सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

१५८ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ३ प्रकरणम्

---

विराजते । चकोरनयनद्वन्द्वमाह्लादयति चन्द्रमाः ॥ २०८॥
साक्षरा विपरीताश्चेद्राक्षसा एव केवलम् । सरसो विपरीत-
श्चेत्सरसत्वं न मुञ्चति ॥ २०९ ॥ यदीच्छसि वशीकर्तुं
जगदेकेन कर्मणा । परापवादसस्येभ्यो गा चरन्तीं निवा-
रय ॥ २१० ॥ एकस्तपो द्विरध्यायी त्रिभिर्गीतं चतुः पथम् ।
सप्त पञ्च कृषीणां च सङ्ग्रामो बहुभिर्जनै ॥ २११ ॥
काकः पक्षिषु चाण्डालः स्मृत पशुषु गर्दभः । नराणां
कोऽपि चाण्डालः स्मृतः सर्वेषु निन्दक ॥ २१२ ॥
दातृत्वं प्रियवक्तृत्वं धीरत्वमुचितज्ञता । अभ्यासेन न
लभ्येयुश्चत्वारः सहजा गुणाः ॥ २१३ ॥ लोभमूलानि
पापानि रसमूलानि व्याधयः । इष्टमूलानि शोकानि
त्रीणि त्यक्त्वा सुखी भव ॥ २१४ ॥ प्रदोषे दीपकश्चन्द्रः
प्रभाते दीपको रवि । त्रैलोक्ये दीपको धर्म सुपुत्रः
कुलदीपकः ॥ २१५ ॥ सुखार्थी त्यजते विद्यां विद्यार्थी
त्यजते सुखम् । सुखार्थिन कुतो विद्या कुतो विद्यार्थिन
सुखम् ॥ २१६ ॥ अन्नदानात्परं दानं विद्यादानमतः परम् ।
अन्नेन क्षणिका तृप्तिर्यावज्जीवं च विद्यया ॥ २१७ ॥
दूरस्थाः पर्वता रम्या वेश्या च मुखमण्डने । युद्धस्य
वार्ता रम्या च त्रीणि रम्याणि दूरतः ॥ २१८ ॥ माता
यदि विषं दद्याद्विक्रीणाति पिता सुतम् । राजा हरति
सर्वस्वं तत्र का परिदेवना ॥ २१९ ॥ अहेरिव गणाद्भीतः
परान्नाच्च विषादिव । राक्षसीभ्य इव स्त्रीभ्यः स
विद्यामधिगच्छति ॥ २२० ॥ अवज्ञात्रुटितं प्रेम
नवीकर्तुं क ईश्वर । संधिं न याति स्फुटितं
लाक्षालेपेन मौक्तिकम् ॥ २२१ ॥ सन्निकर्षोऽत्र मर्त्याना-
मनादरणकारणम् । गाङ्गं हित्वा यथाऽन्याम्भस्तत्रत्यो याति
शुद्धये ॥ २२२ ॥ लेखनी पुस्तकं रामा परहस्ते गता गता ।
कदाचित्पुनरायाता भ्रष्टा मुष्टा च चुम्बिता ॥ २२३ ॥
पूर्वदत्तेषु या विद्या पूर्वदत्तेषु च यद्धनम् । पूर्वदत्तेषु या
भार्या अग्रे धावति धावति ॥ २२४ ॥ श्रुत्वा धर्मं
विजानाति श्रुत्वा त्यजति दुर्मतिम् । श्रुत्वा ज्ञानमवा-
प्नोति श्रुत्वा मोक्षं च विन्दति ॥ २२५ ॥ मनो धावति
सर्वत्र मदोन्मत्तगजेन्द्रवत् । ज्ञानाङ्कुशसमा बुद्धिस्तस्य
निश्चलते मनः ॥ २२६ ॥ इच्छेच्चेद्विपुलां मैत्रीं त्रीणि तत्र न
कारयेत् । वाग्वादमर्थसम्बन्धं तत्पत्नीपरिभाषणम् ॥ २२७॥
अयुक्तं स्वामिनो युक्तं युक्तं नीचस्य दूषणम् । अमृतं
राहवे मृत्युर्विषं रुद्रस्य भूषणम् ॥ २२८ ॥ पण्डिते चैव
मूर्खे च बलवत्यपि दुर्जने । ईश्वरे च दरिद्रे च मृत्योः सर्वत्र
