सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

सामान्यनीति

१५९

लक्षं पाण्डित्यं मित्रसङ्ग्रहः । अचोरहरणीयानि पञ्चैतान्यक्षयो निधिः ॥ २५३ ॥

मातृवत्परदाराणि परद्रव्याणि लोष्टवत् ।
आत्मवत्सर्वभूतानि यः पश्यति स पश्यति ॥ २५४ ॥

धर्मार्थकाममोक्षाणा यस्यैकोऽपि न विद्यते । अजागलस्तनस्येव तस्य जन्म निरर्थकम् ॥ २५५ ॥

स जीवति गुणा यस्य धर्मो यस्य स जीवति । गुणधर्मविहीनो यो निष्फलं तस्य जीवितम् ॥ २५६ ॥

गुरुशुश्रूषया विद्या पुष्कलेन धनेन वा । अथवा विद्यया विद्या चतुर्थी नोपलभ्यते ॥२५७॥

षट्पद. पुष्पमध्यस्थो यथा सारं समुद्धरेत् । तथा सर्वेषु शास्त्रेषु सारं गृह्णन्ति पण्डिता ॥ २५८ ॥

गुणान्भूषयते रूपं शीलं भूषयते कुलम् । सिद्धिर्भूषयते विद्या भोगो भूषयते धनम् ॥ २५९ ॥

अगुणस्य हत रूपमशीलस्य हत कुलम् । असिद्धेस्तु हता विद्या अभोगस्य हृत धनम् ॥ २६० ॥

दिवा पश्यति नोलूकः काको नक्तं न पश्यति ।
अपूर्व कोऽपि कामान्धो दिवा नक्तं न पश्यति ॥ २६१ ॥

यौवन धनसपत्ति. प्रभुत्वमविवेकित्ता । एकैकमप्यनर्थाय किमु यत्र चतुष्टयम् ॥२६२॥

मुख्यमेक पुरस्कृत्य शून्यात्मानोऽपि साधकाः । भवन्ति तं विना नैव यथा सख्याङ्कबिन्दव ॥ २६३ ॥

वचस्तत्रैव वक्तव्य यत्रोक्त सफल भवेत् । स्थायीभवति चात्यन्तं रङ्ग. शुक्लपटे यथा ॥२६४॥

पिण्डे पिण्डे मतिर्भिन्ना कुण्डे कुण्डे नव पयः । जातौ जातौ नवाचारा नवा वाणी मुखे मुखे ॥ २६५ ॥

गान्धर्व गन्धसयुक्त ताम्बूलं भारती कथा । इष्टा भार्या प्रियं मित्रमपूर्वाणि दिने दिने ॥ २६६ ॥

विद्यया सह मर्तव्यं कुशिष्याय न दापयेत् । तथापि दीयते विद्या पश्चात्सजायते रिपु. ॥ २६७ ॥

मर्कटस्य सुरापान तस्य वृश्चिकदशनम् । तन्मध्ये भूतसञ्चारे यद्वा तद्वा भविष्यति ॥ २६८ ॥

पुस्तकेषु च या विद्या परहस्तेषु यद्धनम् । सङ्ग्रामे च गृहे सैन्यं तिस्रपुसा विडम्बना. ॥ २६९ ॥

असावधाने पाण्डित्यं क्रयक्रीतं च मैथुनम् । भोजनं च पराधीन तिस्र पुसा विडम्बनाः ॥ २७० ॥

पादेन क्रम्यते पन्था मानहीनं च भोजनम् । अविवेकिप्रभोः सेवा पातकं किमतः परम् ॥२७१॥

तुष्यन्ति भोजनैर्विप्रा मयूरा घनगर्जितैः । साधवः परसंतोषैः खला. परविपत्तिषु ॥ २७२ ॥

प्रत्यक्षे गुरव स्तुत्याः परोक्षे मित्रबान्धवाः । कर्मान्ते दासभृत्याश्च पुत्रा नैव तथा स्त्रियः ॥ २७३ ॥

विनय राजपुत्रेभ्यः पण्डितेभ्य. सुभाषितम् । अनृतं द्यूतकारेभ्य. स्त्रीभ्यः शिक्षेत कैतवम् ॥२७४॥

धनधान्यप्रयोगेषु विद्यासङ्ग्रहणेषु च । आहारे व्यवहारे च त्यक्तलज्जः सुखी भवेत् ॥ २७५ ॥

मुहूर्तपि जीवेत् नरः शुक्रेन कर्मणा । न कल्पमपि कृष्णेन लोकद्वयविरोधिना ॥ २७६ ॥

गते शोको न कर्तव्यो भविष्यं नैव चिन्तयेत् । वर्तमानेन कालेन वर्तयन्ति विचक्षणाः ॥ २७७ ॥

स्वभावेन हि तुष्यन्ति देवाः सत्पुरुषा. पिता । ज्ञातयस्त्वन्नपानेन वाक्प्रदानेन पण्डिता ॥ २७८ ॥

नराणा नापितो धूर्तः पक्षिणा चैव वायस. । चतुष्पदा शृगालस्तु स्वेच्छाचारी तपस्विनाम् ॥ २७९ ॥

चाण्डालः पक्षिणा काक पशूना चैव कुकुर । कोपो मुनीना चाण्डालः-श्चाण्डाल. सर्वनिन्दकः ॥ २८० ॥

अमत्सपूज्यते चक्रं अम्रन्सपूज्यते द्विज. । भ्रमन्सपूज्यते राजा स्त्री भ्रमन्ती विनश्यति ॥ २८१ ॥

न पश्यति च जन्मान्ध. कामान्धो नैव पश्यति । न पश्यति मदोन्मत्तो ह्यर्थी दोषं न पश्यति ॥ २८२ ॥

स्वयं कर्म करोत्यात्मा स्वयं तत्फलमश्नुते । स्वयं भ्रमति ससारे स्वयं तस्माद्विमुच्यते ॥ २८३ ॥

खड्गमूल भवेद्राज्यमत्रीमूलं स्थिर भवेत् । प्रजामूलं भवेदर्था वैरमूल विनश्यति ॥ २८४ ॥

ऋणकर्ता पिता शत्रुर्माता च व्यभिचारिणी । अविनीता रिपुर्भार्या पुत्रः शत्रुरपण्डित. ॥ २८५ ॥

नास्ति कामसमो व्याधिर्नास्ति मोहसमो रिपुः । नास्ति क्रोधसमो वह्निर्नास्ति ज्ञानात्परं सुखम् ॥ २८६ ॥

विद्या मित्र प्रवासेषु भार्या मित्रं गृहेषु च । व्याधितस्यौषधं मित्रं धर्मो मित्रं मृतस्य च ॥ २८७ ॥

नास्ति मेघसम तोय नास्ति चात्मसमं बलम् । नास्ति चक्षु.समं तेजो नास्ति धान्यसमं प्रियम् ॥ २८८ ॥

अधना धनमिच्छन्ति वादमिच्छन्ति गर्विताः । मानवा. स्वर्गमिच्छन्ति मोक्षमिच्छन्ति देवता. ॥ २८९ ॥

सत्येन धार्यते पृथ्वी सत्येन तपते रविः । सत्येन वायवो वान्ति सर्व सत्ये प्रतिष्ठितम् ॥ २९० ॥

हस्तस्य भूषणं दानं सत्यं कण्ठस्य भूषणम् । श्रोत्रस्य भूषणं शास्त्रं भूषणै कि प्रयोजनम् ॥ २९१ ॥

युक्तयुक्तं पुराविद्विश्चिन्ता जूर्ति. सुदारुणा । न भेषजैलङ्घनैर्वा न चान्यैरुपशाम्यति ॥ २९२ ॥

आवासः क्रियता गाङ्गे पापहारिणि वारिणि । स्तनमध्ये तरुणा वा मनोहारिणि हारिणि ॥ २९३ ॥

सुभाषितरसास्वाद प्रौढस्त्रीसगमस्तथा । सेवा विवेकिनो राज्ञो दुःखनिर्मूलनं त्रयम् ॥ २९४ ॥

ईर्ष्या घृणी त्वसतुष्टः क्रोधनो नित्यशङ्कित । परभाग्योपजीवी च षडेते दुःखभागिनः ॥ २९५ ॥

नवं वस्त्र नवं छत्रं नव्या स्त्री नूतनं गृहम् । सर्वत्र नूतनं शस्तं सेवकान्ने पुरातने ॥ २९६ ॥

वृद्धस्य वचनं ग्राह्यमापत्काले ह्युपस्थिते । सर्वत्रैवं विचा-

१ मूर्ख २ ज्वर .

