सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

१४०	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ३ प्रकरणम्

पांसुपटलानुमितप्रबन्धधावत्खुराग्रचयचुम्बितभूमिभागा । निर्मध्यमानजलधिध्वनिघोरघोषमेते रथं गगनसीम्नि वहन्ति वाहाः ॥ २ ॥ मुक्तेषु रश्मिषु निरायतपूर्वकाया निष्कम्पचामरशिखा निभृतोर्ध्वकर्णा । वातोद्धतैरपि रजोभिरलङ्घनीया धावन्त्यमी मृगजवाक्षमयेव रथ्याः ॥ ३ ॥ यदालोके सूक्ष्मं व्रजति सहसा तद्विपुलतां यदन्तर्विच्छिन्नं भवति कृतसंधानमिव तत् । प्रकृत्या यद्वक्रं तदपि समरेखं नयनयोर्न मे दूरे किंचित्क्षणमपि न पार्श्वे रथजवात् ॥ ४ ॥ विच्छिन्ना रथचक्रपद्धतिरियं हेलाप्लुतैर्वाजिनामायान्तीव जवेन संमुखममी मार्गस्थिताः शाखिनः । खेदं पादतलेहतेरिव पुरो गन्तुं गतो नेहते पादानामनुकूलमारुतभरोद्भूतोऽपि धूलिव्रज ॥ ५ ॥ अग्रे यान्ति रथस्य रेणुवदमी चूर्णीभवन्तो घनाश्चक्रभ्रान्तिरन्तरान्तरेषु जनयत्यन्यामिवा-रावलिम् । चित्रन्यस्तमिवाचलं हयशिरस्यायामवच्चामरं यष्ट्यग्रे च समं स्थितो ध्वजपटः प्रान्ते च वेगानिलात् ॥ ६ ॥

समुद्रवर्णनम्

साक्षात्किलाष्टमूर्तेस्तस्यैषा मूर्तिरम्मयी प्रथमा । गीतः सागर इति तृभिरपरिच्छेद्यात्मगाम्भीर्यः ॥ १ ॥ लक्ष्मीरस्य हि याद कृष्णोरःस्थापि सुभटभुजवसतैि । इन्दु स च मूर्द्धचूडामणिरपि जगतामलङ्कारः ॥ २ ॥ आक्ष्षिप्तंभूमिरमितारमुच्चैर्ललद्भुजाकारबृहत्तरङ्गम् । फेनायमानं पतिमापगानामसावपस्कारिणमाशशङ्के ॥ ३ ॥ नाभिप्रभिन्नाम्बुरुहासनेन संस्तूयमानः प्रथमेन धात्रा । अमुं युगान्तोचितयोगनिद्रः सहत्य लोकान्पुरुषोऽधिशेते ॥ ४ ॥ स्यादेव तोयममृतप्रकृतिर्यदि स्यान्नेकान्तमद्भूतमिदं पुनरद्भुतं नः । लक्ष्मीतुषारकरकौस्तुभपारिजातधन्वन्तरिप्रभृतयो यदपा विवर्तः ॥ ५ ॥ आकण्ठदृष्टशिरसाप्यभिभाव्यपुष्पपाश्वोदरेण चिरमृग्भिरुपास्यपानः । नाभीसरोरुहजुषा चतुराननेन शेते किलात्र भगवानरविन्दनाभः ॥ ६ ॥

पर्वतवर्णनम्

अयमतिजरठाः प्रकामगुर्वीर लघुविलम्बिपयोधरोपरुद्धाः । सततमसुमतामगम्यररूपाः परिणतदिक्करिकास्तटीर्बिभर्ति ॥ १ ॥ अयमभिनवमेघश्यामलोत्तुङ्गसानुर्मदमुखरमयूरोन्मुक्तसंसक्तकेकः । शकुनिशबलनीडानोकहक्लिन्नधैर्ध्वा वितरति बृहदश्मा पर्वतः प्रीतिमक्ष्णो ॥ २ ॥ दधति कुहरभाजामत्र भल्लूकयूनामैमुरसितगुरूणि स्त्यानमम्बूकॄतानि । शिशिरकटुकषायः स्त्यायते सैहकीनामिर्भदलितविकीर्णग्रन्थिनिष्यन्दगन्धः ॥ ३ ॥ इह समदशकुन्ताक्रान्तवैजीरवीरुत्प्रैसवसुरभिशीतस्वच्छतोया वहन्ति । फलभरेँपैरिणामश्यामजम्बू निकुञ्जस्खलनमुखरभूरिस्रोतसो निर्झरिण्यः ॥ ४ ॥ एते ते गिरिकूटसङ्घटशिलासवङ्कशीर्णीम्भस प्रेङ्खच्चामरवारुसीकरकणस्फेरा दरीनिर्झराः । यत्पातेषु निकुञ्जकुञ्जरमुख-अश्यन्मृगालाङ्कुरमा सोद्वन्धितटं रटन्ति परित कण्ठीरवा भैरवम् ॥ ५ ॥

