सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

२५६	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ३ प्रकरणम्

अत्यासन्ना विनाशाय दूरतश्चाफलप्रदाः । मध्यभावेन से-
व्यन्ते राजा वह्निर्गुरुः स्त्रियः ॥ १२४ ॥ अमृतं दुर्लभं
नृणां देवानामुदकं तथा । पितॄणां दुर्लभः पुत्रस्तर्कं शक्रस्य
दुर्लभम् ॥ १२५ ॥ शनैः पन्थाः शनैः कन्था शनैः पर्वत-
मस्तके । शनैर्विद्या शनैर्वित्तं पञ्चैतानि शनैः शनैः ॥ १२६ ॥
अन्वयागतविद्यानामन्वयागतसंपदाम् । विदुषा च प्रभूणा
च हृदयं नावलिप्यते ॥ १२७ ॥ मक्षिका मशको वेश्या
मूषको याचकस्तथा । ग्रामणीर्गणकश्चैव सप्तैते परमक्षकाः
॥ १२८ ॥ अकुतोप्रद्रवः कश्चिन्महानपि न पूज्यते ।
अर्चयन्ति नरा नागं न तार्क्ष्यं न गजादिकम् ॥ १२९ ॥
शोभन्ते विद्यया विप्राः क्षत्रिया विजयश्रिया । श्रियोऽनुकूल-
दानेन लज्जया च कुलाङ्गनाः ॥ १३० ॥ ब्राह्मणा
गणका वेश्याः सारमेयाश्च कुक्कुटाः । दृष्टेष्वन्येषु कुप्यन्ति
न जाने तस्य कारणम् ॥ १३१ ॥ पुत्रपौत्रवधूभृत्यैः
सपूर्णमपि सर्वदा । भार्याहीनगृहस्थस्य शून्यमेव गृहं
मतम् ॥ १३२ ॥ अक्षरद्वयमभ्यस्तं नास्ति नास्तीति यत्पुरा ।
तदिदं देहि देहीति विपरीतमुपस्थितम् ॥ १३३ ॥ नवे
वयसि यः शान्तः स शान्त इति मे मतिः । धातुषु क्षीय-
माणेषु शान्तिः कस्य न जायते ॥ १३४ ॥ धिग्गृहं गृहि-
णीशून्यं धिक्कलत्रमपुत्रकम् । धिक्पुत्रमविनीतं च धिग्ज्यो-
तिषमजातकम् ॥ १३५ ॥ अश्वं नैव गजं नैव व्याघ्रं नैव
च नैव च । अजापुत्रं बलिं दद्याद्देवो दुर्बलघातकः ॥ १३६ ॥
दुर्मन्त्री राज्यनाशाय आमनाशाय कुञ्जरः । श्यालको गृह-
नाशाय सर्वनाशाय मातुलः ॥ १३७ ॥ जले तैलं खले
गुह्यं पात्रे दानं मनागपि । प्राज्ञे शास्त्रं स्वयं याति विस्तारं
वस्तुशक्तितः ॥ १३८ ॥ उद्योगः कलहः कण्डूर्द्यूतं मद्यं
परस्त्रियः । आहारो मैथुनं निद्रा सेवनात्तु विवर्धते ॥ १३९ ॥
कृतार्थः स्वामिनं द्वेष्टि कृतेदारस्तु मातरम् । जातापत्या
पतिं द्वेष्टि गतरोगश्चिकित्सकम् ॥ १४० ॥ चक्षुःपूतं न्यसे-
त्पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत् । सत्यपूतां वदेद्वाणीं मनःपूतं
समाचरेत् ॥ १४१ ॥ नास्ति यज्ञः स्त्रियः कश्चिन्न व्रतं
नोपवासकम् । या तु भर्तरि शुश्रूषा तया स्वर्गं जयत्यसौ
॥ १४२ ॥ शुचि भूमिगतं तोयं शुचिर्नारी पतिव्रता ।
शुचिः क्षेमकरो राजा संतोषी ब्राह्मणः शुचिः ॥ १४३ ॥
नित्यमास्यं शुचि स्त्रीणां शकुनिः फलपातने । वत्सोऽपि
स्तनपाने स्याच्छ्वा मृगग्रहणे शुचिः ॥ १४४ ॥ भर्ता देवो
गुरुर्भर्ता धर्मतीर्थव्रतानि च । तस्मात्सर्वं परित्यज्य पतिमेकं
भजेत्सती ॥ १४५ ॥ असारे खलु संसारे सारमेतच्चतुष्ट-
यम् । काश्यां वासः सतां सङ्गो गङ्गाम्भः शंभुसेवनम्