१६० सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ३ प्रकरणम्

रेण नाहारे न च मैथुने ॥ २९७ ॥ अतिदूरपथश्रान्ता- श्छायां यान्ति च शीतलाम् । शीतलाञ्च पुनर्यान्ति का कस्य परिदेवना ॥ २९८ ॥ अपमानं पुरस्कृत्य मानं कृत्वा च पृष्ठतः । स्वकार्यमुद्धरेत्प्राज्ञः कार्यध्वंसो हि मूर्खता ॥ २९९ ॥ कृतस्य करणं नास्ति मृतस्य मरणं तथा । गतस्य शोचनं नास्ति ह्येतद्वेदविदां मतम् ॥ ३०० ॥ नाकाले म्रियते जन्तुर्विद्ध शरशतैरपि । कुशकण्टक- विद्धोऽपि प्राप्तकालो न जीवति ॥ ३०१ ॥ निमग्नस्य पयो- राशौ पर्वतात्पतितस्य च । तक्षकेणापि दष्टस्य आयुर्मर्माणि रक्षति ॥ ३०२ ॥ नानृषि कुरुते काव्यं नारुद्र क्रम- पाठकः । नादेवांशो ददात्यन्नं नाविष्णु पृथिवीपतिः ॥ ३०३ ॥ कवयः किं न पश्यन्ति किं न भक्षन्ति वायसाः । मद्यपाः किं न जल्पन्ति किं न कुर्वन्ति योषितः ॥ ३०४ ॥ वह्निज्वालेव गृहिणी रक्षणीया प्रयत्नतः । बुद्धिक्षयविकाराभ्यां स्वाश्रयक्षेममिच्छता ॥ ३०५ ॥ ददाति प्रतिगृह्णाति गुह्यमाख्याति पृच्छति । भुङ्क्ते भोजयते चैव षड्विधं प्रीतिलक्षणम् ॥ ३०६ ॥ अस्थिरं जीवितं लोके अस्थिरे धनयौवने । अस्थिरा पुत्रदाराश्च धर्मः कीर्तिर्द्वयं स्थिरम् ॥ ३०७ ॥ लालयेत्पञ्च वर्षाणि दश वर्षाणि ताडयेत् । प्राप्ते तु षोडशे वर्षे पुत्रं मित्रवदाचरेत् ॥ ३०८ ॥ गणेशं स्तौति मार्जारः स्वाहास्याभिरक्षणे । महानपि प्रसङ्गेन नीचं सेवितुमिच्छति ॥ ३०९ ॥ श्यामा मन्थरगामिन्यः पीनोन्नतपयोधराः । महिष्यश्च महिष्यश्च सन्ति पुण्यवतां गृहे ॥ ३१० ॥ पदे पदे च रत्नानि योजने रसकूपिका । भाग्यहीना न पश्यन्ति बहुरत्ना वसुं- धरा ॥ ३११ ॥ राजा वेश्या यमो वह्निः प्राघूर्णो बालया- चकौ । परदुःखं न जानाति ह्यष्टमो ग्रामकण्टकः ॥ ३१२ ॥ क्रोधो मूलमनर्थानां क्रोधः संसारबन्धनम् । धर्मक्षयकरः क्रोधस्तस्मात्क्रोधं विवर्जयेत् ॥ ३१३ ॥ प्रेम सत्यं तयोरेव ययोर्योगवियोगयोः । वत्सरा वासरीयन्ति वासरीयन्ति वत्सराः ॥३१४॥ किं धनेन कुबेरस्य सुभाषितगुणेन किम् । वाचस्पतेश्च दीपेन रवेः सिन्धोश्च बिन्दुना ॥ ३१५ ॥ मधुना सिञ्चयेन्निम्बं निम्बः किं मधुरयते । जातिस्वभाव- दोषोऽयं कटुकत्वं न मुञ्चति ॥ ३१६ ॥ कर्तव्यमेव कर्त- व्यं प्राणैः कण्ठगतैरपि । अकर्तव्यं न कर्तव्यं प्राणैः कण्ठ- गतैरपि ॥ ३१७ ॥ अग्निहोत्रं गृहं क्षेत्रं मित्रं भार्या सुतं शिशुम् । रिक्तपाणिर्न पश्येत राजानं देवतां गुरुम् ॥३१८॥ उत्तमं स्वार्जितं भुक्तं मध्यमं पितुरर्जितम् । कनिष्ठं भ्रातृवित्तं च स्त्रीवित्तमधमाधमम् ॥ ३१९ ॥ अलसस्य कुतो विद्या अविद्यस्य कुतो धनम् । अधनस्य कुतो मित्रममि- त्रस्य कुतः सुखम् ॥ ३२० ॥ अनर्घ्यमपि माणिक्यं हेमा- श्रयमपेक्षते । अनाश्रया न शोभन्ते पण्डिता वनिता लताः ॥ ३२१ ॥ विप्रार्थेषु धनक्षीर्णं खदोग्धतयौवनम् । स्वामि- कार्ये हतप्राणमन्ते तिष्ठति माधवः ॥ ३२२ ॥ न विश्वसे- दमित्रस्य मित्रस्यापि न विश्वसेत् । कदाचित्कुपितं मित्रं सर्वं गुह्यं प्रकाशयेत् ॥ ३२३ ॥ अभ्रच्छाया तृणाग्निश्च खले प्रीतिः स्थले जलम् । वेश्यासक्तिः कुमित्रं च षडेते बुद्बुदोपमाः ॥ ३२४ ॥ प्रमदा मदिरा लक्ष्मीर्विज्ञेया त्रिवि- धा सुरा । दृष्ट्वैवोन्मादयत्येका पीता चान्यातिसञ्चयात् ॥ ३२५ ॥ राजपत्नी गुरोः पत्नी भ्रातृपत्नी तथैव च । पत्नीमाता स्वमाता च पञ्चैता मातरः स्मृताः ॥ ३२६ ॥ इक्षुदण्डास्तिलाः शूद्राः कामिनी हेम मेदिनी । दधि चन्दन- ताम्बूले मर्दनं गुणवर्धनम् ॥ ३२७ ॥ पराधीनं वृथा जन्म परस्त्रीषु वृथा सुखम् । पङ्गोहे वृथा लक्ष्मीर्विद्या वा पुस्त- के वृथा ॥ ३२८ ॥ असमाने तपोवृद्धिः समानाञ्च तप- क्षयः पूजया । पुण्यहानि सान्निन्द्या सङ्गतिर्भवेत् ॥ ३२९ ॥ १ध्यानशस्त्रं बकानां च वेश्यानां मोहशस्त्रकम् । साधुत्वशस्त्रं मैन्दानां परप्राणार्थहारकम् ॥ ३३० ॥ ललितान्तानि गीतानि प्रसूतान्तं च यौवनम् । विशाखान्ता मेघमाला तक्रान्तं खलु भोजनम् ॥ ३३१ ॥ धातुः परीक्षा दुर्भिक्षे स्त्रीपरीक्षा च निर्धने । युद्धे शूर- परीक्षा च मृत्योरत्यन्तमापदि ॥ ३३२ ॥ अन्यमाश्रयते लक्ष्मीस्त्वन्यमन्यं च मेदिनी । अनन्यगामिनी पुंसां कीर्ति- रेका पतिव्रता ॥ ३३३ ॥ न कालः खङ्गमुद्यम्य शिरः कृन्तति कस्यचित् । कालस्य बलमेतावद्विपरीतार्थदर्शनम् ॥ ३३४ ॥ जानन्नपि जनो दैवात्प्रकरोति विगर्हितम् । न कर्म गर्हितं लोके कस्यचिद्रोचते कृतम् ॥ ३३५ ॥ सद्भावेन जयेन्मित्रं सद्भावेन च बान्धवान् । स्त्रीभृत्यान्दानमानाभ्यां दाक्षिण्येनेतरं जनम् ॥ ३३६ ॥ सन्तोषस्त्रिषु कर्तव्यः स्व- दारे भोजने धने । त्रिषु चैव न कर्तव्यो दाने तपसि पाठने ॥ ३३७ ॥ न पुत्रात्परमो लाभो न भार्यायाः परं सुखम् । न धर्मात्परमं मित्रं नानृतात्पातकं परम् ॥ ३३८ ॥ त्रैया- यासमपि शीलेन विहीनं नैव पूजयेत् । अपि शूद्रं च धर्मज्ञं सद्वृत्तमभिपूजयेत् ॥ ३३९ ॥ शत्रोरपि गुणा वाच्या दोषा वाच्या गुरोरपि । सर्वदा सर्वयत्नेन पुत्रे शिष्यवदा- चरेत् ॥ ३४० ॥ सुकुले योजयेत्कन्यां पुत्रं विद्यासु योजयेत् । व्यसने योजयेच्छत्रुमिष्टं धर्मेण योजयेत् ॥३४१॥

१ वरिष्ठम्

सामान्यनीतिः १६१

नक्षत्रभूषणं चन्द्रो नारीणां भूषणं पतिः । पृथिवीभूषणं राजा विद्या सर्वस्य भूषणम् ॥ ३४२ ॥

लालने बहवो दोषास्ताडने बहवो गुणाः । तस्मात्पुत्रं च शिष्यं च ताडयेन्न तु लालयेत् ॥ ३४३ ॥

दूरतः शोभते मूर्खो लम्बशाटपटावृतः । तावच्च शोभते मूर्खो यावत्किञ्चिन्न भाषते ॥ ३४४ ॥

सकृद्दुष्टं च मित्रं यः पुनः संधातुमिच्छति । स मृत्युमुपगृह्णाति गर्भमश्वतरी यथा ॥ ३४५ ॥