सरोवर्णनम्

नेत्रैरिवोत्पलैः पद्मैर्मुखैरिव सरःश्रियः । पदे पदे विभान्ति स्म चक्रवाकैः स्तनैरिव ॥ १ ॥

वनश्रीवर्णनम्

नीपस्कन्धे निवसति लसद्बर्हभारो मयूरो दीर्घापाङ्गश्चरति च तृणं शाद्वलेऽयं कुरङ्ग । कुम्भेनोच्चै स्पृशति विटपे सल्लकी कुञ्जरोऽसौ कस्यै नायं कमलनयने रोचतेऽरण्यभागः ॥ १ ॥ हरिणचरणक्षुण्णोपान्ताः सशाद्वलनिर्झराः कुसुमदलितैर्विंध्वग्वातैस्तरङ्गितपादपा । विविधविहगश्रेणीचित्रध्वनिप्रतिनादिता मनसि न मुदं केषा दध्युः शिवा वनभूमयः ॥ २ ॥ वानीरप्रसवैनैिकुञ्जरसरितामौसक्तवासपयः पर्यन्तेषु च यूथिकासुमनसामुज्जृम्भित जालकैः । उन्मीलत्कुटजप्रहासिषु गिरेरालम्ब्य सानूनितः प्रौम्भारैषु शिखण्डिताण्डवविधौ मेघैर्वित्तान्यायते ॥ ३ ॥ जुम्भाजैर्जरडिम्बेँडम्बरैघनश्रीमत्कदम्बद्रुमाः शैलाभोगभुवो भवन्ति ककुकुभः कोदम्बिनीश्यामलाः । उथैकैन्दलकान्तकेतकभृतः केच्छ्राः सरित्स्रोतसामाविर्भूतशिलीन्ध्रलोभ्रकुसुमस्स्रैरा वनान्ना ततिः ॥ ४ ॥ निष्कूजस्तिमिता क्वचित्क्वचिदपि प्रोच्चैण्डसँत्त्वस्वनाः स्वेच्छासुप्तगभीरभोगभुजगश्वासप्रदीप्ताग्नयः । सीमानः प्रैदँरोदरेषु विलसत्स्वल्पाम्भसो यास्त्वयं तृष्यद्भिः प्रतिसूर्यँकैरजगरस्वेदद्रवः पीयते ॥ ५ ॥ वृन्तैः क्षुद्रप्रवाल-

---

पादटिप्पण्यः : १ गिरिप्क्षे,-कठिना, वृद्धवेषयापक्षे,-जीर्णा २ मेघ पक्षे,-कुचा ३ परिणतास्तिर्यग्दन्तप्रहारिणो दिग्गजा यासु ताः; पक्षे,-परिणते प्रकटे दिकारिके दिग्वर्तुल दशनक्षतं करिका नखक्षतं यासा ता ४ मिलिता ५ कर्दूरै ६ पक्षिवासवृक्षा ७ शरीरम्
१ विपुलशिल २ गुहावासिनाम् ३ प्रतिरवेण स्थूलानि ४ घनताम् ५ संश्लेषकथूत्कार०वनय ६ निबिडीभवति ७ वृक्षभेदानाम् ८ खण्डित ९ विस्तीर्ण १० पर्व ११ वेतसलतानाम् १२ पुष्पै १३ परिपाकेन १४ लग्नसौरभम् १५ शिखरेषु १६ विकासेन १७ पृथग्भूत १८ गोलक १९ आटम्बरेण २० मेघमालाझ्यामा' २१ विकसितै २२ नवाङ्कुरै २३ कुलानि २४ नि शब्दनया गम्भीरा, २५ भीषणा . २६ वनजन्तूनाम् २७ भूविदारमध्येपु २८ कृकलास-