सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

सामान्यनीतिः

१५७

---

॥ १६६ ॥ उपभोक्तुं न जानाति श्रियं प्राप्यापि मानवः।
आकण्ठजलमग्नोऽपि श्वा लिहत्येव जिह्वया ॥ १६७ ॥
आर्त्ता देवात्नमस्यन्ति तप कुर्वन्ति रोगिणः ।
निर्धना दानमिच्छन्ति वृद्धा नारी पतिव्रता ॥ १६८ ॥
जामाता जठरं जाया जातवेदा जलाशयः । पूरिता
नैव पूर्यन्ते जकारा पञ्च दुर्भरा ॥ १६९ ॥
जननी जन्मभूमिश्च जाह्नवी च जनार्दन । जनकः
पञ्चमश्चैव जकाराः पञ्च दुर्लभाः ॥ १७० ॥ सा
श्रीर्या न मदं कुर्यात्स सुखी तृष्णयोज्झितः । तन्मित्रं
यत्र विश्वास. पुरुषः स जितेन्द्रियः ॥ १७१ ॥ सुलभं
वस्तु सर्वस्य न यात्यादरणीयताम् । स्वदारपरिहारेण पर-
दारार्थिनो जनाः ॥ १७२ ॥ एकस्य कर्म सवीक्ष्य करो-
त्यन्योऽपि गर्हितम् । गतानुगतिको लोको न लोक.
पारमार्थिक. ॥ १७३ ॥ क्वचिद्रुष्ट क्वचित्तुष्टो रुष्टस्तुष्टः
क्षणे क्षणे । अव्यवस्थितचित्तस्य प्रसादोऽपि भयंकरः
॥ १७४ ॥ गुरुपत्न्या निशाधीशो ब्राह्मण्य पाकशासन. ।
गत पञ्चेषुलक्ष्यत्व का कथाऽन्यस्य देहिनः ॥ १७५ ॥
यस्मिन्रुष्टे भयं नास्ति तुष्टे नैव धनागम. । निग्रहा-
नुग्रहौ न स्तः स रुष्ट. कि करिष्यति ॥ १७६ ॥
आलस्योपहता विद्या परहस्तगता. स्त्रियः । अल्पबीजं
हत क्षेत्र हत सैन्यमनायकम् ॥ १७७ ॥ निर्विषेणापि
सर्पेण कर्तव्या महती फटा । विषमस्तु न चाप्यस्तु
फटाटोपो भयकर. ॥ १७८ ॥ एक एव पदार्थस्तु
त्रिधा भवति वीक्षित. । कुणपः कामिनी मास
योगिभि कामिभि. श्वभिः ॥ १७९ ॥ नारी परमुख-
द्रष्ट्री कविरव्यवहारवित् । अपथ्यसेवी रोगी च किय-
द्दिनोपहस्यते ॥ १८० ॥ अन्यदा भूषण पुंसां क्षमा
लज्जेव योषिताम् । पराक्रमः परिभवे वैशाल्यं सुरतेष्विव
॥ १८१ ॥ सांसारिकसुखासक्तं ब्रह्मज्ञोऽस्मीति
वादिनम् । कर्मब्रह्मोभयभ्रष्ट तं त्यजेदन्त्यजं यथा
॥ १८२ ॥ शैले शैले न माणिक्य मौक्तिकं न गजे गजे ।
साधवो नहि सर्वत्र चन्दन न वने वने ॥ १८३ ॥
प्रीतिर्लक्ष्मीर्यश. क्लेश. सा कि सा किं स किं स किम् ।
या लोभाद्या परद्रोहात्परार्थे यः परार्थकृत् ॥ १८४ ॥
मनो मधुकरो मेघो मानिनी मदनो मरुत् । मा मदो
मर्कटो मत्स्यो मकारा दश चञ्चलाः ॥ १८५ ॥
यावज्जीवं सुख जीवेदृणं कृत्वा घृतं पिबेत् । भस्मी-
भूतस्य जीवस्य पुनरागमनं कुतः ॥ १८६ ॥ असार