न कश्चित्कस्यचिन्मित्रं न कश्चित्कस्यचिद्रिपुः । कारणेन हि जायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा ॥ ३४६ ॥

हस्ती हस्तसहस्रेण शतहस्तेन वाजिनः । शृङ्गिणो दशहस्तेन स्थानत्यागेन दुर्जनः ॥ ३४७ ॥

आपदर्थं धनं रक्षेद्दारान्रक्षेद्धनैरपि । आत्मानं सततं रक्षेद्दारैरपि धनैरपि ॥ ३४८ ॥

परदारान्परद्रव्यं परीवादं परस्य च । परीहास गुरौ स्थाने चापल्यं च विवर्जयेत् ॥ ३४९ ॥

अग्रगल्भस्य या विद्या कृपणस्य च यद्धनम् । यच्च बाहुबलं भीरोर्व्यर्थमेतत्त्रयं भुवि ॥ ३५० ॥

शरीरनिरपेक्षस्य दक्षस्य व्यवसायिनः । बुद्धिप्रारब्धकार्यस्य नास्ति किंचन दुष्करम् ॥ ३५१ ॥

असूयया हतेनैव पूर्वोपायोद्यमैरपि । कर्तॄणां गृह्यते सप्तसुहृद्धिर्मंत्रिभिस्तथा ॥ ३५२ ॥

अतिदाक्षिण्ययुक्तानां शङ्कितानां पदे पदे । परापवादभीरूणां दूरतो यान्ति संपदः ॥ ३५३ ॥

आदानस्य प्रदानस्य कर्तव्यस्य च कर्मणः । क्षिप्रमक्रियमाणस्य कालः पिबति तद्रसम् ॥ ३५४ ॥

न स्वल्पस्य कृते भूरि नाशयेन्मतिमान्नरः । एतदेव हि पाण्डित्यं न स्वल्पाद्भूरिनाशनम् ॥ ३५५ ॥

अफलानि दुरन्तानि समयव्ययफलानि च । अशक्यानि च वस्तूनि नारभेत विचक्षणः ॥ ३५६ ॥

किं नु मे स्यादिदं कृत्वा किं नु मे स्यादकुर्वतः । इति संचिन्त्य मनसा प्राज्ञः कुर्वीत वा न वा ॥ ३५७ ॥

देहे पातिनि का रक्षा यशो रक्ष्यमपातवत् । नरः पतितकायोऽपि यशःकायेन जीवति ॥ ३५८ ॥

निमेषमात्रमपि ते वयो गच्छन्न तिष्ठति । तस्माद्देहेष्वनित्येषु कीर्तिमेकामुपार्जय ॥ ३५९ ॥

बुधाग्रे न गुणान्ब्रूयात्साधु वेत्ति यतः स्वयम् । मूर्खाग्रेऽपि च न ब्रूयाद्बुधप्रोक्तं न वेत्ति सः ॥ ३६० ॥

यावत्स्वस्थमिदं देहं यावन्मृत्युश्च दूरतः । तावदात्महितं कुर्यात्प्राणान्ते किं करिष्यसि ॥ ३६१ ॥

यः करोति वचोदर्का निःश्रेयसकरीः क्रियाः । ग्लानिदोषच्छिदः स्वच्छाः स मूढः पङ्कयत्यपः ॥ ३६२ ॥

मूलं दोषस्य हिंसादेरर्थकामो स्म मा मुषः । तौ हि तत्त्वावबोधस्य दुरुच्छेदावुपप्लवौ ॥ ३६३ ॥

अभिद्रोहेण भूतानामर्जयन्प्रत्यरी श्रियः । उदन्त्वानिव सिन्धूनामापदामेति पात्रताम् ॥ ३६४ ॥

या गम्याः सत्सहायाना यासु खेदो भयं यतः । तासां किं यन्न दुःखाय विपदामिव संपदाम् ॥ ३६५ ॥

दुरामदानरीनुग्रान्धृतेर्विश्वासजन्मनः । भोगान्भोगानिवाहेयानध्यास्यापन्न दुर्लभा ॥ ३६६ ॥

नान्तरज्ञाः श्रियो जातु प्रियैरामा न भूयते । आसक्तास्तास्वमी मूढा वामशीला हि जन्तवः ॥ ३६७ ॥

कोऽपवादः स्तुतिपदे यदशीलेषु चञ्चला । साधुवृत्तानपि क्षुद्रा विक्षिपन्त्येव संपदः ॥ ३६८ ॥

कृतवानन्यदेहेषु कर्ता च विधुरं मनः । अप्रियैरिव संयोगो विप्रयोगः प्रियैः सह ॥ ३६९ ॥

शून्यमाकीर्णतामेति तुल्यं व्यसनमुत्सवैः । विप्रलम्भोऽपि लाभाय सति प्रियसमागमे ॥ ३७० ॥

तदा रम्याण्य रम्याणि प्रिया शल्यं तदासवः । तदैकाकी सबन्धुः सन्निष्टेन रहितो यदा ॥ ३७१ ॥

युक्तं प्रमाद्यसि हितादपेतं परितप्यसे । यदि नेष्टात्मनः पीडा मा सञ्जि भवता जने ॥ ३७२ ॥

जन्मिनोऽस्य स्थितिं विद्धींलक्ष्मीमिव चलाचलाम् । भवान्मा स्म वधीन्याय्यं न्यायधारा हि साधवः ॥ ३७३ ॥

अविज्ञातप्रबन्धस्य वचो वाचस्पतेरिव । व्रजत्यफलतामेव नयद्रुह इवेहितम् ॥ ३७४ ॥

कर्मायत्तं फलं पुंसां बुद्धिः कर्मानुसारिणी । तथापि सुधिया भाव्यं सुविचार्यैव कुर्वता ॥ ३७५ ॥

मनसा चिन्तितं कर्म वचसा न प्रकाशयेत् । अन्यलक्षितकार्यस्य यतः सिद्धिर्न जायते ॥ ३७६ ॥

कुदेशं च कुवृत्तिं च कुभार्यां कुनदीं तथा । कुद्रव्यं च कुभोज्यं च वर्जयेत्तु विचक्षणः ॥ ३७७ ॥

अस्ति पुत्रो वशे यस्य भृत्यो भार्या तथैव च । अभावे सति संतोषः स्वर्गस्थोऽसौ महीतले ॥ ३७८ ॥

माता यस्य गृहे नास्ति भार्या चाप्रियवादिनी । अरण्यं तेन गन्तव्यं यथारण्यं तथा गृहम् ॥ ३७९ ॥

कोकिलानां स्वरो रूपं नारीरूपं पतिव्रतम् । विद्या रूपं कुरूपाणां क्षमा रूपं तपस्विनाम् ॥ ३८० ॥

अविद्यं जीवनं शून्यं दिक्शून्या चेदबान्धवाः । पुत्रहीनं गृहं शून्यं सर्वशून्या दरिद्रता ॥ ३८१ ॥

अदाता वंशदोषेण कर्मदोषाद्दरिद्रता । उन्मादो मातृदोषेण पितृदोषेण मूर्खता ॥ ३८२ ॥

अतिदर्पे हता लङ्का ह्यतिमाने च कौरवाः । अतिदाने बलिर्बद्धः सर्वमत्यन्तगर्हितम् ॥ ३८३ ॥

वस्त्रहीनस्त्वलङ्कारो घृतहीनं च भोजनम् । स्तनहीना च या नारी विद्याहीनं च जीवनम् ॥ ३८४ ॥

पुत्रप्रयोजना दाराः पुत्रः पिण्डप्रयोजनः । हितप्रयोजनं मित्रं धनं सर्वप्रयोजनम् ॥ ३८५ ॥

दुर्लभं संस्कृतं वाक्यं दुर्लभः क्षेमकृत्सुतः । दुर्लभा सदृशी भार्या दुर्लभः स्वजनः प्रियः ॥ ३८६ ॥

अशोच्यो निर्धनः प्राज्ञोऽशोच्यः पण्डितबान्धवः । अशोच्या विधवा नारी पुत्रपौत्रप्रतिष्ठिता ॥ ३८७ ॥

अविद्यः पुरुषः शोच्यः

२१ सु. र भा.

