सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

राजनीतिः १४५

---

ताम्बूलम्

ताम्बूलं मुखरोगनाशि निपुणं संवर्धनं तेजसो नित्यं
जाठरवह्निवृद्धिजननं दुर्गन्धदोषापहम् । वक्त्रालंकरणं प्रहर्ष-
जननं विद्वत्सुपात्रे रणे कामस्यायतन समुद्रवकर लक्ष्म्याः
सुखस्यास्पदम् ॥ १०४ ॥

शस्त्रधारणम्

दुष्टाविनीतशत्रूणा भयकृद्भानुसन्निभम् । शस्त्रधारण-
मौजस्य रक्षोविद्युद्रहापहम् ॥ १०५ ॥

छत्रधारणम्

वर्षानिलरजोघर्महिमादीना निवारणम् । राज्यलक्ष्म्या
गृहं धन्यं चक्षुष्य छत्रधारणम् ॥ १०६ ॥

चामरम्

चामरं श्रीकर दिव्य राज्यशोभाकर परम् ।

सिंहासनम्

सिंहासनं सुखैश्वर्यकर लोकानुरञ्जनम् ॥ १०७ ॥

मालाधारणम्

सुमनोवररत्नाना धारण दिव्यरूपकृत् ।

चन्दनलेपः

पापालक्ष्मीप्रशमन चन्दनाद्यनुलेपनम् ॥ १०८ ॥

मृगया

मेदच्छेदकृशोदर लघु भवत्युत्थानयोग्यं वपुः सत्त्वा-
नामपि लक्ष्यते विकृतिमच्चित्तं भयक्रोधयो । उत्कर्षः स च
धन्विना यदिषव. सिध्यन्ति लक्ष्ये चले मिथ्यैव व्यसनं
वदन्ति मृगयामीदृग्विनोद कुत ॥ १०९ ॥

कटकप्रयाणम्

वाजी चारुगतिः शशाङ्कधवलं छत्र प्रिया पृष्ठतः ।
प्रोत्तङ्गस्तनमण्डला विजयिनो भृत्या पुर. पश्चथाः । ताम्बूल
मधुर सखा सुचतुर सपद्यते चेत्पथि ग्राहूस्तत्कटकप्रयाण-
मितरत्प्राणप्रयाण बुधाः ॥ ११० ॥

उपवनानि

नवं वयो हारि वपुर्वराङ्गनाः सखी कलावित्कलवल्ल-
कीस्वन । धन हि सर्व विफल सुखैषिणो विना विहारो-
पवनानि भूपते ॥ १११ ॥ पुसा सर्वसुखैकसाधनफला.
सौन्दर्यगर्वाङ्कुरक्रीडालोलविलासिनीजनमन.स्फीतप्रमोदा-
वहाः । गुञ्जद्भृङ्गविनिद्रपङ्कजभरस्फारोल्लसदीर्घिकायुक्ताः
सन्ति गृहेषु यस विपुलारामा स पृथ्वीपतिः ॥ ११२ ॥

तरवः

बहुभिर्बत कि जातै पुत्रैर्धर्मार्थवर्जितैः । वरमेकः पथि तरु-
र्यत्र विश्रमते जनः ॥ ११३ ॥ दशकूपसमा वापी दशवा-
पीसमो हृदः । दशह्रदसमः पुत्रो दशपुत्रसमो द्रुमः ॥ ११४ ॥

