुणान्वितः । काम धनुरिव क्रूरो वर्जनीयः सतां प्रभुः ॥ ३५३ ॥

असमाप्तजिगीषस्य स्त्रीचिन्ता का मनस्विनः । अनाक्रम्य जगत्कृत्स्नं नो सध्या मजते रविः ॥ ३५४ ॥

चिन्त्यते नय एवादावमन्द समुपेप्सुभिः । विनम्य पूर्वं सिंहोऽपि हन्ति हस्तिनमोजसा ॥ ३५५ ॥

स्वजातीयं विना वैरी न जय्यः स्यात्कदाचन । विना वज्रमणि मुक्तामणिर्भेदः कथं भवेत् ॥ ३५६ ॥

युक्त्या परोक्ष बाधेत विप्रैक्षक्षपणक्षमः । शोषयत्यचिरेणैव प्रान्तरस्थमलं पयः ॥ ३५७ ॥

दुर्गदेशप्रविष्टोऽपि शूरोऽभ्येति पराभवम् । गाढपङ्कनिमग्नो मातङ्गोऽप्यवसीदति ॥ ३५८ ॥ नये-

---

१ ज्वालामालिनमग्निम् २ तृणसमूहे ३ शत्रुवर्गीयोन्मूलनसमर्थे

राजनीतिः १५१

---

नाङ्कुरितं शौर्य जयाय न तु केवलम् । अन्ययुक्तं विषं भुक्तं पथ्यं स्यादन्यथा मृतिः ॥ ३५९ ॥ मृदुभिर्बहुभिः शूर पुंभिरेको न बाध्यते । कपोतपोतकैरैकः श्येनो जातु न बाध्यते ॥ ३६० ॥ विपक्षमनिखिलीकृत्य प्रतिष्ठा खलु दुर्लभा । अनीत्वा पङ्कता धूलिमुदकं नावतिष्ठते ॥ ३६१ ॥ म्रियते यावदेकोऽपि रिपुस्तावत्कुतः सुखम् । पुरः क्लिश्नाति सोमं हि सैहिकेयोऽसुरद्रुहाम् ॥ ३६२ ॥ रिक्ताः कर्मणि पटवस्तृप्तास्त्वलसा भवन्ति भृत्या ये । तेषां जलौकसामिव पूर्णीनां रिक्तता कार्या ॥ ३६३ ॥ गन्तव्या राजसभा द्रष्टव्या राजपूजिता लोकाः । यद्यपि न भवन्त्यर्थास्तथाप्यनर्था विनश्यन्ति ॥ ३६४ ॥ अतितेजस्यपि राजा पानासक्तो न साधयत्यर्थान् । तृणमपि दग्धुमशक्तो वडवाग्निः सपिबत्यब्धिम् ॥ ३६५ ॥ अचिराधिष्ठितराज्यः शत्रुः प्रकृतिष्वरूढमूलत्वात् । नवसरोपणशिथिलस्तरुख सुखकरः समुद्धर्तुम् ॥ ३६६ ॥ सप्रतिबन्धं कार्यं प्रभुरधिगन्तुं सहायवानेव । दृश्यं तमसि न पश्यति दीपेन विना सचक्षुरपि ॥ ३६७ ॥ अभिमुखनिहतस्य सतस्तिष्ठतु तावज्जयोऽथवा स्वर्गः । उभयबलसाधुवादश्रवणसुखस्यैव नास्त्यन्तः ॥ ३६८ ॥ अविवेकमतिर्नृपतिर्मन्त्री गुणवत्सु वक्रितग्रीवः । यत्र खलाश्रय प्रबलास्तत्र कथं सज्जनावसरः ॥ ३६९ ॥ अतिगम्भीरे भूपे कूप इव जनस्य दुरवतारस्य । दधति समीहितसिद्धिं गुणवन्तः पार्थिवा घटकाः ॥ ३७० ॥ १सद्वनम॑२सद॒नुशासनमाश्रितभरणं च राजचिह्नानि । अभिषेकः पटबन्धो बालव्यजनं व्रणस्यापि ॥ ३७१ ॥ यदि तव हृदयं विद्वन्सुनयं स्वमेऽपि मा स्म सेविष्ठाः । सचिवजितं षण्डजितं युवतिजितं चैव राजानम् ॥ ३७२ ॥ आश्रयितव्यो नरपतिरर्जयितव्यानि भूरि वित्तानि । आरब्धव्यं वितरणमानेतव्यं यशोऽपि दशदिग्भ्यः ॥ ३७३ ॥ असमैः समीहमानः समैश्च परिहीयमाणसत्कारः । धुरि यो न युज्यमानस्त्रिमिरर्थपतिं त्यजति भृत्यः ॥ ३७४ ॥ अनुयातानेकजनः परपुरुषैरुह्यतेऽस्य निजदेहः । अधिकारस्थः पुरुषः शव इव न शृणोति वीक्षते कुमतिः ॥ ३७५ ॥ स क्षत्रियस्त्राणसहः सतां यस्तत्कार्मुकं कर्मसु यस्य शक्तिः । वहन्दवीं यद्यफलेऽर्थजाते करोत्यसत्कारहतामिवोक्तिम् ॥ ३७६ ॥ क्षतात्किल त्रायत इत्युदग्रं क्षत्रस्य शब्दो भुवनेषु रूढः । राज्येन किं तद्विपरीतवृत्तेः प्राणैरुपक्रोशमलीमसैर्वा ॥ ३७७ ॥ अत्युच्छ्रिते मन्त्रिणि पार्थिवे च ३विष्टभ्य पादावुपतिष्ठते श्रीः । सा स्त्रीस्वभावादसहा भरस्य