शोच्यं मैथुनमप्रजम् । निराहाराः प्रजा. शोच्या. शोच्य राज्यमराजकम् ॥ ३८८ ॥ कुलीनै. सह संपर्क पण्डितैः सह मित्रताम् । ज्ञातिभिश्च समं मेलं कुर्वाणो न विनश्यति ॥ ३८९ ॥ कष्टा वृत्तिः पराधीना कष्टो वासो निराश्रय. । निर्धनो व्यवसायश्च सर्वकष्टा दरिद्रता ॥ ३९० ॥ तस्करस्य कुतो धर्मो दुर्जनस्य कुत. क्षमा । वेश्याना च कुतः स्नेह. कुत' सत्यं च कामिनाम् ॥ ३९१ ॥ प्रेषितस्य कुतो मानः कोपनस्य कुतः सुखम् । स्त्रीणा कुत सतीत्वं च कुतो मैत्री खलस्य च ॥ ३९२ ॥ दुर्बलस्य बलं राजा बालाना रोदन बलम् । बलं मूर्खस्य मौनित्वं चौराणामनृतं बलम् ॥ ३९३ ॥ यो ध्रुवाणि परित्यज्य अध्रुवं परिवेषते । ध्रुवाणि तस्य नश्यन्ति अध्रुवं नष्टमेव च ॥ ३९४ ॥ शुष्कं मास स्त्रियो वृद्धा बालार्कस्तरुण दधि । प्रभाते मैथुनं निद्रा सद्य.प्राणहराणि षट् ॥ ३९५ ॥ सद्योमास नवान्नं च बाला स्त्री क्षीरभोजनम् । घृतमुष्णोदकं चैव सद्यःप्राणकराणि षट् ॥ ३९६ ॥ सिहादेक बकादेकं षट् शुनस्त्रीणि गर्दभात् । वायसात्पञ्च शिक्षेच्च चत्वारि कुक्कुटादपि ॥ ३९७ ॥ प्रभूतमल्पकार्य वा यो नरः कर्तुमिच्छति । सर्वारम्भेण तत्कुर्यात्सिंहादेक प्रकीर्तितम् ॥ ३९८ ॥ सर्वेन्द्रियाणि सयम्‍य बकवत्पतितो जन. । कालदेशोपपन्नानि सर्वकार्याणि साधयेत् ॥ ३९९ ॥ बह्वाशी स्वल्पसतुष्ट. सुनिद्रः शीघ्रचेतन. । प्रभुभक्तश्च शूरश्च ज्ञातव्याः षट् शुनो गुणाः ॥ ४०० ॥ अविश्रामं वहेद्भार शीतोष्णं च न विन्दति । ससन्तोषस्तथा नित्य त्रीणि शिक्षेत गर्दभात् ॥ ४०१ ॥ गूढमैथुनधार्ष्ट्यं च काले चालयसग्रहम् । अप्रमादमनालस्य पञ्च शिक्षेत वायसात् ॥ ४०२ ॥ युद्धं च प्रातरुत्थानं भोजनं सह बन्धुभि । स्त्रियमापदता रक्षेच्चतुः शिक्षेत कुक्कुटात् ॥ ४०३ ॥ कोऽतिभारः समर्थाना कि दूर व्यवसायिनाम् । को विदेशः सविद्याना क. पर. प्रियवादिनाम् ॥ ४०४ ॥ आपदा कथित. पन्था इन्द्रियाणामसयम । तज्जय. संपदा मार्गो येनेष्ट तेन गम्यताम् ॥ ४०५ ॥ न च विद्यासमो बन्धुर्न च व्याधिसमो रिपुः । न चापत्यसम स्नेहो न च दैवात्पर बलम् ॥ ४०६ ॥ समुद्रावरणा भूमि. प्राकारावरण गृहम् । नरेन्द्रावरणा देशाश्चरित्रावरणाः स्त्रिय. ॥ ४०७ ॥ घृतकुम्भसमा नारी तप्ताङ्गारसम. पुमान् । तस्माद्घृतं च वह्नि च नैकत्र स्थापयेद्बुध ॥ ४०८ ॥ आहारो द्विगुण. स्त्रीणा बुद्ध्रिस्तासा चतुर्गुणा । षड्गुणो व्यवसायश्च कामश्चाष्टगुणः स्मृतः ॥ ४०९ ॥ जीर्णमन्नं प्रशंसियाद्भार्यां च गतयौवनाम् । रणात्प्रत्यागतं शूर सस्यं च गृहमागतम् ॥ ४१० ॥

असंतुष्टा द्विजा नष्टाः संतुष्टाश्च महीभुजः । सलज्जा गणिका नष्टा निर्लज्जाश्च कुलस्त्रिय ॥ ४११ ॥ अवश्यपतितो राजा मूर्खपुत्रश्च पण्डितः । अधनेन धनं प्राप्तं तृणवन्मन्यते जगत्॥ ४१२ ॥ पुस्तकस्था तु या विद्या परहस्तगतं धनम् । कार्यकाल समुत्पन्ने न सा विद्या न तद्धनम् ॥ ४१३ ॥ पादपाना भयं वातात्पद्माना त्रिशिराद्द्वयम् । पर्वताना भयं वज्रात्साधूना दुर्जनाद्द्वयम् ॥ ४१४ ॥ यस्य क्षेत्रं नदीतीरे भार्या वापि परप्रिया । पुत्रश्च विनयो नास्ति मृत्युरेव न सशयः ॥ ४१५ ॥ असम्भाव्यं न वक्तव्यं प्रत्यक्षमपि दृश्यते । शिला तरति पानीयं गीत गायति वानरः ॥ ४१६ ॥ सुभिक्षं कृषके नित्यं नित्यं सुखमरोगिणि । भार्या भर्तु प्रिया यस्य तस्य नित्योत्सवं गृहम् ॥ ४१७ ॥ हेला स्यात्कार्यनाशाय बुद्धिनाशाय निर्धनम् । याचना माननाशाय कुलनाशाय भोजनम् ॥ ४१८ ॥ प्रथमे नार्जिता विद्या द्वितीये नार्जितं धनम् । तृतीये नार्जित पुण्यं चतुर्थे कि करिष्यति ॥४१९॥ नदीकूले च ये वृक्षाः परहस्तगतं धनम् । कार्य स्त्रीगोचर यत्स्यात्सर्वं तद्विफलं भवेत् ॥ ४२० ॥ कूपोदकं वटच्छाया श्यामा स्त्री चेष्टकालयम् । शीतकाले भवेदुष्णं ग्रीष्मकाले च शीतलम् ॥ ४२१ ॥ विषं चङ्क्रमणं रात्रौ विषं राज्ञोऽनुकूलता । विष स्त्रियोऽप्यन्यहृदो विषं व्याधिरवीक्षित ॥४२२॥ दुरधीता विष विद्या अजीर्णे भोजनं विषम् । विषं गोष्ठी दरिद्रस्य वृद्धस्य तरुणी विषम् ॥ ४२३ ॥ प्रदोषे निहत. पन्था पतिता निहता. स्त्रिय । अल्पबीज हतं क्षेत्र भृत्यदोषाद्धतः प्रभु ॥ ४२४ ॥ हतमश्रोत्रियं श्राद्ध हतो यज्ञस्त्वदक्षिणः । हता रूपवती वन्ध्या हतं सैन्यमनायकम् ॥ ४२५ ॥ कि करिष्यन्ति वक्तार श्रोता यत्र न विद्यते । नग्नैक्षपणके देशे रजक. कि करिष्यति ॥ ४२६ ॥ अजरामरवत्प्राज्ञो विद्यामर्थं च चिन्तयेत् । गृहीत इव केशेषु मृत्युना धर्ममाचरेत् ॥ ४२७ ॥ आयु कर्म च वित्तं च विद्या निधनमेव च । पञ्चैतान्यपि सृज्यन्ते गर्भस्थस्यैव देहिन. ॥ ४२८ ॥ यदभावि न तद्भावि भावि चेन्न तदन्यथा । इति चिन्ताविषघ्नोऽयमगदः कि न पीयते ॥४२९॥ नाद्रव्ये निहिता काचित्क्रिया फलवती भवेत् । न व्यापारशतेनापि शुकवत्पाठ्यते वक ॥ ४३० ॥ शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च । दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥ ४३१ ॥ उत्थायोत्थाय बोद्धव्यं महद्भयमुपस्थितम् । मरणव्याधिशोकाना किमद्य निपतिष्यति ॥ ४३२ ॥ अनिष्ठादिष्टलाभेऽपि न गतिर्जायते शुभा । यत्रास्ते विषसंसर्गो-

