सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

१५० सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ३ प्रकरणम्

---

नोपेक्षितव्यो विद्वद्भिः शत्रुरल्पोऽप्यवज्ञया । बहिरल्पोऽपि संवृद्धः कुरुते भस्मसाद्वनम् ॥ ३१५ ॥

कौर्मं संकोचमास्थाय प्रहारानपि मर्षयेत् । प्राप्ते काले च मतिमांस्तिष्ठेत्कृष्णसर्पवत् ॥ ३१६ ॥

स्वाम्यमात्यश्च राज्यं च कोषो दुर्गं बलं सुहृत् । एतावदुच्यते राज्यं सत्त्वबुद्धिव्यपाश्रयम् ॥ ३१७ ॥

संविविग्रहयानानि संस्थिति संश्रयस्तथा । द्वैधीभावश्च भूपानां षड्गुणा परिकीर्तिताः ॥ ३१८ ॥

उत्साहश्च प्रभोर्मन्त्रस्तैवं शक्तित्रयं मतम् । आत्मनः सुहृदश्चैव तन्मित्रस्योदयास्त्रयः ॥ ३१९ ॥

सामदाने भेददण्डावित्यपायचतुष्टयम् । हस्त्यश्वरथपादातं सेनाङ्गं स्याच्चतुष्टयम् ॥ ३२० ॥

क्षत्रियस्योपरि क्षत्रं पृष्ठे ब्रह्म व्यवस्थितम् । तेन पृष्ठं न दातव्यं पृष्ठदो ब्रह्महा भवेत् ॥ ३२१ ॥

रक्षाविकागदीशत्वादहूतानुग्रहकारणात् । यदेव कुरुते राजा तत्प्रमाणमिति स्थितिः ॥ ३२२ ॥

राजा नाम चरत्येष भूमौ साक्षात्महस्रदृक् । न तस्याज्ञामतिक्रम्य सतिष्ठेरन्निमा प्रजा ॥ ३२३ ॥

राज्ञामाज्ञामयाद्यस्मान्न च्यवन्ते पथः प्रजाः । व्यवहारस्ततो ज्ञेयः शान्तितो राजशासनम् ॥ ३२४ ॥

नित्यार्यपृथिवीपालैश्चारित्रविधयः कृताः । चारित्रेभ्यस्ततः प्राहुर्गरीयो राजशासनम् ॥ ३२५ ॥

पुष्पैरपि न योद्धव्यं किं पुनर्निंशितैः शरैः । जये भवति संदेहः प्रधानपुरुषक्षय ॥ ३२६ ॥

अभिभूतोऽप्यवज्ञातो यो राज्ञा द्वारि तिष्ठति । स तु राज्ञा श्रियं भुङ्क्ते नाभिमानी कदाचन ॥ ३२७ ॥

अन्तःपुरधनाध्यक्षैर्वैरिमूते निराकृते । संसर्गं न व्रजेल्लोके विना पार्थिवशासनात् ॥ ३२८ ॥

जृम्भा निष्ठीवन कौर्ये कोपं पर्यङ्गिका श्रमम् । भ्रुकुटिं वातमुद्रा च तत्समीपे विवर्जयेत् ॥ ३२९ ॥

राज्ञस्तु दर्शनं कुर्याज्ज्ञात्वावसरसौष्ठवम् । गुणादिख्यापनात्पूर्वमुपनीतो महाशयैः ॥ ३३० ॥

दर्शनं नाधमद्वारा राज्ञः कार्य विपश्चिता । गरिष्ठोऽप्यतिनीचः स्यादुपनीतो लघुर्भवेत् ॥ ३३१ ॥

शत्रोरत्यन्तमित्रं यत्तेन मैत्रीं विवर्जयेत् । अर्दयेत्तद्विरोधेन प्रतिष्ठाघातकारिणा ॥ ३३२ ॥

यत्रात्मीयो जनो नास्ति भेदस्तत्र न विद्यते । कुठारैर्दण्डनिर्मुक्तेर्भिद्यन्ते तरवः कथम् ॥ ३३३ ॥

एतदर्थ कुलीनानां नृपाः कुर्वन्ति संग्रहम् । आदिमध्यावसानेषु न ते यास्यन्ति विक्रियाम् ॥ ३३४ ॥

सर्व एव जनः शूरो ह्यनासादितसङ्गरः । अदृष्टपरसामर्थ्यः सर्पः को भवेन्नहि ॥ ३३५ ॥

रुष्टोऽपि राजा यद्दद्यान्न तुष्टो वाणिग्जनः । अतो भूमिपतिः सेव्यस्त्याज्यो दूरतरेण स ॥ ३३६ ॥