तयोर्द्वयोरेकतरं जहाति ॥ ३७८ ॥ यः काकिनीमप्यपथप्रपन्नां समुद्धरेन्निष्कसहस्रतुल्याम् । कालेषु कोटिष्वपि मुक्तहस्तस्तं राजसिंहं न जहाति लक्ष्मीः ॥ ३७९ ॥ उपेक्षितः क्षीणबलोऽपि शत्रुः प्रमाददोषात्पुरुषैर्मदान्धैः । साध्योऽपि भूत्वा प्रथमं ततोऽसावसाध्यतां व्याधिरिव प्रयाति ॥ ३८० ॥ मित्राणि शत्रुत्वमिवानयन्ती मित्रत्वमप्यवशाच्च शत्रून् । नीतिर्नयत्यस्मृतपूर्ववृत्तं जन्मान्तरं जीवत एव पुंसः ॥ ३८१ ॥ सन्मन्त्रिणा वर्धयते नृपाणां लक्ष्मीमहीधर्मयशःसमूहम् । दुर्मन्त्रिणा नाशयते तथैव लक्ष्मीमहीधर्मयशःसमूहः ॥ ३८२ ॥ नियुक्तहस्तार्पितराज्यभारास्तिष्ठन्ति ये सौधविहारसाराः । बिडालवृन्दार्पितदुग्धपूराः स्वपन्ति ते मूढधियः क्षितीन्द्राः ॥ ३८३ ॥ सुहृदामुपकारकारणाद्विषतामप्यपकारकारणात् । नृपसंश्रय इष्यते बुधैर्जठरं को न बिभर्ति केवलम् ॥ ३८४ ॥ १विषमोऽपि २विगाह्यते नयैः ३कृततीर्थः पयसामिवाशयः । स तु तत्र ६विशेषदुर्लभः ५संदुपन्यसति ४कृत्यवर्त्म यैः ॥ ३८५ ॥ द्विषतामुदयः सुमेधसा गुरुर७त्यन्ततरः सुमर्षणः । न महानपि भूतिमिच्छता ८फलसंपत्प्रवणः परिक्ष्यः ॥ ३८६ ॥ अचिरेण परस्य भूयसीं विपरीतां विगणय्य चात्मनः । क्षययुक्तिमुपेक्षते कृती कुरुते तत्प्रतिकारमन्यथा ॥ ३८७ ॥ अनुपालयतामुदेष्यतीं प्रभुशक्तिं द्विषताम् ९अनीहया । अपयान्त्यचिरान्महीभुजां जननिर्वादभयादिव श्रियः ॥ ३८८ ॥ क्षययुक्तमपि स्वभावजं दधतं १०धाम शिवं समृद्धये । प्रणयन्त्यनपायसुस्थितं प्रतिपच्चन्द्रमिव प्रजा नृपम् ॥ ३८९ ॥ प्रभवः खलु ११कोश१२दण्डयोः १३कृतपञ्चाङ्गविनिर्णयो नयः । स विधेयपदेषु दक्षतां नियतिं लोक इवानुरुध्यते ॥ ३९० ॥ अभिमानवतो मनस्विनः प्रियसूक्तेः पदमारुरुक्षतः । विनिपातनिवर्तनक्षमं मतमालम्बनमात्मपौरुषम् ॥ ३९१ ॥ विपदोऽभिभवन्त्यविक्रमं रहयत्यापदुपैतमायतिः । नियता लघुता निरायतेरगरीयान् पदं नृपश्रियः ॥ ३९२ ॥ चञ्चलं वसु नितान्तमुन्नतां मेदिनीमपि हरन्त्यरातयः । भूधरस्थिरमुपे-