तुल्यता ॥ २२९ ॥ सङ्ग्रामे सुभटेन्द्राणां कवीना कवि-
मण्डले । दीप्तिर्वा दीप्तिहानिर्वा मुहूर्तादेव जायते ॥२३०॥
विषस्य विषयाणा हि दृश्यते महदन्तरम् । उपभुक्तं विषं
हन्ति विषयाः स्मरणादपि ॥ २३१ ॥ पुराणान्ते श्मशा-
नान्ते मैथुनान्ते च या मतिः । सा मतिः सर्वदा चेत्स्यात्को
न मुच्येत बन्धनात् ॥ २३२ ॥ आकारेणैव चतुरास्तर्क-
यन्ति परेङ्गितम् । गर्भस्य केतकीपुष्पमामोदेनैव षट्पदाः
॥ २३३ ॥ न ज्ञातुं नाप्यनुज्ञातुं नेक्षितुं नाप्युपेक्षितुम् ।
स्वजनः स्वजने जातं विपत्पातं समीहते ॥ २३४ ॥
प्रायो दुरन्तपर्यन्ताः संपदोऽपि दुरात्मनाम् । भवन्ति हि
सुखोदर्का विपदोऽपि महात्मनाम् ॥ २३५ ॥ उदर्क-
भूतिमिच्छद्भि सद्भिः खलु न दृश्यते । चतुर्थीचन्द्रलेखेव
परस्त्रीभालपट्टिका ॥ २३६ ॥ अकाण्डपातजातानामार्द्राणा
मर्मभेदिनाम् । गाढशोकप्रहाराणामचिन्तैव महौषधम्
॥ २३७ ॥ अनिलोलोडितकार्यस्य वाग्जालं वाग्मिनो वृथा ।
निमित्तादपरोद्धेषोर्धामुष्केस्येव वल्गितम् ॥ २३८ ॥ शम्भु
श्वेतार्कपुष्पेण चन्द्रमा वस्त्रतन्तुना । अच्युतः स्मृतिमात्रेण
माधवः करसम्पुटैः ॥ २३९ ॥ अकृत्वा पौरुषं या श्रीर्वि-
कासिन्यपि कि तया । जरद्गवोऽपि चाश्नाति दैवादुपगतं
तृणम् ॥ २४० ॥ मन्दाकिनीपयःपानं मन्दाक्षीमुखचुम्ब-
नम् ।' मन्दरोपवनक्रीडा मन्दानुष्ठानत कुतः ॥ २४१ ॥
दीपो भक्षयते ध्वान्तं कज्जल च प्रसूयते । यदन्नं भक्षये-
न्नित्यं जायते तादृशी प्रजा ॥ २४२ ॥ मौनं कालविल-
म्बश्च प्रयाणं भूमिदर्शनम् । भ्रुकुट्यन्यमुखी वार्ता नकारः
षड्विधः स्मृतः ॥ २४३ ॥ अक्षणानि परीक्ष्यन्तामम्बराड-
म्बरेण किम् । शंभुरम्बरहीनोऽपि सर्वज्ञः किं न जायते
॥ २४४ ॥ दोषोऽपि गुणता याति प्रभोर्भवति चेत्कृपा ।
अङ्गहीनोऽपि सूर्येण सारथ्ये योजितोऽरुणः ॥ २४५ ॥
उत्तमं प्रणिपातेन शूर भेदेन योजयेत् । नीचमल्पप्रदानेन
इष्ट धर्मेण योजयेत् ॥ २४६ ॥ अकुले पतितो राजा मूर्ख-
पुत्रो हि पण्डितः । निर्धनस्य धनप्राप्तिस्तृणवन्मन्यते जगत्
॥ २४७ ॥ लोकेषु निर्धनो दुःखी ऋणग्रस्तस्ततोऽधिकम् ।
ताभ्यां रोगयुतो दुःखी तेभ्यो दुःखी कुमार्यकः ॥ २४८ ॥
आज्ञाभङ्गो नरेन्द्राणा विप्राणा मानखण्डनम् । पृथक्शय्या
च नारीणामशस्त्रवध उच्यते ॥ २४९ ॥ प्रस्तावसदृशं
वाक्यं सद्भावसदृशं प्रियम् । आत्मशक्तिसमं कोपं कुर्वाणो
न विनश्यति ॥ २५० ॥ पाठकः पाठकश्चैव ये चान्ये
शास्त्रपाठकाः । सर्वे व्यसनिनो ज्ञेया यः क्रियावान्स पण्डितः
॥ २५१ ॥ पण्डितैः सह साङ्गत्यं पण्डितैः सह संकथा । पण्डितैः
सह मित्रत्वं कुर्वाणो नावसीदति ॥ २५२ ॥ शील शौर्यममा-