१ दिगम्बरसाधुव्यापृते प्रदेशे २ वस्त्रनिर्णेजक , रजको वा

सामान्यनीतिः १६३

मृतं तदपि मृत्यवे ॥ ४३३ ॥ न संशयमणारुह्य नरो भद्राणि पश्यति । संशयं पुनरारुह्य यदि जीवति पश्यति ॥ ४३४ ॥ गतानुगतिको लोक. कुट्टनीमुपदेशिनीम् । प्रमाणयति नो धर्मे यथा गोघ्नमपि द्विजम् ॥ ४३५ ॥ प्राणा यथात्मनोऽभीष्टा भूतानामपि ते तथा । आत्मौपम्येन भूतेषु दया कुर्वन्ति साधवः ॥ ४३६ ॥ प्रत्याख्याने च दाने च सुखदुखे प्रियाप्रिये । आत्मौपम्येन पुरुष प्रमाणमविगच्छति ॥ ४३७ ॥ अवश्येन्द्रियचित्ताना हस्तिस्नानमिव क्रिया । दुर्भगाभरणप्रायो ज्ञान भार. क्रिया विना ॥ ४३८ ॥ शङ्काभि सर्वमाक्रान्तमन्न पानं च भूतले । प्रवृत्तिः कुत्र कर्तव्या जीवितव्यं कथं नु वा ॥ ४३९ ॥ सुमहन्त्यपि शास्त्राणि धारयन्तो बहुश्रुताः । छेत्तारः संशयाना च क्लिश्यन्ते लोभमोहिता. ॥ ४४० ॥ षड्दोषा. पुरुषेणेह हातव्या भूतिमिच्छता । निद्रा तन्द्रा भय क्रोध आलस दीर्घसूत्रता ॥४४१॥ माता मित्र पिताचेति स्वभावान्त्रितय हितम् । कार्यकारणतश्चान्ये भवन्ति हितबुद्धय ॥ ४४२ ॥ जातिमात्रेण कि कश्चिद्धन्यते पूज्यते क्वचित् । व्यवहार परिज्ञाय वध्य पूज्योऽथवा भवेत् ॥ ४४३ ॥ तृणानि भूमिरुदकं वाक् चतुर्थी च सूनृता । एतान्यपि सता गेहे नोच्छिद्यन्ते कदाचन ॥ ४४४ ॥ आपत्सु मित्रं जानीयाद्युद्धे शूरमृणे शुचिम् । भार्या क्षीणेषु वित्तेषु व्यसनेषु च बान्धवान् ॥ ४४५ ॥ सुहृदा हितकामाना यः शृणोति न भाषितम् । विपत्संनिहिता तस्य स नरः शत्रुनन्दनः ॥ ४४६ ॥ अपराधो न मेऽस्तीति नैतद्विश्वासकारणम् । विद्यते हि नृशंसेभ्यो भय गुणवतामपि ॥ ४४७ ॥ दीपनिर्वाणगन्धं च सुहृद्वाक्यमरुन्धतीम् । न जिघ्रन्ति न शृण्वन्ति न पश्यन्ति गतायुष. ॥ ४४८ ॥ मार्जारो महिषो मेषः काक. कापुरुषस्तथा । विश्वासात्प्रभवन्त्येते विश्वासस्तत्र नो हित. ॥ ४४९ ॥ यदशक्यं न तच्छक्य यच्छक्यं शक्यमेव तत् । नोदके शकटं याति न च नौर्र्गच्छति स्थले ॥ ४५० ॥ द्रवत्वात्सर्वलोहाना निमित्तान्मृगपक्षिणाम् । भयाल्लोभाच्च मूर्खाणा सगत दर्शनात्सताम् ॥ ४५१ ॥ पटुत्वं सत्यवादित्व कथा cover/योगेन बुध्यते । अस्तब्धत्वमचापल्यं प्रत्यक्षेणावगम्यते ॥ ४५२ ॥ लोकयात्रा भयं लज्जा दाक्षिण्यं त्यागशीलता । पञ्च यत्र न विद्यन्ते न कुर्यात्तत्र सस्थितिम् ॥ ४५३ ॥ अपुत्रस्य गृहं शून्यं सन्मित्ररहितस्य च । मूर्खस्य च दिशः शून्याः सर्वशून्या दरिद्रता ॥ ४५४ ॥ परिच्छेदो हि पाण्डित्य यदापन्ना विपत्तय. । अपरिच्छेदकर्तॄणा विपदः स्यु. पदे पदे ॥ ४५५ ॥ पानीय वा निरा-

यासं खाद्रन्न वा मयोत्तरम् । विचार्य खलु पश्यामि तत्सुखं यत्र निर्वृतिः ॥ ४५६ ॥ जलमग्निर्विषं शस्त्रं क्षुद्व्याधिः पतनं गिरे. । निमित्तं किचिदासाद्य देही प्राणान्विमुञ्चति ॥ ४५७ ॥ नाप्राप्यमभिवाञ्छन्ति नष्ट नेच्छन्ति शोचितुम् । आपत्स्वपि न मुह्यन्ति नरा. पण्डितबुद्धय ॥ ४५८ ॥ सुखमापतित सेव्य दु खमापतितं तथा । चक्रवत्परिवर्तन्ते दुखानि च सुखानि च ॥ ४५९ ॥ वृत्त्यर्थ नातिचेष्टेत सा हि धात्रैव निर्मिता । गर्भादुत्पतिते जन्तौ मातुः प्रभवत स्तनौ ॥ ४६० ॥ येन शुक्लीकृता हसाः शुकाश्र हरितीकृता. । मयूराश्चित्रिता येन स ते वृत्ति विधास्यति ॥ ४६१ ॥ धर्मार्थ यस्य वित्तेहा वर तस्य निरीहता । प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य दूरादस्पर्शन वरम् ॥ ४६२ ॥ जन्मनि क्लेशबहुले कि नु दु.खमत. परम् । इच्छासपद्यतो नास्ति यच्चेच्छा न निवर्तते ॥ ४६३ ॥ यद्यदेव हि वाञ्छेत ततो वाञ्छा प्रवर्तते । प्राप्त एवार्थतं सोऽर्थो यतो वाञ्छा निवर्तते ॥ ४६४ ॥ अम्भासि जलजन्तूना दुर्ग दुर्गनिवासिनाम् । स्वभूमिः श्वापदादीना राजा मन्त्री पर बलम् ॥ ४६५ ॥ काय सनिहितापाया सपद् पदमापदाम् । समागमा मापगमाः सर्वमुत्पादि भङ्गुरम् ॥ ४६६ ॥ अधोध पश्यत कस्य महिमा नोपचीयते । उपर्युपरि पश्यन्तः सर्व एव दरिद्रति ॥ ४६७ ॥ अलब्धं चैव लिप्सेत लब्ध रक्षेदवेक्षया । रक्षितं वर्धयेत्सम्यग्वृद्धं तीर्थेषु निक्षिपेत् ॥ ४६८ ॥ शीतवातातपक्लेशान्महन्ते यान्पराश्रिता. । तदंशेनापि मेधावी तपस्त्यक्त्वा सुखी भवेत् ॥ ४६९ ॥ एतावज्जन्मसाफल्य यदनायत्तवृत्तिता । ये पराधीनता यातास्ते वै जीवन्ति के मृता. ॥ ४७० ॥ आश्रिताना भृतौ स्वामिसेवायां धर्मसेवने । पुत्रस्योत्पादने चैव न सन्ति प्रतिहस्तका. ॥ ४७१ ॥ पृष्ठत' सेव्येदेक जठरेण हुताशनम् । स्वामिन सर्वभावेन परलोकममायया ॥ ४७२ ॥ पञ्चभिर्याति दासत्वं पुंगुणै कोऽपि मानव । कोऽपि लक्षै कृती कोऽपि लक्षैरपि न लभ्यते ॥ ४७३ ॥ वाजिवारणलोहाना काष्ठपाषाणवाससाम् । नारीपुरुषतोयानामन्तर महदन्तरम् ॥ ४७४ ॥ आरोप्यते शिला शैले यत्नेन महता यथा । निपात्यते क्षणेनाधस्तथात्मा गुणदोषयो. ॥ ४७५ ॥ अनाहूतो विशेद्यस्तु अपृष्टो बहु भाषते । आत्मानं मन्यते प्रीत भूपालस्य स दुर्मतिः ॥ ४७६ ॥ किमप्यस्ति स्वभावेन सुन्दर वाप्यसुन्दरम् । यदेव रोचते यस्मै भवेत्तत्तस्य सुन्दरम् ॥ ४७७ ॥ यस्य यस्य हि