---

१ सतामवनं रक्षणम्
२ दुष्टशासनम्
३ अभ्युन्नते.
.१ दुर्बोधोऽपि; पक्षे,-दुःप्रवेशोऽपि.
२ विगृह्यते, पक्षे,-प्रविश्यते
३ कृताभ्यासथोपायः सन्; पक्षे,-कृतजलावतारः सन्
४ देशकालाद्यविरुद्धम्, यथार्थमित्यर्थः, पक्षे,-गर्तेग्राहपाषाणादिरहितम्
५ संधिविग्रहादिकार्यम्; पक्षे,-स्नानादिकम्.
६ यथा केचित्कृततीर्थे पयसि गम्भीरेऽपि प्रवेष्टारः सन्ति, तीर्थकरस्तु विरलः, तद्वन्नीतावपि निगूढमपि तत्त्वं सति वक्तारि बोद्धारः सन्ति, वक्ता तु न सुलभ इत्यर्थः.
७ अत्यन्तदुरन्तः क्षयोन्मुख इत्यर्थः
८ फलसिद्धयुन्मुखः.
९ अनुत्साहेन.
१० क्षात्रं तेजः; पक्षे,-प्रकाशम्
११ अर्थराशिः.
१२ तुरगसैन्यम्.
१३ 'सहायाः साधनोपाया विभागो देशकालयोः । विनिपातः प्रतीकारः सिद्धिः पञ्चाङ्ग इष्यते ॥' इति.

