सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

१५२ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ३ प्रकरणम्

---

रामागतं मावमंस्त सुहृदं महीपतिम् ॥ ३९३ ॥ आज्ञा कीर्तिः पालनं ब्राह्मणानां दानं भोगो मित्रसंरक्षणं च । येषामेते षड्गुणा न प्रवृत्ताः कोऽर्थस्तेषां पार्थिवोपाश्रयेण ॥ ३९४ ॥ स किन्सखा साधु न शास्ति योऽधिपं हितान्न यः संशृणुते स किंप्रभुः । सदानुकूलेषु हि कुर्वते रतिं नृपेष्वमात्येषु च सर्वसंपदः ॥ ३९५ ॥ नराधिपा नीचजनानुवर्तिनो बुधोपदिष्टेन न यान्ति ये पथा । विशन्त्यतो दुर्गममार्गनिर्र्गमं समस्तसबाधमनर्थपञ्जरम् ॥ ३९६ ॥ नृपोऽपकृष्टः सचिवात्तदर्पणः स्तनन्धयोऽन्तन्शिशुः स्तनादिव । अदृष्टलोकव्यवहारमूढधीर्मुहूर्तमुत्सहते न वर्तितुम् ॥ ३९७ ॥ व्रजन्ति ते मूढधियः पराभवं भवन्ति मायाविषु ये न मायिनः । प्रविश्य हि घ्नन्ति शठास्तथाविधानसंवृताङ्गान्निशिता इवेषवः ॥ ३९८ ॥ क्रतौ विवाहे व्यसने रिपुक्षये यशस्करे कर्मणि मित्रसंग्रहे । प्रियासु नारीष्वथनेषु बन्धुषु धनव्ययस्तेषु न गण्यते बुधैः ॥ ३९९ ॥ परं विनीतत्वमुपैति सेवया महीपतीनां विनयो हि भूषणम् । प्रवृत्तदानो मृदुसंचरत्करैः करीव भद्रो विनयेन शोभते ॥ ४०० ॥ अवन्ध्यकोपस्य विहन्तुरापदां भवन्ति वश्याः स्वयमेव देहिनः । अमर्षशून्येन जनस्य जन्तुना न जातहार्देन न विद्विषादरः ॥ ४०१ ॥ यदि समग्रमपास्य नास्ति मृत्योर्भयमिति युक्तमितोऽन्यतः प्रयातुम् । अथ मरणमवश्यमेव जन्तोः किमिति मुधा मलिनं यशः क्रियेत ॥ ४०२ ॥ आसन्नमेव नृपतिर्भजते मनुष्यं विद्याविहीनमकुलीनमसङ्गतं वा । प्रायेण भूमिपतयः प्रमदा लताश्च यः पार्श्वतो भवति तं परिवेष्टयन्ति ॥ ४०३ ॥ सत्यानृता च रुषा प्रियवादिनी च हिंस्रा दयालुरपि चार्थपरा वदान्या । नित्यव्यया प्रचुरनित्यधनागमा च वेश्याङ्गनेव नृपनीतिरनेकरूपा ॥ ४०४ ॥ राजन्दुधुक्षसि यदि क्षितिधेनुमेतां तेनाद्य वत्समिव लोकममुं पुषाण । तस्मिंश्च सम्यगनिशं परिपोष्यमाणे नानाफलैः फलति कल्पलतेव भूमिः ॥ ४०५ ॥ सिध्यन्ति कर्मसु महत्स्वपि येन्नियोज्याः संभाव्यानुगुणमवेहि तैर्मीश्वराणाम् । किं प्राभविष्यदरुणेनतमसां वधाय तं चेत्सहस्रकिरणो धुरि नाकरिष्यत् ॥ ४०६ ॥ तातार्थमन्त्रिसुतसोदरपण्डितानां नित्यं भजन्ति विभजीकृतभव्यभोगान् । तस्मात्कदाचन रहस्यपि तद्विधानामाज्ञां विभज्य न दिशन्ति मही महीशाः ॥ ४०७ ॥ ये बाह्वोर्न युधि वैरिकठोर-