एष संसारः सार सारङ्गलोचनाः । तदर्थे धनमिच्छन्ति
तत्यागे तु धनेन किम् ॥ १८७ ॥ सत्यानुसारिणी
लक्ष्मी. कीर्तिस्त्यागानुसारिणी । अभ्याससारिणी विद्या
बुद्धि कर्मानुसारिणी ॥ १८८ ॥ उपाध्यायश्च वैद्यश्च
ऋतुकाले वरस्त्रियः । सूतिका दूतिका नौका कार्यान्ते
ते च शष्पवत् ॥ १८९ ॥ विशाखान्ता गता मेघा.
प्रसूतान्तं च यौवनम् । प्रणामान्त. सता कोपो याच-
नान्त हि गौरवम् ॥ १९० ॥ कृतान्तपाशबद्धाना दैवो-
पहतचेतसाम् । बुद्धय कुब्जगामिन्यो भवन्ति महतामपि
॥ १९१ ॥ सदय हृदयं यस्य भाषित सत्यभूषितम् ।
काय परहिते यस्य कलिस्तस्य करोति किम् ॥ १९२ ॥
अपत्यदर्शनस्यार्थे प्राणानपि च या त्यजेत् । त्यजन्ति
तामपि क्रूग मातर दारहेतवे ॥ १९३ ॥ पुत्रसू.
पाककुशला पवित्रा च पतिव्रता । पद्माक्षी पञ्चभैर्नारी
भुवि सयाति गौरवम् ॥ १९४ ॥ दातुरुन्नतवित्तस्य गुण-
युक्तस्य चार्थिन. । दुर्लभः खलु सयोग सद्वीजक्षेत्रयो-
रिव ॥ १९५ ॥ आज्ञामात्रफलं राज्यं ब्रह्मचर्यफलं तपः ।
परिज्ञानफलं विद्या दत्तमुक्तफलं धनम् ॥ १९६ ॥
आयुर्वित्तं गृहच्छिद्रं मन्त्रमौषधमैथुने । दानं मानाप-
मानौ च नव गोप्यानि कारयेत् ॥ १९७ ॥ अग्नौ
दग्धं जले मग्नं हृतं तस्करपार्थिवैः । तत्सर्व दान-
मित्याहुर्यदि क्लैव्यं न भाषते ॥ १९८ ॥ सभ्रमः
स्नेहमाख्याति वपुसख्याति भोजनम् । विनयो वंशमा-
स्याति देशमाख्याति भाषितम् ॥ १९९ ॥ किं
विद्यया कि तपसा कि योगेन श्रुतेन च । किं
विविक्तेन मौनेन स्त्रीभिर्यस्य मनो हृतम् ॥ २०० ॥
यश्च मूढतमो लोके यश्च बुद्धे. पर गत. । तावुभौ
सुखमेधेते क्लिश्यत्यन्तरितो जन. ॥ २०१ ॥ त्यजे-
त्स्वामिनमप्युम्रमल्पश्रावकृपणं त्यजेत् । कृपणादविशेषज्ञं
तस्माच्च कृतशासनम् ॥ २०२ ॥ पात्रापात्रविवेको-
ऽस्ति धेनुपन्नगयोरिव । तृणात्संजायते क्षीरं क्षीरात्स-
जायते विषम् ॥ २०३ ॥ शनैर्विद्या शनैरर्थान्नारोहे-
त्पर्वतं शनैः । शनैरध्वसु वर्तेत योजनान्न पर व्रजेत्
॥ २०४ ॥ द्यूतं पुस्तकवाद्ये च नाटकेषु च सक्तता ।
स्त्रियस्तन्द्री च निद्रा च विद्याविघ्नकराणि षट् ॥ २०५ ॥
अतिथर्बालकः पत्नी जननी जनकस्तथा । पञ्चैते गृहिणः
पोष्या इतरे च स्वशक्तितः ॥ २०६ ॥ गाढं गुणवती
विद्या न मुदे विनयं विना । मूर्खतापि मुदे भूयान्महत्सु
विनयान्विता ॥ २०७ ॥ अहो साहजिकं प्रेम दूरादपि

---

१ निन्दन्
२ शव