१५२ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ३ प्रकरणम्

---

रामागतं मावमंस्त सुहृदं महीपतिम् ॥ ३९३ ॥ आज्ञा कीर्तिः पालनं ब्राह्मणानां दानं भोगो मित्रसंरक्षणं च । येषामेते षड्गुणा न प्रवृत्ताः कोऽर्थस्तेषां पार्थिवोपाश्रयेण ॥ ३९४ ॥ स किन्सखा साधु न शास्ति योऽधिपं हितान्न यः संशृणुते स किंप्रभुः । सदानुकूलेषु हि कुर्वते रतिं नृपेष्वमात्येषु च सर्वसंपदः ॥ ३९५ ॥ नराधिपा नीचजनानुवर्तिनो बुधोपदिष्टेन न यान्ति ये पथा । विशन्त्यतो दुर्गममार्गनिर्र्गमं समस्तसबाधमनर्थपञ्जरम् ॥ ३९६ ॥ नृपोऽपकृष्टः सचिवात्तदर्पणः स्तनन्धयोऽन्तन्शिशुः स्तनादिव । अदृष्टलोकव्यवहारमूढधीर्मुहूर्तमुत्सहते न वर्तितुम् ॥ ३९७ ॥ व्रजन्ति ते मूढधियः पराभवं भवन्ति मायाविषु ये न मायिनः । प्रविश्य हि घ्नन्ति शठास्तथाविधानसंवृताङ्गान्निशिता इवेषवः ॥ ३९८ ॥ क्रतौ विवाहे व्यसने रिपुक्षये यशस्करे कर्मणि मित्रसंग्रहे । प्रियासु नारीष्वथनेषु बन्धुषु धनव्ययस्तेषु न गण्यते बुधैः ॥ ३९९ ॥ परं विनीतत्वमुपैति सेवया महीपतीनां विनयो हि भूषणम् । प्रवृत्तदानो मृदुसंचरत्करैः करीव भद्रो विनयेन शोभते ॥ ४०० ॥ अवन्ध्यकोपस्य विहन्तुरापदां भवन्ति वश्याः स्वयमेव देहिनः । अमर्षशून्येन जनस्य जन्तुना न जातहार्देन न विद्विषादरः ॥ ४०१ ॥ यदि समग्रमपास्य नास्ति मृत्योर्भयमिति युक्तमितोऽन्यतः प्रयातुम् । अथ मरणमवश्यमेव जन्तोः किमिति मुधा मलिनं यशः क्रियेत ॥ ४०२ ॥ आसन्नमेव नृपतिर्भजते मनुष्यं विद्याविहीनमकुलीनमसङ्गतं वा । प्रायेण भूमिपतयः प्रमदा लताश्च यः पार्श्वतो भवति तं परिवेष्टयन्ति ॥ ४०३ ॥ सत्यानृता च रुषा प्रियवादिनी च हिंस्रा दयालुरपि चार्थपरा वदान्या । नित्यव्यया प्रचुरनित्यधनागमा च वेश्याङ्गनेव नृपनीतिरनेकरूपा ॥ ४०४ ॥ राजन्दुधुक्षसि यदि क्षितिधेनुमेतां तेनाद्य वत्समिव लोकममुं पुषाण । तस्मिंश्च सम्यगनिशं परिपोष्यमाणे नानाफलैः फलति कल्पलतेव भूमिः ॥ ४०५ ॥ सिध्यन्ति कर्मसु महत्स्वपि येन्नियोज्याः संभाव्यानुगुणमवेहि तैर्मीश्वराणाम् । किं प्राभविष्यदरुणेनतमसां वधाय तं चेत्सहस्रकिरणो धुरि नाकरिष्यत् ॥ ४०६ ॥ तातार्थमन्त्रिसुतसोदरपण्डितानां नित्यं भजन्ति विभजीकृतभव्यभोगान् । तस्मात्कदाचन रहस्यपि तद्विधानामाज्ञां विभज्य न दिशन्ति मही महीशाः ॥ ४०७ ॥ ये बाह्वोर्न युधि वैरिकठोर-