१ नाणकविशेषै, रूप्यकैरिति यावत्
२ पुन पुनर्दर्शनेन

१६४ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ३ प्रकरणम्

यो भावस्तेन तेन हि तं नरम् । अनुप्रविश्य मेधावी क्षिप्रमात्मवशं नयेत् ॥ ४७८ ॥ दोषभीतेरनारम्भस्तत्कापुरुषलक्षणम् । कैरजीर्णभयाद्भ्रातर्भोजनं परिहीयते ॥ ४७९ ॥ स्थान एव नियोज्यन्ते भृत्याश्चाभरणानि च । नहि चूडामणिः पादे नूपुरं मूर्ध्नि धार्यते ॥ ४८० ॥ मुकुटे रोपितः काचश्चरणामरणे मणिः । नहि दोषो मणेरस्ति किंतु साधोरविज्ञता ॥ ४८१ ॥ बालादपि ग्रहीतव्यं युक्तमुक्तं मनीषिभिः । रवेरविषये किं न प्रदीपस्य प्रकाशनम् ॥ ४८२ ॥ बन्धुस्त्रीभृत्यवर्गस्य बुद्धेः सत्त्वस्य चात्मनः । आपन्निकषपाषाणे नगे जानाति सारताम् ॥ ४८३ ॥ अप्युन्मार्गगमने कार्यकार्यात्ययेषु च । कल्याणवचनं ब्रूयादपृष्टोऽपि हितो नरः ॥ ४८४ ॥ कुर्वन्नपि व्यलीकानि यः प्रियः प्रिय एव सः । अनेकदोषदुष्टोऽपि कायः कस्य न वल्लभः ॥ ४८५ ॥ अप्रियाण्यपि कुर्वाणो यः प्रियः प्रिय एव स । दग्धमन्दिरसारेऽपि कस्य वह्नावनादरः ॥ ४८६ ॥ अप्रियस्यापि पथ्यस्य परिणामः सुखावहः । वक्ता श्रोता च यत्रास्ति रमन्ते तत्र संपदः ॥ ४८७ ॥ न परस्यापराधेन परेषां दण्डमाचरेत् । आत्मनावगतं कृत्वा बध्नीयात्पूजयेच्च वा ॥ ४८८ ॥ गुणदोषान्निश्चित्य विधिर्न ग्रहनिग्रहे । स्वनाशाय यथा न्यस्तो दर्पात्सर्पमुखे करः ॥ ४८९ ॥ पराभवं परिच्छेत्तुं योग्यायोग्यं न वेत्ति यः । अस्तीह यस्य विज्ञानं स कृच्छ्रेऽपि न सीदति ॥ ४९० ॥ ययोरेव समं वित्तं ययोरेव समं बलम् । तयोर्विवादो मैत्री वा नोत्तमाधमयोः क्वचित् ॥ ४९१ ॥ बलवानपि निस्तेजाः कस्य नाभिभवास्पदम् । निःशङ्कं दीयते लोकैः पश्य भस्मचये पदम् ॥ ४९२ ॥ बन्धुः को नाम दुष्टानां कुप्येत्को नातियाचितः । को न तृप्यति वित्तेन कुकृत्ये को न पण्डितः ॥ ४९३ ॥ धर्मार्थकामतत्त्वज्ञो नैकान्तकरुणो भवेत् । नहि हस्तस्थमप्यन्नं क्षमावान्भक्षितुं क्षमः ॥ ४९४ ॥ क्षमा शत्रौ च मित्रे च यतीनामेव भूषणम् । अपराधिषु सत्त्वेषु नृपाणां सैव दूषणम् ॥ ४९५ ॥ सेवितव्यो महावृक्षः फलच्छायासमन्वितः । यदि दैवात्फलं नास्ति छाया केन निवार्यते ॥ ४९६ ॥ हीनसेवा न कर्तव्या कर्तव्यो महदाश्रयः । पयोऽपि शौण्डिकीहस्ते वारुणीत्यभिधीयते ॥ ४९७ ॥ महानप्यल्पतां याति निर्गुणे गुणविस्तरः । आधाराधेयभावेन गजेन्द्र इव दर्पणे ॥ ४९८ ॥ वैद्यानामातुरः श्रेयान्यसनी मौनियोगिनाम् । विदुषां जीवनं मूर्खः सद्धर्णी जीवनं सताम् ॥ ४९९ ॥ तावद्भयाद्धि भेतव्यं यावद्भयमनागतम् । आगतं तु भयं वीक्ष्य प्रहर्तव्यमभीतवत् ॥ ५०० ॥ सुपूरा स्यात्कुनदिका सुपूरो मूषकाञ्जलिः । सुसंतुष्टः कापुरुषः स्वल्पकेनापि तुष्यति ॥ ५०१ ॥ अम्भसा भिद्यते सेतुस्तथा मन्त्रोऽप्यरक्षितः । पैशुन्याद्भिद्यते स्नेहो वाचा भिद्येत कातरः ॥ ५०२ ॥ अन्यप्रतापमासाद्य यो दृढत्वं न गच्छति । जातुषाभरणस्येव रूपेणापि हि तस्य किम् ॥ ५०३ ॥ भये वा यदि वा हर्षे संप्राप्ते यो विमर्शेयेत् । कृत्यं न कुरुते वेगात्त्स संतापमाप्नुयात् ॥ ५०४ ॥ न वध्यन्ते ह्यविश्वास्ता बलिभिर्दुर्बला अपि । विश्वस्तास्त्वेव वध्यन्ते बलिनो दुर्बलैरपि ॥ ५०५ ॥ महामतिरपि प्राज्ञो न विश्वासं व्रजेद्द्रिगौ । विश्वासात्रिदशेन्द्रेण दितेर्गर्भो विदारितः ॥ ५०६ ॥ मन्त्रिणा भिन्नसंधाने भिषजा सान्निपातिके । कर्मणि व्यज्यते प्रज्ञा स्वस्थे को वा न पण्डितः ॥ ५०७ ॥ अमृतं शिशिरे वह्निरमृतं प्रियदर्शनम् । अमृतं राजसन्मानममृतं क्षीरभोजनम् ॥ ५०८ ॥ सर्पाणां च खलानां च परद्रव्यापहारिणाम् । अभिप्राया न सिध्यन्ति तेनेदं वर्तते जगत् ॥ ५०९ ॥ नाविदग्धः प्रियं ब्रूयात्स्फुटवक्ता न वञ्चकः । निःस्पृहो नाधिकारी स्यान्नाकामी मण्डनप्रियः ॥ ५१० ॥ औषधार्थसुमन्त्राणां बुद्धेश्चैव महात्मनाम् । असाध्यं नास्ति लोकेऽस्मिन् यद्ब्रह्माण्डस्य मध्यगम् ॥ ५११ ॥ न यस्य चेष्टितं विद्यान्न कुलं न पराक्रमम् । न तस्य विश्वसेत्प्राज्ञो यदीच्छेच्छ्रेय आत्मनः ॥ ५१२ ॥ नष्टं मृतमतिक्रान्तं नानुशोचन्ति पण्डिताः । पण्डितानां च मूर्खाणां विशेषोऽयं यतः स्मृतः ॥ ५१३ ॥ अशोच्यानीह भूतानि यो मूढस्तानि शोचति । स दुःखै लभते दुःखं द्वावनर्थौ निषेवते ॥ ५१४ ॥ म सुहृद्व्यसने यः स्यात्स पुत्रो यस्तु भक्तिमान् । म भृत्यो यो विधेयज्ञः सा भार्या यत्र निर्वृतिः ॥ ५१५ ॥ यत्र देशेऽथवा स्थाने भोगान भुक्त्वा खवीर्यतः । तस्मिन्विभवहीनो यो वसेत्स पुरुषाधमः ॥ ५१६ ॥ येनाहंकारयुक्तेन चिरं विलसितं पुरा । दीन वदति तत्रैव यः परेष स निन्दितः ॥ ५१७ ॥ मूर्खाणां पण्डिता द्वेष्या निर्धनानां महाधनाः । व्रतिनः पापशीलानामसतीना कुलस्त्रियः ॥ ५१८ ॥ मित्रद्रोही कृतघ्नश्च तथा विश्वासघातकः । ते नरा नरकं यान्ति यावच्चन्द्रदिवाकरौ ॥ ५१९ ॥ जिह्वालौल्यप्रसक्तानां जलमध्यनिवासिनाम् । अचिन्तितो वधोऽज्ञानां मीनानामिव जायते ॥ ५२० ॥ व्यसनेष्वेव सर्वेषु यस्य बुद्धिर्न हीयते । स तेषां पारमभ्येति तत्प्रभावादसंशयम् ॥ ५२१ ॥ मित्रवान्साधयत्यर्थान्दुःसाध्यानपि वै यतः । तस्मा-

१ अप्रियाणि २ सुराविक्रयं कुर्वत्या हस्ते
१ लक्षानिमित्तस्य २ कर्तव्यकर्तव्यज्ञानवान् ३ व्यभिचारिणीनाम् ४ भक्षणलोलुपानाम्

सामान्यनीतिः १६५

[स्तम्भ १]

