सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

सामान्यनीति

१५९

लक्षं पाण्डित्यं मित्रसङ्ग्रहः । अचोरहरणीयानि पञ्चैतान्यक्षयो निधिः ॥ २५३ ॥

मातृवत्परदाराणि परद्रव्याणि लोष्टवत् ।
आत्मवत्सर्वभूतानि यः पश्यति स पश्यति ॥ २५४ ॥

धर्मार्थकाममोक्षाणा यस्यैकोऽपि न विद्यते । अजागलस्तनस्येव तस्य जन्म निरर्थकम् ॥ २५५ ॥

स जीवति गुणा यस्य धर्मो यस्य स जीवति । गुणधर्मविहीनो यो निष्फलं तस्य जीवितम् ॥ २५६ ॥

गुरुशुश्रूषया विद्या पुष्कलेन धनेन वा । अथवा विद्यया विद्या चतुर्थी नोपलभ्यते ॥२५७॥

षट्पद. पुष्पमध्यस्थो यथा सारं समुद्धरेत् । तथा सर्वेषु शास्त्रेषु सारं गृह्णन्ति पण्डिता ॥ २५८ ॥

गुणान्भूषयते रूपं शीलं भूषयते कुलम् । सिद्धिर्भूषयते विद्या भोगो भूषयते धनम् ॥ २५९ ॥

अगुणस्य हत रूपमशीलस्य हत कुलम् । असिद्धेस्तु हता विद्या अभोगस्य हृत धनम् ॥ २६० ॥

दिवा पश्यति नोलूकः काको नक्तं न पश्यति ।
अपूर्व कोऽपि कामान्धो दिवा नक्तं न पश्यति ॥ २६१ ॥

यौवन धनसपत्ति. प्रभुत्वमविवेकित्ता । एकैकमप्यनर्थाय किमु यत्र चतुष्टयम् ॥२६२॥

मुख्यमेक पुरस्कृत्य शून्यात्मानोऽपि साधकाः । भवन्ति तं विना नैव यथा सख्याङ्कबिन्दव ॥ २६३ ॥

वचस्तत्रैव वक्तव्य यत्रोक्त सफल भवेत् । स्थायीभवति चात्यन्तं रङ्ग. शुक्लपटे यथा ॥२६४॥

पिण्डे पिण्डे मतिर्भिन्ना कुण्डे कुण्डे नव पयः । जातौ जातौ नवाचारा नवा वाणी मुखे मुखे ॥ २६५ ॥

गान्धर्व गन्धसयुक्त ताम्बूलं भारती कथा । इष्टा भार्या प्रियं मित्रमपूर्वाणि दिने दिने ॥ २६६ ॥

विद्यया सह मर्तव्यं कुशिष्याय न दापयेत् । तथापि दीयते विद्या पश्चात्सजायते रिपु. ॥ २६७ ॥

मर्कटस्य सुरापान तस्य वृश्चिकदशनम् । तन्मध्ये भूतसञ्चारे यद्वा तद्वा भविष्यति ॥ २६८ ॥

पुस्तकेषु च या विद्या परहस्तेषु यद्धनम् । सङ्ग्रामे च गृहे सैन्यं तिस्रपुसा विडम्बना. ॥ २६९ ॥

असावधाने पाण्डित्यं क्रयक्रीतं च मैथुनम् । भोजनं च पराधीन तिस्र पुसा विडम्बनाः ॥ २७० ॥

पादेन क्रम्यते पन्था मानहीनं च भोजनम् । अविवेकिप्रभोः सेवा पातकं किमतः परम् ॥२७१॥

तुष्यन्ति भोजनैर्विप्रा मयूरा घनगर्जितैः । साधवः परसंतोषैः खला. परविपत्तिषु ॥ २७२ ॥

प्रत्यक्षे गुरव स्तुत्याः परोक्षे मित्रबान्धवाः । कर्मान्ते दासभृत्याश्च पुत्रा नैव तथा स्त्रियः ॥ २७३ ॥

विनय राजपुत्रेभ्यः पण्डितेभ्य. सुभाषितम् । अनृतं द्यूतकारेभ्य. स्त्रीभ्यः शिक्षेत कैतवम् ॥२७४॥

धनधान्यप्रयोगेषु विद्यासङ्ग्रहणेषु च । आहारे व्यवहारे च त्यक्तलज्जः सुखी भवेत् ॥ २७५ ॥

