सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

सामान्यनीतिः १५५

---

पाणिनाम् । विश्वासो नैव कर्तव्य स्त्रीषु राजकुलेषु च
॥ ७९ ॥ न कुर्यादभिचारोद्यमवद्यादिकुहकक्रियाम् ।
लक्ष्मणेनेन्द्रजित्कृत्याभिचारसमये हतः ॥ ८० ॥ व्याकुलोऽपि
विपत्यार्तै. स्मरेद्विष्णु सदा हृदि । शरतल्पगतो भीष्मः
सस्मार गरुडध्वजम् ॥ ८१ ॥ चिन्ता जरा मनुष्याणा-
मनध्वा वाजिनां जरा । असंभोगो जरा स्त्रीणां वस्त्राणा-
मातपो जरा ॥ ८२ ॥ प्रियवाक्यप्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति
जन्तवः । तस्मात्तदेव वक्तव्यं वचने का दरिद्रता
॥ ८३ ॥ पञ्चभिः सह गन्तव्यं स्थातव्यं पञ्चभिः सह ।
पञ्चभिः सह वक्तव्यं न दुःखं पञ्चभिः सह ॥ ८४ ॥ यान्ति
न्यायप्रवृत्तस्य ^१तिर्यञ्चोऽपि सहायताम् । अपन्थानं तु
गच्छन्तं सोदरोऽपि विमुञ्चति ॥ ८५ ॥ विद्याभ्यासो
विचारश्च समयोरेव शोभते । विवाहश्च विवादश्च समयो-
रेव शोभते ॥ ८६ ॥ लक्ष्मीर्वसति जिह्वाग्रे जिह्वाग्रे
मित्रबान्धवा । जिह्वाग्रे बन्धनं प्राप्तं जिह्वाग्रे मरणं
ध्रुवम् ॥ ८७ ॥ यस्मिन्देशे न समानो न प्रीतिर्न च
बान्धवाः । न च विद्यागमः कश्चिन्न तत्र दिवस वसेत्
॥ ८८ ॥ वहेदमित्रं स्कन्धेन यावत्कालविपर्यय । अथैव-
मागते काले भिन्द्याद्धटमिवाश्मनि ॥ ८९ ॥ सर्वनाशे
समुत्पन्ने ह्यर्थं त्यजति पण्डितः । अर्धेन कुरुते कार्यं
सर्वनाशो न जायते ॥ ९० ॥ मूर्खशिष्योपदेशेन दुष्टस्त्री-
भरणेन च । द्विषता संप्रयोगेण पण्डितोऽप्यवसीदति
॥ ९१ ॥ • मित्रद्रुह. कृतघ्नस्य स्त्रीघ्नस्य पिशुनस्य च ।
चतुर्णामपि चैतेषा निष्कृतिर्नैव विश्रुता ॥ ९२ ॥ गतश्री-
र्गणकान्द्वेष्टि गतायुश्च चिकित्सकान् । गतश्रीश्च गतायुश्च
ब्राह्मणान्द्वेष्टि भारत ॥ ९३ ॥ आत्मबुद्धिः सुखायैव
गुरुबुद्धिर्विशेषतः । परबुद्धिर्विनाशाय स्त्रीबुद्धिः प्रलयावहा
॥ ९४ ॥ विद्म्यः सर्वथा हेयैः ^४प्रत्यूहः सर्वकर्मणाम् ।
तस्माद्विद्मयमुत्सृज्य साध्यसिद्धिर्विधीयताम् ॥ ९५ ॥
विषादप्यमृतं ग्राह्यममेध्यादपि काञ्चनम् । नीचादप्युत्तमा
विद्या स्त्रीरत्नं दुष्कुलादपि ॥ ९६ ॥ लुब्धमर्थेन गृह्णी-
यात्क्रुद्धमञ्जलिकर्मणा । मूर्ख छन्दानुवृत्त्या च तत्त्वार्थेन च
पण्डितम् ॥ ९७ ॥ जानीयात्सङ्गरे भृत्यान्बान्धवान्व्यस-
नागमे । आपत्कालेषु मित्राणि भार्यां च विभवक्षये
॥ ९८ ॥ खरं श्वानं गजं मत्तं रण्डा च बहुभाषिणीम् ।
राजपुत्रं कुमित्रं च दूरतः परिवर्जयेत् ॥ ९९ ॥ दुरस्थं
जलमध्यस्थं धावन्तं धनगर्वितम् । क्रोधवन्तं मदोन्मत्तं
नमस्कारेऽपि वर्जयेत् ॥ १०० ॥ पिपीलिकार्जितं धान्यं