निमन्त्राणि कुर्वीत समानान्येव चात्मनः ॥ ५२२ ॥ अपि
सम्पूर्णतायुक्तैः कर्तव्या सुहृदो बुधैः । नदीश परिपूर्णो-
ऽपि चन्द्रोदयमपेक्षते ॥ ५२३ ॥ यो मित्रं कुरुते मूढ
आत्मनोऽसदृशं कुधी । हीन वाऽप्यधिकं वापि हास्यता
यात्यसौ जनः ॥ ५२४ ॥ कारणान्मित्रता याति कारणा-
द्याति शत्रुताम् । तस्मान्मित्रत्वमेवात्र योज्यं वैर न
धीमता ॥ ५२५ ॥ उपकाराच्च लोकाना निमित्तान्मृग-
पक्षिणाम् । भयाल्लोभाच्च मूर्खाणा मैत्री स्याद्दर्शनात्सताम्
॥ ५२६ ॥ यस्य न ज्ञायते वीर्य न कुल न विचेष्टितम् ।
न तेन सगतिं कुर्यादित्युवाच बृहस्पतिः ॥ ५२७ ॥ शनैः-
शनैश्च भोक्तव्यं स्वय वित्तमुपार्जितम् । रसायनमिव
प्राज्ञैर्हेलया न कदाचन ॥ ५२८ ॥ मृतो दरिद्रः पुरुषो
मृतं मैथुनमप्रजम् । मृतमश्रोत्रियं श्राद्धं मृतो यज्ञस्त्वद-
क्षिणः ॥ ५२९ ॥ गुरोः सुता मित्रभार्या स्वामिसेवकगे-
हिनीम् । यो गच्छति पुमाँल्लोके तमाहुर्ब्रह्मघातिनम्
॥ ५३० ॥ अयशः प्राप्यते येन येन चापगतिर्भवेत् ।
स्वर्गाच्च भ्रश्यते येन तत्कर्म न समाचरेत् ॥ ५३१ ॥ यः
स्तोकेनापि सन्तोषं कुरुते मन्दधीर्जनः । तस्य भाग्यविहीनस्य
दत्ता श्रीरपि मार्ज्यते ॥ ५३२ ॥ कृतनिश्चयिनो वन्ध्यास्तु-
ङ्गिमा नोपभुज्यते । चातक को वराकोऽयं यस्येन्द्रो
वारिवाहकः ॥ ५३३ ॥ तावत्स्यात्सर्वकृत्येषु पुरुषोऽत्र स्वय
प्रभुः । स्त्रीवाक्याङ्कुशविक्षुण्णो यावन्नो ध्रियते बलात्
॥ ५३४ ॥ अकृत्य मन्यते कृत्यमगम्यं मन्यते सुगम् ।
अभक्ष्यं मन्यते भक्ष्यं स्त्रीवाक्यप्रेरितो नरः ॥ ५३५ ॥
अग्निहोत्रफला वेदाः शीलवृत्तफलं श्रुतम् । रतिपुत्रफला
दारा दत्तमभुक्तफल धनम् ॥ ५३६ ॥ आपन्नाशाय
विबुधैः कर्तव्याः सुहृदोऽमलाः । न तरत्यापदं कश्चिद्योऽत्र
मित्रविवर्जितः ॥ ५३७ ॥ व्यसनं प्राप्य यो मोहात्केवलं
परिदेवयेत् । क्रन्दनं वर्धयत्येव तस्यान्त नाधिगच्छति
॥ ५३८ ॥ केवलं व्यसनस्योक्तं भेषज नयपण्डितैः ।
तस्योच्छेदसमारम्भो विषादपरिवर्जनम् ॥ ५३९ ॥ नदीना
च कुलाना च मुनीना च महात्मनाम् । परीक्षा न प्रक-
र्तव्या स्त्रीणा दुश्चरितस्य च ॥ ५४० ॥ सद्भिः संबोध्य-
मानोऽपि दुरात्मा पापपूरुषः । घृष्यमाण इवाङ्गारो निर्म-
लत्वं न गच्छति ॥ ५४१ ॥ १जनिता २चोपनेता च यश्च
विद्या प्रयच्छति । अन्नदाता भयत्राता पञ्चैते पितरः
स्मृताः ॥ ५४२ ॥ कन्या वरयते रूपं माता वित्तं पिता
श्रुतम् । बान्धवाः कुलमिच्छन्ति मिष्टान्नमितरे जनाः ॥५४३॥

१ उत्पादकः २ उपनयनकर्ता

[स्तम्भ २]

यः पृष्ट्वा कुरुते कार्य प्रष्टव्यानस्वान्हितान्गुरून् । न तस्य
जायते विघ्नः कश्चिच्चिदपि कर्मणि ॥ ५४४ ॥ कलहा-
न्तानि हर्म्याणि कुवाक्यान्तं च सौहृदम् । कुराजान्तानि
राष्ट्राणि कुकर्मान्त यशो नृणाम् ॥ ५४५ ॥ कृते प्रति-
कृति कुर्याद्धिंसिते प्रतिहिंसितम् । न तत्र दोषं पश्यामि
दुष्टे दुष्ट समाचरेत् ॥ ५४६ ॥ सर्वहिंसानिवृत्ता ये नरा
सर्वसहाश्च ये । सर्वस्याश्रयभूताश्च ते नराः स्वर्गगामिन
॥ ५४७ ॥ योज्ति यस्य यदा मासमुभयोः पश्यतान्त-
रम् । एकस्य क्षणिका प्रीतिरन्यः प्राणैर्विमुच्यते ॥ ५४८ ॥
मर्तव्यमिति यद्यु ख पुरुषस्योपजायते । शक्यते नानुमानेन
परेण निवारयितुम् ॥ ५४९ ॥ स्वच्छन्दवनजातेन शाके-
नापि प्रपूर्यते । अस्य दग्धोदरस्यार्थे कः कुर्यात्पातकं
महत् ॥ ५५० ॥ विद्यया विनयावाप्तिः सा चेदविनयावहा ।
कि कुर्मः कं प्रति ब्रूमो १गरदाया स्वमातरि ॥ ५५१ ॥ वेधा
द्वेधा भ्रमं चक्रे कान्तासु कनकेषु च । तासु तेष्वप्यनासक्तः
साक्षाद्दे२र्गो नराकृति ॥ ५५२ ॥ द्विः शर नाभिसन्धत्ते द्विः
स्थापयति नाश्रितान् । द्विददाति न चार्थिभ्यो रामो द्वर्नाभि-
भाषते ॥ ५५३ ॥ सुनेरपि वनस्थस्य स्वानि कर्माणि
कुर्वतः । तत्रापि समवन्त्येते मित्रोदासीनशत्रवः ॥ ५५४ ॥
पञ्चैतानि विलिख्यन्ते गर्भस्थस्यैव देहिनः । आयुः कर्म च
विद्या च वित्तं निधनमेव च ॥ ५५५ ॥ नास्ति सत्यं
द्यूतकारे न शौचं वृषलीपत्तौ । मद्यपे सौहृदं नास्ति
धूर्तेषु त्रितय न हि ॥ ५५६ ॥ सर्वसहा ये ऋजवः प्रतिज्ञा-
तार्यपालकाः । परोपकारिण सेव्या निर्धना अपि ते
जनाः ॥ ५५७ ॥ शरणागतरक्षार्थं स्त्रीगोद्विजहिताय च ।
स्वाम्यर्थे यस्त्यजेत्प्राणांस्तस्य लोकाः सनातनाः ॥ ५५८ ॥
कृतघ्नस्य शिशुघ्नस्य स्त्रीघ्नस्य पिशुनस्य च । चतुर्णामपि
चैतेषा निष्कृति३र्नैव शुश्रुमः ॥ ५५९ ॥ पर पलितकायेन
कर्तव्यः श्रुतसग्रहं । न तत्र धनिनो यान्ति यत्र यान्ति
बहुश्रुताः ॥ ५६० ॥ विश्वासप्रतिपन्नाना वञ्चने का
विदग्धता । अङ्कमारुह्य सुप्तानां हन्तुः किं नाम पौरुषम्
॥ ५६१ ॥ नाजारज. पितृद्वेषी नाजरा भर्तृवैरिणी ।
नालम्पटोऽधिकारी स्यान्नाकामी मण्डनप्रियः ॥ ५६२ ॥
अचला कमला कस्य कस्य मित्रं महीपतिः । शरीरं च
स्थिरं कस्य कस्य वश्या वराङ्गना ॥ ५६३ ॥ गर्दभः
४पैटहो दासी ग्रामण्य. पशवः स्त्रियः । दण्डेनाक्रम्य भुञ्जी-
यान्न ते समानभाजनम् ॥ ५६४ ॥ बहुभिर्न विरोद्धव्यं
दुर्जनैः स्वजनैरपि । स्फुरन्तमपि नागेन्द्रं भक्षयन्ति पिपी-

१ विषदायिन्याम् २ शंकरः ३ प्रायश्चित्तम् ४ वाद्यविशेषः.