मुहूर्तपि जीवेत् नरः शुक्रेन कर्मणा । न कल्पमपि कृष्णेन लोकद्वयविरोधिना ॥ २७६ ॥

गते शोको न कर्तव्यो भविष्यं नैव चिन्तयेत् । वर्तमानेन कालेन वर्तयन्ति विचक्षणाः ॥ २७७ ॥

स्वभावेन हि तुष्यन्ति देवाः सत्पुरुषा. पिता । ज्ञातयस्त्वन्नपानेन वाक्प्रदानेन पण्डिता ॥ २७८ ॥

नराणा नापितो धूर्तः पक्षिणा चैव वायस. । चतुष्पदा शृगालस्तु स्वेच्छाचारी तपस्विनाम् ॥ २७९ ॥

चाण्डालः पक्षिणा काक पशूना चैव कुकुर । कोपो मुनीना चाण्डालः-श्चाण्डाल. सर्वनिन्दकः ॥ २८० ॥

अमत्सपूज्यते चक्रं अम्रन्सपूज्यते द्विज. । भ्रमन्सपूज्यते राजा स्त्री भ्रमन्ती विनश्यति ॥ २८१ ॥

न पश्यति च जन्मान्ध. कामान्धो नैव पश्यति । न पश्यति मदोन्मत्तो ह्यर्थी दोषं न पश्यति ॥ २८२ ॥

स्वयं कर्म करोत्यात्मा स्वयं तत्फलमश्नुते । स्वयं भ्रमति ससारे स्वयं तस्माद्विमुच्यते ॥ २८३ ॥

खड्गमूल भवेद्राज्यमत्रीमूलं स्थिर भवेत् । प्रजामूलं भवेदर्था वैरमूल विनश्यति ॥ २८४ ॥

ऋणकर्ता पिता शत्रुर्माता च व्यभिचारिणी । अविनीता रिपुर्भार्या पुत्रः शत्रुरपण्डित. ॥ २८५ ॥

नास्ति कामसमो व्याधिर्नास्ति मोहसमो रिपुः । नास्ति क्रोधसमो वह्निर्नास्ति ज्ञानात्परं सुखम् ॥ २८६ ॥

विद्या मित्र प्रवासेषु भार्या मित्रं गृहेषु च । व्याधितस्यौषधं मित्रं धर्मो मित्रं मृतस्य च ॥ २८७ ॥

नास्ति मेघसम तोय नास्ति चात्मसमं बलम् । नास्ति चक्षु.समं तेजो नास्ति धान्यसमं प्रियम् ॥ २८८ ॥

अधना धनमिच्छन्ति वादमिच्छन्ति गर्विताः । मानवा. स्वर्गमिच्छन्ति मोक्षमिच्छन्ति देवता. ॥ २८९ ॥

सत्येन धार्यते पृथ्वी सत्येन तपते रविः । सत्येन वायवो वान्ति सर्व सत्ये प्रतिष्ठितम् ॥ २९० ॥

हस्तस्य भूषणं दानं सत्यं कण्ठस्य भूषणम् । श्रोत्रस्य भूषणं शास्त्रं भूषणै कि प्रयोजनम् ॥ २९१ ॥

युक्तयुक्तं पुराविद्विश्चिन्ता जूर्ति. सुदारुणा । न भेषजैलङ्घनैर्वा न चान्यैरुपशाम्यति ॥ २९२ ॥

आवासः क्रियता गाङ्गे पापहारिणि वारिणि । स्तनमध्ये तरुणा वा मनोहारिणि हारिणि ॥ २९३ ॥

सुभाषितरसास्वाद प्रौढस्त्रीसगमस्तथा । सेवा विवेकिनो राज्ञो दुःखनिर्मूलनं त्रयम् ॥ २९४ ॥

ईर्ष्या घृणी त्वसतुष्टः क्रोधनो नित्यशङ्कित । परभाग्योपजीवी च षडेते दुःखभागिनः ॥ २९५ ॥

नवं वस्त्र नवं छत्रं नव्या स्त्री नूतनं गृहम् । सर्वत्र नूतनं शस्तं सेवकान्ने पुरातने ॥ २९६ ॥

वृद्धस्य वचनं ग्राह्यमापत्काले ह्युपस्थिते । सर्वत्रैवं विचा-

---

१ मूर्ख २ ज्वर .