---

मक्षिकासंचित मधु । लुब्धेन संचित द्रव्यं समूलं च
विनश्यति ॥ १०१ ॥ न सारणीया धीरेण रसना नीरसे
जने । को नाम कुरुते फेरौ ^१नायक. सायकक्षतिम् ॥ १०२ ॥
धातुवादेषु वित्ताशा मोक्षाशा कौलिके मते । जामातरि च
पुत्राशा त्रयमेतन्निरर्थकम् ॥ १०३ ॥ द्वाविमौ पुरुषौ लोके
सुखिनौ न कदाचन । यश्चाधनः कामयते यश्च कुप्यत्य-
नीश्वरः ॥ १०४ ॥ द्वाविमौ पुरुषौ लोके परप्रत्ययकारको ।
स्त्रिय कामितकामिन्यो लोकः पूजितपूजक ॥ १०५ ॥
द्वाविमौ पुरुषौ लोके सूर्यमण्डलभेदिनौ । परिव्राड् योगयुक्तश्च
रणे चाभिमुखो हत. ॥ १०६ ॥ द्वाविमौ पुरुषौ लोके खर्ग
स्योपरि तिष्ठत. । प्रभुश्च क्षमया युक्तो दरिद्रश्च प्रदानवान्
॥ १०७ ॥ द्वाविमौ पुरुषौ लोके न भूतो न भविष्यतः ।
प्रार्थितं यश्च कुरुते यश्च नार्थयते परम् ॥ १०८ ॥ द्वाविमौ
पुरुषौ लोके शिरःशूलकरावुभौ । गृहस्थश्च निरारम्भो यतिश्च
सपरिग्रहः ॥ १०९ ॥ शत्रुर्दहति संयोगे वियोगे मित्र-
मप्यहो । उभयोर्दु खदायित्वं को भेद. शत्रुमित्रयो ॥११०॥
दुष्टा भार्या शठं मित्रं भृत्यश्चोत्तरदायक । ससर्पे च गृहे
वासो मृत्युरेव न सशयः ॥ १११ ॥ ददतो युध्यमानस्य
पठत. पुलको न चेत् । आत्मनश्च परेषान् च धिक्त्याग
पौरुषं श्रुतम् ॥ ११२ ॥ न तद्भुक्तं न तत्पीतं न तत्सुप्तं
न तद्गतम् । यन्मासमाहिषक्षीरैलैलेनावोजिवर्जितम् ॥११३॥
नि.सारस्य पदार्थस्य प्रायेणाडम्बरो महान् । न सुवर्णे ध्वनि-
स्तादृग्यादृक्कांस्ये प्रजायते ॥११४॥ मासि मासि समा ज्योत्स्ना
पक्षयोरुभयोरपि । तत्रैकः शुक्लपक्षोऽभूद्यशः पुण्यैरवाप्यते
॥ ११५ ॥ मत्स्यादयोऽपि जानन्ति नीरक्षीरविवेचनम् ।
पर प्रसिद्धिर्र्हसस्य यशः पुण्यैरवाप्यते ॥ ११६ ॥ पञ्चभिः
कामिता कुन्ती तद्भूयश्च पञ्चभिः । सती वदति लोकोऽयं
यशः पुण्यैरवाप्यते ॥ ११७ ॥ सौभाग्यं विरलस्य स्यात्स-
मकर्मगुणेष्वपि । षङ्गिशदायुधा-पृथ्वी खङ्गायचैव दृश्यते
॥ ११८ ॥ हस्तादपि न दातव्यं गृहादपि न दीयते ।
परोपकरणार्थाय वचने किं दरिद्रता ॥ ११९ ॥ वनानि
दहतो वह्नेः सखा भवति मारुतः । स एव दीपनाशाय
कृशे कस्यास्ति सौहृदम् ॥ १२० ॥ भोज्यं भोजनशक्तिश्च
रतिशक्तिर्वरस्त्रिय. । विभवो दानशक्तिश्च नाल्पस्य तपस.
फलम् ॥ १२१ ॥ जानन्ति हि गुणान्वक्तुं तद्विधा एव
तादृशाम् । वेत्ति विश्वंभरा भार गिरीणा गरिमाश्रयन्
॥ १२२ ॥ जीवन्तोऽपि मृताः पञ्च व्यासेन परिकीर्तिता. ।
दरिद्रो व्याधितो मूर्खः प्रवासी नित्यसेवकः ॥ १२३ ॥

---

पादटिप्पणी (Footnotes):

वामभागः:
१ न्यायमार्गानुसारिण २ तिर्यग्जातीया पशव इत्यर्थ ३ तज्ज-
नितपापपरिहार ४ त्याज्य ५ विघ्नरूप.

दक्षिणभागः:
१ जनुके २ स्त्री ३ अश्व• ४ मित्रभाव