---

कण्ठपीठोच्छलद्रुधिरराजिविराजितासाः । नापि प्रियापृथुपयोधरपत्रमङ्गस्र्रक्रान्तकुङ्कुमरसाः खलु निष्फलास्ते ॥ ४०८ ॥ नरपतिहितकर्ता द्वेष्यतां याति लोके जनपदहितकर्ता त्यज्यते पार्थिवेन । इति महति विरोधे विद्यमाने समाने नृपतिजनपदानां दुर्लभः कार्यकर्ता ॥ ४०९ ॥ नियतविषयवर्ती प्रायशो दण्डयोगाज्जगति परवशेऽस्मिन्दुल्लभः साधुवृत्तः । कृशमपि विकलं वा व्याधितं वाऽधनं वा पतिमपि कुलनाborder... कुलनारी दण्डभीत्याऽभ्युपैति ॥ ४१० ॥ नृपः कामासक्तो गणयति न कार्यं न च हितं यथेच्छं स्वच्छन्दश्चरति किल मत्तो गज इव । ततो मानाध्मातः पतति तु यदा शोकगहने तदा भृत्येषु दोषान्निक्षिपति न निजं वेत्त्यविनयम् ॥ ४११ ॥ अवज्ञानात्प्राज्ञो भवति मतिहीनः परिजनस्ततस्तन्नामोध्याद्रवति न समीपे बुधजनः । बुधैस्त्यक्ते राज्ये न हि भवति नीतिर्गुणवती विपन्नायां नीतौ सकलमवशं सीदति जगत् ॥ ४१२ ॥ अयुक्तं युक्तं वा यदभिहितमज्ञेन विपुना स्तुथादेतन्नित्यं जडमपि गुरुं तस्स विर्नयात् । विवत्सुनैर्स्पृष्टं कथमपि सभायामैभिनयेत्सत्कार्यं सतुष्टे क्षितिभृति रंहस्खेव कथयेत् ॥ ४१३ ॥ मुहूर्लक्ष्योद्भेदा मुहुरधिगमाभावगहना मुहुः संपूर्णाङ्गी मुहुरतिकृशा कार्यवशगता । मुहुश्चैश्यद्वीजा मुहुरपि बहुप्रापितफलेत्यहो चित्राकारा नियतिरिव नीतिर्नयविदः ॥ ४१४ ॥ इच्छेद्यस्तु सुखं निवस्तुमवनौ गच्छेत्स राज्ञः सभां कल्याणीं गिरमेव सर्वदि वदेत्कार्यं विदध्यात्कृती । अक्लिष्टाद्धनमर्जयेदधिपतेरावर्जयेद्धेल्भान्कुर्वीतोपकृतिं जनस्य जनयेत्कस्यापि नौपक्रियाम् ॥ ४१५ ॥ अज्ञो वा यदि वा विपर्ययगते ज्ञानेऽथ संदेह्बुद्ध्यादृष्टविरोधि कर्म कुरुते यस्तस्य गोसा गुरुः । निसंदेहविपर्यये सति पुनर्जाने विरुद्धक्रियं राजा चेत्पुरुषं न शास्ति नृदयं प्राप्तः प्रजाविप्लवः ॥ ४१६ ॥ मूचीमात्रविमेदसभ्रमगुणं क्षोणीशवामभ्रुवामुत्तुङ्गस्तनमण्डलेषु लभते लीलारतिं कञ्चुकः । नाराचैर्निबिडैर्विभिन्नवपुषां पुंसां महायोधने खर्गीत्रीकुचकुम्भसभ्रमपरीरम्भः कथं दुर्लभः ॥ ४१७ ॥ एकं भूमिपतिः करोति सचिवं राज्ये प्रमाणं यदा तं मोहाच्छ्रयते मदः स च मदालस्येन निर्भिद्यते । निर्भिन्नस्य पदं करोति हृदये तस्स स्वतन्त्रस्पृहा स्वातन्त्र्यस्पृहया ततः स नृपतेः प्राणान्तिकं द्रुह्यति ॥ ४१८ ॥ ऐश्वर्यादनपेतमीश्वरमयं लोकोऽर्थतः सेवते तं गच्छन्त्यनु-

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes)

वामभागस्थटिप्पणी	दक्षिणभागस्थटिप्पणी
१ तीक्ष्ण	१ उक्तम्
२ करः हस्तः, पक्षे,-शुण्डादण्डः	२ तद्गुरोः स्तवनं कुर्यात्
३ जातस्नेहेन	३ निःस्पृहताम्
४ कर्कशा	४ अभिनयं पूर्वकं दर्शयेत्
५ घातुका	५ एकान्ते
६ दानशौण्डा	६ पृथिव्याम्
७ दोहनं कर्तुमिच्छसि.	७ मनोज्ञाम्
८ पोषणं कुरु.	८ सभायाम्
९ भृत्याः	९ प्रियान्
१० राज्ञाम्	१० अपकारम्
११ सूर्यसारथिः.	११ प्रतिकूलतां गते.
१२ सूर्यः	१२ विकल्पात्मकं
	१३ प्रजानाशः संत्राप्त इति भावः
	१४ यावन्मरणं द्रोहमाचरति, तत्परणार्थैव यतति.