सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

वनश्रीवर्णनम्, मृगयावर्णनम्, मृगयानिवृत्तिः, ऋष्याश्रमवर्णनम् १४१

---

स्थगितमिव तलं भाति शेफालिकाना गन्धः सप्तच्छदाना सपदि गजमदामोदमोह करोति । एते चोच्छिद्रपद्मच्युतबहु- लरजःकायपिञ्जाङ्गरागा गायन्त्यत्राप्यवाचः किमपि मधु- लिहो वारुणीपानमत्ताः ॥ ६ ॥ श्रोत्र हसस्वनोऽयं सुखयति दयितानूपुराह्लादकारी दृष्टिप्रीति विधत्ते तटतरुविवराल- क्षिता सौधमाला । गन्धेनाम्भोरुहाणा परिमलपटुना जायते घ्राणसौख्य गात्राणा ह्लादमेते विदधति मरुतो वारिसपर्क- शीताः ॥ ७ ॥

---

मृगयावर्णनम्

निहत निहत तूर्णं धत्त धत्त त्वराभिर्मिलत मिलत के के कुत्र कुत्र प्रयान्ति । इत इत इत एते यान्ति यान्तीत्य- रण्यादतुलकलकलश्रीः सर्वतः प्रादुरासीत् ॥ १ ॥ अनवरत- धनुर्ज्यास्फालनक्रूरकर्मा रविकरणसहिष्णुः स्वेदलेशैरभिन्नः । उपचितमपि गात्रं व्यायतत्वादलक्ष्य गिरिचर इव नागः प्राणसार बिभर्ति ॥ २ ॥ मार्ग देहिं पद निधेहि निभृतं तं शब्दमाकर्णय श्वान वारय कन्दलात्कलकल कोऽय सखे तावकः । इत्यन्योन्यमनेकधा मृगवधव्यापारपारगमै- र्व्याधैः कोऽप्यधिको रसः प्रतिपदं जल्पद्भिरुत्पाद्यते ॥ ३ ॥ श्वेलातर्जितसिंहगर्जितभयभ्राम्यद्गजग्रामणीभीट्टारद्रवदक्षद- र्शनकृतभ्रूभङ्गशाखामृगम् । कुन्तक्षुण्णतरक्षुवक्त्रगलितक्षो- णीनिषण्णार्भकघ्राणं व्यापृतरोहिताहितबहूत्कारं वनाभ्यन्त- रम् ॥ ४ ॥ एष क्षु॑भाति पङ्क द॑लति कमलिनीमत्ति गुन्द्राप्ररोहाना॑रात्समुस्तास्थलानि खैपुटयति जला॑न्युत्कसे- तूर्नि याति । प्राप्तः प्राप्तः प्रविष्टो वनगहनमयं याति यातीति सैन्यैः पश्चादन्विष्यमाणः प्रविशति विषमान्कानना- न्तान्यराहः ॥ ५ ॥ आस्तीर्यन्तामुपान्ते वैनवृतिनिपुणैर्जा- लिकैर्जांलबन्धा मुच्यन्ता शृङ्खलाभ्यः श्वगणभिरटवीगह्वरे सारमेयाः । आकीर्यन्ता स्थलानि श्रमशिथिलहयैः सादिभिः पाशहस्तैर्व्याधूयन्ता कृतान्तैरिव महिषचरैर्दण्डिभिः कान- नानि ॥ ६ ॥ शङ्कुव्याकीर्णरङ्गुद्रुतनिशितशरक्षुण्णदीव्यत्तर- क्षुव्याघोषक्षुब्ध कण्ठीरव रव चकितव्यस्तमातङ्गयूथम् । खड्ग- व्यालूनकण्ठं तुमुलकलकलप्रान्तकूजच्छकुन्त भल्लध्वस्ता- च्छभल्लू वनभुवि मृगयाकर्म तेन प्रतेने ॥ ७ ॥

---

मृगयानिवृत्तिः

गाहन्ता महिषा निपानसलिलं शृङ्गैर्मुहुस्ताडितं छाया- बद्धकदम्बक मृगकुलं रोमन्थमभ्यस्यतु । विश्रब्धैः क्रियता वराहपतिभिर्मुस्ताक्षति पल्वले विश्रान्ति लभतामिदं च शिथिलज्याबन्धमस्मद्धनु ॥ १ ॥

