सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

१३६	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ३ प्रकरणम्

दीये ॥ ३२ ॥ कि वृत्तान्ते परगृहगते किंतु नाहं समर्थस्तूर्णीं स्थातु प्रकृतिमुखरो दाक्षिणात्यस्वभावः । गेहे गेहे विपणिषु तथा चत्वरे पानगोष्ठ्यामुन्मत्तेव भ्रमति भवतो वल्लभा देव कीर्तिः ॥ ३३ ॥ कैलासस्य प्रथमशिखरे वेणुसमूर्च्छनाभिः श्रुत्वा कीर्ति विबुधरमणीगीयमाना यदीयाम् । संस्तापाङ्गा सरसबिसिनीकाण्डसजातशङ्का दिङ्मातङ्गा श्रवणपुलिने हस्तमावर्तयन्ति ॥ ३४ ॥ अध्याहार खरहरशिरश्चन्द्रशेषस्य शेषस्याहेर्भूय फणसमुचित काययष्ठीनिकायं । दुग्धाम्भोवेर्मुनिचुलकनत्रासनाशाभ्युपायः कायव्यूह क्व जगति न जागर्त्यदं कीर्तिप्रप ॥ ३५॥ कथमननिप दर्पो यन्निघातात्मिवागद्दलर्नगलितमृता विद्विषा स्वीकृता श्री । ननु तव निहताशेषगर्वस्य कि न नीता त्रिदिवमपगताङ्गेनिहभा कीर्तिरभी ॥ ३६ ॥ समितिपतिनिपाताकर्णनद्रागदीर्णप्रतिनृपतिमृगाक्षीलक्षनक्षःशिलासु । लिखितलिपिरिवोस्ताडनव्वस्तहस्तप्रखरनखरघटकैरस्य कीर्तिप्रशस्ति ॥ ३७ ॥ सुमितवमनालकागारा कदाचन कौमुदीमहमि सुदृशि स्वैर यान्त्या गतोऽस्तमभूद्विधुः । तदनु भवत कीर्ति केनाप्यगीयत येन सा प्रियगृहमगान्मुक्ताशङ्का क्व नासि शुभप्रद ॥ ३८ ॥ देव त्वद्यशसि प्रसर्पति जगल्लक्ष्मीसुधोचै श्रवण्श्चैद्रावणकोस्तुभ स्थितिमिवामन्यन्त दुग्धाम्बुधौ । कि त्वेक पुनरस्ति दूषणकणो यन्नोपयाति श्रमात्कृष्णं श्री शितिकण्ठमद्रितनया नीलाम्बर रेवती ॥ ३९ ॥ इन्दु निन्दति चन्दन न सहते मल्लीस्त्रज नेक्षते हार द्वेष्टि सिताब्जमुज्झति विमस्तोमं विगृह्णाति च । श्रीभूपाल महीवरेषु विपिनेष्वम्भोधिधीरेषु च त्वत्कीर्तिस्तवदरिप्रिया च निलसत्युच्चै स्फुरत्पाण्डिमा ॥ ४० ॥ इन्दुं निन्दति चन्दनं न सहते विद्वेष्टि पङ्केरुहं हार भारमवैति नैव कुरुते कर्पूरपूरे मनः । स्वर्गङ्गामवगाहते हिमगिरिं गाढ समालिङ्गते त्वत्कीर्तिविरहातुरेव न मनागेकत्र विश्राम्यति ॥ ४१ ॥ यस्य क्षोणिपतेर्विहायसि यशोराशौ चमत्कुर्वति द्राक्कर्पूररजोध्रमेण वणिजो वीथीमुपस्कुर्वते । चक्षुं चञ्चलयन्ति चन्द्रकिरणभ्रान्त्या चकोर पयोबुद्ध्या व्योम्नि नियोजयन्ति कलशीगनीय वामभ्रुव ॥ ४२ ॥ कर्पूरदपि केतकादपि दलत्कुन्दादपि स्वर्णदीकल्लोलादपि कैग्वादपि चलत्कान्तादृगन्तादपि । दूरोन्मुक्तकलङ्कशङ्करशिरःशीतांशुखण्डादपि श्वेताभिस्तव कीर्तिभिर्धवलिता सप्तार्णवा मेदिनी ॥ ४३ ॥ देव त्वद्यशसा सढा सुमहसा गीर्वाणवृन्देऽखिले शम्भोर्भावमवापिते तु सहसा यत्कौतुक तच्छृणु । साकूता सकुतूहला सचकिता सोत्कण्ठिता साद्भुताः साशङ्काश्च मुहुर्मुहुर्मधुरिपो लक्ष्म्यादृशः पातिता ॥ ४४ ॥ कि शीतांशुमरीचय किमु सुरस्रोतस्विनीवीचय किंवा केतकसूचयः किमथवा चन्द्रोपलाना चय । इत्थ जातकुतूहलाभिरभितः सानन्दमालोकिताः कान्ताभिस्त्रिदिवौकसा दिशि दिशि क्रीडन्ति यत्कीर्तयः ॥ ४५ ॥ श्रीमद्राजशिखामणे तुलयितु धाता त्वदीय यश कैलास च निरीक्ष्य तत्र लघुता निक्षिप्तवान्प्रतरम् । उक्षाण तदुपर्यमामहचर तन्मूर्ध्नि गङ्गाजल तस्याग्रे फणिपुगन तदुपरि स्फार सुवादीधितिम् ॥ ४६ ॥ भारत्या वदन श्रिया च सदन श्रीकण्ठभक्त्या मनो धर्मेण श्रवणौ शरश्च चरणौ शौर्येण बाहुद्वयम् । दानेनापि करौ समीक्ष्य सकल यस्याज्ञया भूतलय स्थातु चानवकाशता कथयितु कीर्तिस्तु दूर गता ॥ ४७ ॥ अम्भोधेर्गमण्स्थ पार्वणविधुद्वेराशसञ्ज यन्न सर्वाङ्गेज्जवलगर्वपर्वतसितश्रीर्गर्वनिर्वासि यत् । तत्कम्बुप्रतिबिम्बित किमु शरत्पर्जन्यराजिश्रियः पर्याय किमु दुग्धसिन्धुपयसा सर्वानुवाद किमु ॥ ४८ ॥ कर्पूरन्ति सुधाद्रवन्ति कमलाहासन्ति हसन्ति च प्रालेयन्ति हिमालयन्ति करकासारन्ति हारन्ति च । त्रैलोक्याङ्गनमङ्गलङ्घिमगतिप्रागल्भ्यसमाविताः शीतांशोः किरणच्छटा इव जयन्त्येताहि तत्कीर्तय ॥ ४९ ॥ कि चिन्न भुवनानि पावयति यद्यच्चाहिताना गत्रो हसाम्बन्जयति प्रतापदहन निर्धापयत्याशु यन् । आश्चर्यं नृपनायकस्य भवतो यत्कीर्तिमन्दाकिनी तानारोहति भूधराजलनिधीनुल्लङ्घ्य गच्छत्यपि ॥ ५० ॥ अर्वाग्जाहेतपौर्वकीर्तिवनितेादीव्यत्सिताशुप्रभ कैलासीकृतदिक्करीन्द्रशिरसि न्यस्तस्वपादाम्बुजम् । विश्वव्याप्यविनाशि शंकरपद यायात्त्वदीयं यशो न स्यादम्भ यदि क्षितीश भवतो दानादिकेभ्यो जनिः ॥ ५१ ॥ कृत्वो मेरुसुलूखलं ग्रहसता वृन्देन दिग्योषिता स्वर्गाङ्गामुसलेन गाल्य इव त्वत्कीर्तय कण्डिताः । तामा रागिरसौ तुषारशिखरी तारागणास्तत्कणा कि चान्यच्छशिखण्डशूर्पविसरज्ज्योत्नाश्च तत्पासव ॥ ५२ ॥ कैलासीयति कैरवीयति लमन्कर्पूरपुञ्जीयति क्षीरोदीयति मौक्तिकीवति नमोगङ्गातरङ्गीयति । हंसीधायति मानसीयति शरन्मेघीयति क्षोणिभृन्नाथीयत्यमृतीवति क्षितितले देव त्वदीयं यशः ॥ ५३ ॥ गङ्गीयत्यसितातपा फणिगणं शेशीयति श्रीपतिः श्रीकण्ठीयति

---

पादटिप्पण्यः

• १ शेषपूरकं
• २ समूह यावत्फणं कार्यभवितव्यमिति भाव
• ३ कायभवात
• ४ अभिन्नः, अक्षगन्विन्वापयोब्या इति यावन्।
• ५ वलभद्रम्
• १ सनद्दम्
• २ कैलासस्य
• ३ कैङ्गापान्पि शुभ्रम्
• ४ रूपान्तरम्
• ५ पवस्यापि पुनरुक्ति