---

कण्ठपीठोच्छलद्रुधिरराजिविराजितासाः । नापि प्रियापृथुपयोधरपत्रमङ्गस्र्रक्रान्तकुङ्कुमरसाः खलु निष्फलास्ते ॥ ४०८ ॥ नरपतिहितकर्ता द्वेष्यतां याति लोके जनपदहितकर्ता त्यज्यते पार्थिवेन । इति महति विरोधे विद्यमाने समाने नृपतिजनपदानां दुर्लभः कार्यकर्ता ॥ ४०९ ॥ नियतविषयवर्ती प्रायशो दण्डयोगाज्जगति परवशेऽस्मिन्दुल्लभः साधुवृत्तः । कृशमपि विकलं वा व्याधितं वाऽधनं वा पतिमपि कुलनाborder... कुलनारी दण्डभीत्याऽभ्युपैति ॥ ४१० ॥ नृपः कामासक्तो गणयति न कार्यं न च हितं यथेच्छं स्वच्छन्दश्चरति किल मत्तो गज इव । ततो मानाध्मातः पतति तु यदा शोकगहने तदा भृत्येषु दोषान्निक्षिपति न निजं वेत्त्यविनयम् ॥ ४११ ॥ अवज्ञानात्प्राज्ञो भवति मतिहीनः परिजनस्ततस्तन्नामोध्याद्रवति न समीपे बुधजनः । बुधैस्त्यक्ते राज्ये न हि भवति नीतिर्गुणवती विपन्नायां नीतौ सकलमवशं सीदति जगत् ॥ ४१२ ॥ अयुक्तं युक्तं वा यदभिहितमज्ञेन विपुना स्तुथादेतन्नित्यं जडमपि गुरुं तस्स विर्नयात् । विवत्सुनैर्स्पृष्टं कथमपि सभायामैभिनयेत्सत्कार्यं सतुष्टे क्षितिभृति रंहस्खेव कथयेत् ॥ ४१३ ॥ मुहूर्लक्ष्योद्भेदा मुहुरधिगमाभावगहना मुहुः संपूर्णाङ्गी मुहुरतिकृशा कार्यवशगता । मुहुश्चैश्यद्वीजा मुहुरपि बहुप्रापितफलेत्यहो चित्राकारा नियतिरिव नीतिर्नयविदः ॥ ४१४ ॥ इच्छेद्यस्तु सुखं निवस्तुमवनौ गच्छेत्स राज्ञः सभां कल्याणीं गिरमेव सर्वदि वदेत्कार्यं विदध्यात्कृती । अक्लिष्टाद्धनमर्जयेदधिपतेरावर्जयेद्धेल्भान्कुर्वीतोपकृतिं जनस्य जनयेत्कस्यापि नौपक्रियाम् ॥ ४१५ ॥ अज्ञो वा यदि वा विपर्ययगते ज्ञानेऽथ संदेह्बुद्ध्यादृष्टविरोधि कर्म कुरुते यस्तस्य गोसा गुरुः । निसंदेहविपर्यये सति पुनर्जाने विरुद्धक्रियं राजा चेत्पुरुषं न शास्ति नृदयं प्राप्तः प्रजाविप्लवः ॥ ४१६ ॥ मूचीमात्रविमेदसभ्रमगुणं क्षोणीशवामभ्रुवामुत्तुङ्गस्तनमण्डलेषु लभते लीलारतिं कञ्चुकः । नाराचैर्निबिडैर्विभिन्नवपुषां पुंसां महायोधने खर्गीत्रीकुचकुम्भसभ्रमपरीरम्भः कथं दुर्लभः ॥ ४१७ ॥ एकं भूमिपतिः करोति सचिवं राज्ये प्रमाणं यदा तं मोहाच्छ्रयते मदः स च मदालस्येन निर्भिद्यते । निर्भिन्नस्य पदं करोति हृदये तस्स स्वतन्त्रस्पृहा स्वातन्त्र्यस्पृहया ततः स नृपतेः प्राणान्तिकं द्रुह्यति ॥ ४१८ ॥ ऐश्वर्यादनपेतमीश्वरमयं लोकोऽर्थतः सेवते तं गच्छन्त्यनु-

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes)

वामभागस्थटिप्पणी	दक्षिणभागस्थटिप्पणी
१ तीक्ष्ण	१ उक्तम्
२ करः हस्तः, पक्षे,-शुण्डादण्डः	२ तद्गुरोः स्तवनं कुर्यात्
३ जातस्नेहेन	३ निःस्पृहताम्
४ कर्कशा	४ अभिनयं पूर्वकं दर्शयेत्
५ घातुका	५ एकान्ते
६ दानशौण्डा	६ पृथिव्याम्
७ दोहनं कर्तुमिच्छसि.	७ मनोज्ञाम्
८ पोषणं कुरु.	८ सभायाम्
९ भृत्याः	९ प्रियान्
१० राज्ञाम्	१० अपकारम्
११ सूर्यसारथिः.	११ प्रतिकूलतां गते.
१२ सूर्यः	१२ विकल्पात्मकं
	१३ प्रजानाशः संत्राप्त इति भावः
	१४ यावन्मरणं द्रोहमाचरति, तत्परणार्थैव यतति.