---

ऋष्याश्रमवर्णनम्

विक्षवक्तपोवनकुमारसमर्प्यमाणश्यामाकतण्डुलहृता च पिपोलिकानाम् । श्रेणीभिराश्रमपथाः प्रथमानचित्रपत्रावली- वलयिनो मुदमुद्वहन्ति ॥ १ ॥ व्याज़म्भमाणवदनस्य हरेः करेण कर्षन्ति केसरसटाः कलभाः किलैके । अन्ये च केसरिकिशोरपीतमुक्त दुग्ध मृगेन्द्रवनितास्तनं पिबन्ति ॥ २ ॥ मधुरमिव वदन्ति स्वागतं भृङ्गनादैर्नतिमिव फल- नम्रैः कुर्वतेऽमी शिरोभिः । ननु ददत इवार्घं पुष्पवृष्टिं किरन्तः कथमतिथिसपर्यो शिक्षिताः शाखिनोऽपि ॥ ३ ॥ नीपस्कन्धे कुहरिणि शुकाः स्वागतं व्याहरन्ति घ्राणग्राही हरति हृदय हव्यगन्धः समीरः । एता मृग्यः सलिलपुलि- नोपान्तसक्तार्द्रपङ्कं पश्यन्त्योऽस्मान्सचकितदृशो निर्झराम्भः पिबन्ति ॥ ४ ॥ कुल्याम्भोभिः पवनचपलैः शाखिनो धौतमूला भिन्नो रागः किसलयरुचामाज्यधूमोद्गमेन । एते चार्वागुपवनभुवि च्छिन्नदर्भार्कुरया नशतङ्का हरिणशिशवो मन्दमन्द चरन्ति ॥ ५ ॥ रसालाना मन्तर्मदकलरुतो- किलकुल समन्तादुन्मीलत्कुलमुकुलामोदभरितम् । घन- स्निग्धच्छाय क्रमुककदलीशीतलतलं ननु प्रीतिं धत्ते नव- मिदमुषेश्राश्रमपदम् ॥ ६ ॥ नीवाराः शुककोटरार्भकमुख- भ्रष्टास्तरूणामधः प्रस्निग्धाः क्वचिदिङ्गुदीफलभिदः सूच्यन्त एवोपलाः । विश्वासोपगमादभिन्नगतयः शब्द सहन्ते मृगा- स्तोयाधारपथाश्च वल्कलशिखानिष्यन्दरेखाङ्किताः ॥ ७ ॥ तत्तादृक्तृणपुलकोपनयनक्लेशार्चिरद्वेधिभिर्मेध्या वत्सतरो विहस्य बटुभिः सोल्लुण्ठमालम्यते । अप्येष प्रतनूभवत्यति- थिभिः सोच्छ्वासनासापुटैरापीतो मधुपर्कपाक सुरभिः प्राग्वश- जन्मानिलः ॥ ८ ॥ प्रत्यासन्नतपारदीधितिकरक्लिष्टस्यतमो- वल्लोरुत्पामिर्भखधूमवल्लिभिरमी समीलितव्यञ्जनाः । श्रः सचीवरयिष्यमाणबटुकव्याधौतशुष्यत्त्वचो निद्राणातिथयस्त- पोवनगृहाः कुर्वन्ति नः कौतुकम् ॥ ९ ॥ नीवारौदनमं- ण्डमुष्णमधुर सद्यःप्रसूतप्रियापीतादप्यधिकं तपोवनमृगः पर्याप्तमचामति । गन्धेन स्फुरता मनागनुसृतो मैक्तस सँ- पिंषमतः कर्कन्धूफलमिश्रशाकपचनामोदः परिस्तीर्यते ॥१०॥

---

पादटिप्पण्यः (वामभागः):
१ विलोडयति २ विमर्दयति ३ विषमोन्नतानि करोति
४ उत्का संशयमारूढा सेतवो येषां तानि ५ अरण्यवेष्टनपद्धभि

पादटिप्पण्यः (दक्षिणभागः):
१ अमरसम् २ पिबति ३ अन्नरस ४ सघृतस्स.