॥ १४६ ॥ उदारस्य तृणं वित्तं शूरस्य मरणं तृणम् ।
विरक्तस्य तृणं भार्या निःस्पृहस्य तृणं जगत् ॥ १४७ ॥
सप्तैतानि न पूर्यन्ते पूर्यमाणान्यनेकंशः । ब्राह्मणोऽग्निर्यमो
राजा पयोधिरुदरं गृहम् ॥ १४८ ॥ कल्पान्तवामसङ्क्षोभ-
लङ्घिताशेषभूभृतः । स्थैर्यप्रसादमर्यादास्ता एव हि महो-
दधेः ॥ १४९ ॥ संपत् सरस्वती सत्यं सतां सद्नुग्रहः ।
सत्ता सुकृतसम्भारः सकाराः सप्त दुर्लभाः ॥ १५० ॥
अभ्रच्छाया खलप्रीतिर्नवसस्यानि योषितः । किंचित्कालोप-
भोग्यानि यौवनानि धनानि च ॥ १५१ ॥ परोऽपि हितवान्
बन्धुर्बन्धुरप्यहितः परः । अहितो देहजो व्याधिर्हितमा-
रण्यमौषधम् ॥ १५२ ॥ जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते
घटः । स हेतुः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च ॥ १५३ ॥
सौवर्णानि सरोजानि निर्मातुं सन्ति शिल्पिनः । तत्र
सौरभनिर्माणे चतुरश्चतुराननः ॥ १५४ ॥ साक्षरं पुरुषं दृष्ट्वा
यो नरो नाभिमन्दते । बलीवर्दसमो लोके खुरशृङ्गविव-
र्जितः ॥ १५५ ॥ को न याति वशं लोके मुखे पिण्डेन
पूरितः । मृदङ्गो मुखलेपेन करोति मधुरध्वनिम् ॥ १५६ ॥
लुब्धानां याचकः शत्रुश्चोराणां चन्द्रमा रिपुः । जारस्त्रीणां
पतिः शत्रुर्मूर्खाणां बोधको रिपुः ॥ १५७ ॥ अमन्त्रमक्षरं
नास्ति नास्ति मूलमनौषधम् । अयोग्यो पुरुषो नास्ति योजक-
स्तत्र दुर्लभः ॥ १५८ ॥ परोपदेशवेलायां शिष्टा सर्वे
भवन्ति वै । विस्मरन्तीह शिष्टत्वं स्वकार्ये समुपस्थिते
॥ १५९ ॥ गुणिनां निर्गुणानां च दृश्यते महदन्तरम् ।
हारः कण्ठगतः स्त्रीणां नूपुराणि च पादयोः ॥ १६० ॥
अलभ्यं लब्धुकामस्य जनस्य गतिरीदृशी । अलभ्येषु मन्-
स्तापः संचितार्थो विनश्यति ॥ १६१ ॥ शत्रुवाक्यामृतं श्रुत्वा
तेन सौहार्दमार्जवम् । नहि धीरेण कर्तव्यमात्मनः शुभमि-
च्छता ॥ १६२ ॥ शूराश्च कृतविद्याश्च रूपवत्यश्च योषितः ।
यत्र यत्र गमिष्यन्ति तत्र तत्र कृतादराः ॥ १६३ ॥
चत्वारो धनदायादा धर्माग्निभृपतस्कराः । तेषां ज्येष्ठावमा-
नेन त्रयः कुप्यन्ति बान्धवाः ॥ १६४ ॥ शीलभारवती
कान्ता पुष्पभारवती लता । अर्थभारवती वाणी भजते
कामपि श्रियम् ॥ १६५ ॥ पूरोत्पीडे तडागस्य परीवाहः
प्रतिक्रिया । शोकक्षोभे च हृदयं प्रलापैरेव धार्यते

---

१ पञ्चसु वाक्येषु अतिवाह्यते सिध्यति आरोहति प्राप्यते वर्धते इति पञ्चक्रियाध्याहार
२ भार्याविवाहनादीनि
३ एतानि स्वरया न भवन्तीत्यर्थः.
४ वंशपरम्परागतविद्यानाम्.
५ सगर्वं न भवति.
६ कुलस्त्रिय
७ श्वान
८ गज
९ स्वल्पमपि
१० वस्तुमाहात्म्येन
११ कृता दारा स्त्री येन सः
१२ वैद्यम्
१३ पवित्रम्
१ स क्रमः सर्वविद्याधनार्जनेऽपि चोक्तः
२ मुखाहारः.
३ अचिन्ताम्
४ शोभाम्
५ प्रवहणम्
६ उपायः