नापरीक्ष्य नयेद्दण्डं न च मन्त्रं प्रकाशयेत् । विसृजेन्नैव लुब्धेभ्यो विश्वसेनापकारिषु ॥ ३३७ ॥

चरेद्धीमानकटको युञ्जेत्स्नेहं न नास्तिक । अनृशंसश्चरेदर्थं चरेत्कार्यमनुद्धतः ॥ ३३८ ॥

सदधीत न चानायैर्विगृहीयान्न बन्धुभिः । नाभक्तं चारयेच्चारं कुर्यात्कार्यमपीडया ॥ ३३९ ॥

सर्वे यत्र विनेतारः सर्वे यत्राभिमानिनः । सर्वे महत्त्वमिच्छन्ति कुल तदवसीदति ॥ ३४० ॥

अकृत्वा निजदेशस्य रक्षा यो विजिगीषते । स नृपः परिधानेन वृतमौलिः पुमानिव ॥ ३४१ ॥

विजिगीषुररिर्मित्र पार्ष्णिग्राहोऽप्यमध्यमः । उदासीनोऽन्तरान्तर्धिरित्येषा नृपते स्थितिः ॥ ३४२ ॥

गृध्राकारोऽपि सेव्यः स्याद्धंसाकारैः सभासदैः । हंसाकारोऽपि सन्त्याज्यो गृध्राकारैः सभासदैः ॥ ३४३ ॥

ये ह्याहवेषु वध्यन्ते स्वाम्यर्थमपराङ्मुखा । विकटैरायुधैर्यान्ति ते स्वर्ग योगिनो यथा ॥ ३४४ ॥

पदानि क्रतुतुल्यानि आहवेष्वनिवर्तिनाम् । राजा सुकृतमादत्ते हतानां विपलायिनाम् ॥ ३४५ ॥

तवाहवादिनं क्लीबं निर्हेतिं परमागतम् । न हन्याद्विनिवृत्त च युद्धं प्रेक्षितुमागतम् ॥ ३४६ ॥

सुतभृत्यसुहृद्वारिखामिसङ्गुरुदैवते । एकैकोत्तरतो वृद्ध्या श्रीकारः पत्रमूर्धनि ॥ ३४७ ॥

सपक्षो लभते काको वृक्षस्य विविधं फलम् । पक्षहीनो मृगेन्द्रोऽपि भूमिसस्थो निरीक्षते ॥ ३४८ ॥

सपक्षो लभते लक्षं गुणमुक्तोऽपि मार्गणः । न लक्षस्थो विपक्षः स्याद्गुणैरापूर्यते यदि ॥ ३४९ ॥

परस्परात्तुरक्ता ये योधाः शार्ङ्गधनुर्धराः । सन्नद्धास्तुरगारूढास्ते जयन्ति रणे रिपून् ॥ ३५० ॥

जिते लक्ष्मीर्मृते स्वर्गः कीर्तिश्च धरणीतले । तस्माद्युद्ध विधातव्यं हन्तव्या परवाहिनी ॥ ३५१ ॥

विधाय वैर सामर्षे नरोऽरौ य उदासते । प्रक्षिप्योदर्चिषं कक्षे शेरते तेऽभिमारुतम् ॥ ३५२ ॥

सद्वंशसंभवः शुद्धः कोटिदोऽपि गुणान्वितः । काम धनुरिव क्रूरो वर्जनीयः सतां प्रभुः ॥ ३५३ ॥

असमाप्तजिगीषस्य स्त्रीचिन्ता का मनस्विनः । अनाक्रम्य जगत्कृत्स्नं नो सध्या मजते रविः ॥ ३५४ ॥

चिन्त्यते नय एवादावमन्द समुपेप्सुभिः । विनम्य पूर्वं सिंहोऽपि हन्ति हस्तिनमोजसा ॥ ३५५ ॥

स्वजातीयं विना वैरी न जय्यः स्यात्कदाचन । विना वज्रमणि मुक्तामणिर्भेदः कथं भवेत् ॥ ३५६ ॥

युक्त्या परोक्ष बाधेत विप्रैक्षक्षपणक्षमः । शोषयत्यचिरेणैव प्रान्तरस्थमलं पयः ॥ ३५७ ॥

दुर्गदेशप्रविष्टोऽपि शूरोऽभ्येति पराभवम् । गाढपङ्कनिमग्नो मातङ्गोऽप्यवसीदति ॥ ३५८ ॥ नये-

---

१ ज्वालामालिनमग्निम् २ तृणसमूहे ३ शत्रुवर्गीयोन्मूलनसमर्थे