नीतिः

सुलभाः पुरुषा राजन्सततं प्रियवादिनः । अप्रियस्य च
पथ्यस्य १ वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥ ११५ ॥ यः कुलाभि-
जनाचारैरतिशुद्धः प्रतापवान् । धार्मिको नीतिकुशल. स स्वामी
युज्यते भुवि ॥ ११६ ॥ प्रजा सरक्षति नृपः स वर्धयति
पार्थिवम् । वर्धनाद्रक्षणं श्रेयस्तन्नाशेऽन्यत्सद्प्यसत् ॥ ११७॥
आत्मानं प्रथमं राजा विनयेनोपपादयेत् । ततोऽमात्यास्ततो
भृत्यास्ततः पुत्रांस्तत. प्रजाः ॥ ११८ ॥ राज्ञि धर्मिणि
धर्मिष्ठा. पापे पापाः समे समा । लोकास्तमनुवर्तन्ते यथा
राजा तथा प्रजा. ॥ ११९ ॥ नृपाणा च नराणा च केवल
तुल्यमूर्तित्ता । आधिक्य तु क्षमा धैर्यमाशा दान पराक्रम
॥ १२० ॥ प्रजा न रञ्जयेद्यस्तु राजा रक्षादिभिर्गुणैः । अजा-
गलस्तनस्येव तस्य जन्म निरर्थकम् ॥ १२१ ॥ अजामिव प्रजा
हन्त्याद्यो मोहात्पृथिवीपति । तस्यैका जायते तृप्तिर्द्वितीया न
कथंचन ॥ १२२ ॥ प्रजापीडनसन्तापात्समुद्भूतो हुताशन ।
राज्ञ कुल श्रियं प्राणानादग्ध्वा विनिवर्तते ॥ १२३ ॥
यथा बीजाङ्कुर. सूक्ष्म. प्रयत्नेनाभिवर्धित. । फलप्रदो भवे-
त्काले तद्वल्लोकाः सुरक्षिता. ॥ १२४ ॥ निजवर्णाहितस्नेहा
बहुभक्तजनान्विता. । सुकाला इव जायन्ते प्रजापुण्येन
भूतः ॥ १२५ ॥ यदि न स्यान्नरपति सम्यङ्नेता तत.
प्रजा । अकर्णधारा १ जलधौ विप्लवेतेह नौरिव ॥ १२६ ॥
प्रकृतिः स्वामिन त्यक्त्वा समृद्धापि न जीवति । अपि धन्व-
न्तरिर्वैद्यः कि करोति गतायुषि ॥ १२७ ॥ नरैशे २ जीव-
लोकोऽयं निमीलय्ति निमीलति । उदेत्युदीयमाने च रवाविव
सरोरुहम् ॥ १२८ ॥ हिरण्यधान्यरत्नानि गजेन्द्राश्चापि
वाजिन । तथान्यदपि यत्किचित्प्रजाभ्य सान्न्महीपतेः
॥ १२९ ॥ मा तात साहसं कार्षीर्विमवैर्वैर्रमागत. ।
स्वगात्राण्यपि भाराय भवन्ति हि विपर्यये ॥ १३० ॥
मा त्वं तात बले स्थित्वा बाधिष्ठा दुर्बलं जनम् । नहि
दुर्बलदग्धाना काले किचिन्प्ररोहति ॥ १३१ ॥ यानि
मिथ्याभिशस्ताना पतन्त्यश्रूणि रोदताम् । तानि सताप-
कान्ध्रन्ति सपुत्रपशुबान्धवान् ॥ १३२ ॥ मा तात सपदा-
मग्रमारूढोऽस्मीति विश्वसीः । दुरारोहपरिंग्रंशविनिपातो
हि दारुणः ॥ १३३ ॥ कितवैार्य ३ प्रशंसन्ति यं प्रशंसन्ति
चारणाः ४ । य प्रशसंन्ति बन्धक्य. ५ स पार्थ पुरुषाधम.
॥ १३४ ॥ राजानो य प्रशसन्ति यं प्रशसन्ति वै द्विजा ।
साधवो यं प्रशंसन्ति स पार्थ पुरुषोत्तमः ॥ १३५ ॥ प्रज्ञागु-
प्तशरीरस्य कि करिष्यन्ति सहताः । गृहीतहस्तच्छत्रस्य
वारिधारा इवारय. ॥ १३६ ॥ कोऽत्रेत्यहमिति ब्रूयात्स-
म्यगादेशयेति च । आज्ञामवितथा कुर्याद्यथाशक्ति
महीपतेः ॥ १३७ ॥ अल्पेच्छुर्घृतिमान्प्राज्ञश्छायेवानुगतः
सदा । आदिष्टो न विकल्पेत स राजवसति वसेत् ॥ १३८ ॥

---

पादटिप्पणी:
१ हितस्य.
१९ सु. रं. मां.
१ कर्णधाररहिता नौका यथा जलधौ शीर्यते तद्वत्
२ सतिसप्तमी
३ शठ । धूर्ता वा.
४ स्तुतिपाठका
५ कुलटा