लिकाः ॥ ५६५ ॥ क्षन्तव्यो मन्दबुद्धीनामपराधो मनीषिणा । नहि सर्वत्र पाण्डित्यं सुलभं पुरुषे क्वचित् ॥ ५६६ ॥ राजा पश्यति कर्णाभ्यां युक्त्या पश्यन्ति पण्डिताः । पशुः पश्यति गन्धेन भूतैः पश्यन्ति बर्बराः ॥ ५६७ ॥ प्रत्यूहः सर्वसिद्धीनामुत्तापः प्रथमः किल । अतिशीतलमप्यग्निः किं भिनत्ति न भूभृतः ॥ ५६८ ॥ अव्यापारेषु व्यापारं यो नरः कर्तुमिच्छति । स तत्र निधनं याति कीलोत्पाटीव वानरः ॥ ५६९ ॥ हतं ज्ञानं क्रियाहीनं हताश्चाज्ञानिनो नराः । हतं चानायकं सैन्यमभर्तारो हताः स्त्रियः ॥ ५७० ॥ कन्या निष्कासिता श्रेष्ठा वधूः श्रेष्ठा प्रवेशिता । अन्नं संकलितं श्रेष्ठं धर्मः श्रेष्ठो दिने दिने ॥ ५७१ ॥ सत्यं सत्यं सुनेर्वाक्यं नादत्तमुपतिष्ठते । अम्बुभिः पूरिता पृथ्वी चातकस्य मरुस्थली ॥ ५७२ ॥ न स्वप्नेन जयेन्निद्रां न कामेन स्त्रियं जयेत् । नेन्धनेन जयेद्वह्निं न पानेन सुरां जयेत् ॥ ५७३ ॥ तद्गृहं यत्र वसतिस्तद्भोग्यं येन जीवति । तन्मुक्तये यदेवोक्तं ज्ञानमज्ञानमन्यथा ॥ ५७४ ॥ पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने । पुत्रस्तु स्थाविरे भावे न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति ॥ ५७५ ॥ पानं दुर्जनसंसर्गः पत्या च विरहोऽटनम् । स्वमन्यगृहे वासो नारीणां दूषणानि षट् ॥ ५७६ ॥ हन्तुं मेषोऽपसरति मृगेन्द्रः सकुचत्यपि । बुद्धिमन्त सहन्ते च निधाय हृदि किंचन ॥ ५७७ ॥ यदपथ्यमतामायुर्यदनीतिमती श्रियः । तदेतत्काकतालीयं तदेतच्च घुणाक्षरम् ॥ ५७८ ॥ वस्त्रं गां च बहुक्षीरां जलपात्रमुपानहौ । औषधं बीजमाहारं संक्रीणीत यथामुयात् ॥ ५७९ ॥ रागे द्वेषे च माने च द्रोहे पापे च कर्मणि । अप्रिये चैव कर्तव्ये चिरकारी प्रशस्यते ॥ ५८० ॥ बन्धूना सुहृदां चैव भृत्यानां स्त्रीजनस्य च । अव्यक्तेष्वपराधेष् चिरकारी प्रशस्यते ॥ ५८१ ॥ चिरेण मित्रं सधीयाच्चिरेण न कृतं त्यजेत् । चिरेण विहितं मित्र ञ्चिर वारणमर्हति ॥ ५८२ ॥ लाभस्तेषां जयस्तेषां कुतस्तेषां पराजयः । येषां हृदिस्थो भगवान्मङ्गलायतनो हरिः ॥ ५८३ ॥ धनाशा जीविताशा च गुर्वी प्राणभृतां सदा । वृद्धस्य तरुणी भार्या प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ॥ ५८४ ॥ चित्रास्वाती गतावर्षी प्रसूता गतयौवना । प्रवासी गतसौख्यश्च याचना गतगौरवा ॥ ५८५ ॥ शाखामृगस्य शाखायाः शाखा गन्तुं पराक्रमः । उल्लङ्घितो यदम्भोधिः प्रभावः प्रभवो हि सः ॥ ५८६ ॥ राः पुण्यं च कलत्राणि पुत्रोत्पत्तिर्निधिस्तथा । सुकृतादेव लभ्यन्ते नैव पार्थ पराक्रमात् ॥ ५८७ ॥ धर्महान्यार्जिते वित्तेऽनुभवन्ति सुखं परे । स्वयं पादस्य पात्रं स्यात्सिंहो गजवधादिव ॥ ५८८ ॥ यथा काष्ठमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः । तथा वेदं विना विप्रस्त्रयस्ते नामधारकाः ॥ ५८९ ॥ वरं कृतध्वस्तगुणादत्यन्तमगुणः पुमान् । प्रकृत्या ह्यगुणः श्रेयानलंकारश्च्युतोपलः ॥ ५९० ॥ दूरस्थोऽपि समीपस्थो यो यस्य हृदि वर्तते । यो यस्य हृदये नास्ति समीपस्थोऽपि दूरगः ॥ ५९१ ॥ मद्यपाः किं न जल्पन्ति किं न भक्षन्ति वायसाः । कवयः किं न पश्यन्ति किं न कुर्वन्ति योषितः ॥ ५९२ ॥ अशक्तः सततं साधुः कुरूपा च पतिव्रता । व्याधितो देवभक्तश्च निर्धना ब्रह्मचारिणः ॥ ५९३ ॥ तावन्महत्त्वं पाण्डित्यं कुलीनत्वं विवेकिता । यावज्ज्वलति नाङ्गेषु स्वतः पञ्चेषुपावकः ॥ ५९४ ॥ वाहितं चाश्ववाणिज्यं राजसेवा तपोवनम् । धीराश्चत्वारि कुर्वन्ति कृषिं कुर्वन्ति कातराः ॥ ५९५ ॥ न देवो विद्यते काष्ठे न पाषाणे न मृन्मये । भावेषु विद्यते देवस्तस्माद्भावो हि कारणम् ॥ ५९६ ॥ अन्यायोपार्जितं द्रव्यं दश वर्षाणि तिष्ठति । प्राप्ते चैकादशे वर्षे समूलं च विनश्यति ॥ ५९७ ॥ तृप्त्यर्थं भोजनं येषां संतानार्थं च मैथुनम् । वाक्सत्यवचनार्थाय दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ ५९८ ॥ नित्यं क्रोधाच्छ्रुतं रक्षेत्तपो रक्षेच्च मत्सरात् । विद्यां मानापमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः ॥ ५९९ ॥ क्षमातुल्यं तपो नास्ति न संतोषात्परं सुखम् । न तृष्णाया परो व्याधिर्न च धर्मो दयापरः ॥ ६०० ॥ दानेन भोगी भवति मेधावी वृद्धसेवया । अहिंसया च दीर्घायुरिति प्राहुर्मनीषिणः ॥ ६०१ ॥ यच्छक्यं ग्रसितुं ग्रासं ग्रस्तं परिणमेच्च यत् । हितं च परिणामे स्यात्तत्कार्यं भूतिमिच्छता ॥ ६०२ ॥ बुद्धौ कलुषितायां च विकारे प्रत्युपस्थिते । अनयो नयसकाशो हृदयान्नापसर्पति ॥ ६०३ ॥ यदैव भर्ता जानीयान्मन्त्रमूलपरा स्त्रियम् । उद्विजेत तदैवास्याः सर्पाद्गेहमगतादिव ॥ ६०४ ॥ न क्रोधयातुधानस्य वीमानाञ्छेद्धियेतशम् । निपीडतभ्रातृरुधिरः प्राप निन्दां वृकोदरः ॥ ६०५ ॥ न लोकायतवादेन नास्तिकः स्याद्दैवतः । हरिर्हिरण्यकशिपुं जघान स्तम्भनिर्गतः ॥ ६०६ ॥ संदेहो वैष्णवे मार्गे न कार्योऽन्यै- कुदर्शनैः । रामप्रभावमद्यापि पयोधौ पश्य सेतुना ॥ ६०७ ॥ गौर्गौः कामदुघा सम्यक्प्रयुक्ता स्मर्यते बुधैः । दुःप्रयुक्ता पुनर्गोत्वं प्रयोक्तुः सैव शंसति ॥ ६०८ ॥ न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । हविषा कृष्णवर्त्मव भूय एवाभिवर्धते ॥ ६०९ ॥ नापृष्टः कस्यचिद्ब्रू-

१ एते घृणोत्पादका
१ वाणी २ पशुत्वम्.

सामान्यनीतिः १६७

पादटिप्पण्यः (Footnotes):

वामभागः (Left Column): १ मरुभूमौ • २ अपात्रे ३ मद्यविक्रयकर्त्रा ४ मद्यम्

दक्षिणभागः (Right Column): १ स्वर्गवत्स्य. २ उन्मार्गवर्तिन ३ 'परस्त्री संकटं प्रोक्तं रण्टा च विषम पथम् । वेश्या महापंथ प्रोक्तं स्वपर्याय पिता श्रुत ॥'

सुसंदिग्धस्य भक्तस्य दन्तस्य चालितस्य च । अमात्यस्य च दुष्टस्य मूलादुद्धरणं वरम् ॥ ६५४ ॥
दीर्घशृङ्गमनड्वाहं चण्डां च बहुभाषिणीम् । शूद्रमक्षरसंयुक्तं दूरत परिवर्जयेत् ॥ ६५५ ॥
सिद्ध मन्त्रौषधं धर्म गृहच्छिद्रं च मैथुनम् । कुभुक्तिं कुश्रुतं चैव वचनं न प्रकाशयेत् ॥ ६५६ ॥
धनेषु जीवितव्येषु स्त्रीषु भोजनवृत्तिषु । अतृप्ता मानवा सर्वे याता यास्यन्ति यान्ति च ॥ ६५७ ॥
सौहार्दस्वर्णरेषाणामुच्चावचभिदाजुषाम् । परोक्षेमिति कोऽप्यास्ति परीक्षानिकषोपल ॥ ६५८ ॥
परापकारनिरतैर्दुर्जनैः सह संगति । वदामि भवतस्तत्त्वं न विधेया कदाचन ॥ ६५९ ॥
नरत्वं दुर्लभं लोके विद्या तत्र सुदुर्लभा । कवित्वं दुर्लभं तत्र शक्तिस्तत्र सुदुर्लभा ॥ ६६० ॥
वारिजेनेव सरसी शशिनेव निशीथिनी । यौवनेनेव वनिता नयेन श्रीर्मनोहरा ॥ ६६१ ॥
दान वित्ताद्दतं वाच कीर्तिर्धर्मो तथायुष । परोपकरण कायादसारात्सारमाहरेत् ॥ ६६२ ॥
श्रुत कृतधिया सङ्गाज्जायते विनय श्रुतात् । लोकानुरागो विनयान्न कि लोकानुगगत ॥ ६६३ ॥
किमाराध्यं सदा पुण्यं कश्च सेव्य सदागम । को ध्येयो भगवान्विष्णु कि काम्यं परम पदम् ॥ ६६४ ॥
एकामिषाभिलाषो हि बीजं वैरमहातरो । तिलोत्तमाभिलाषो हि यथा सुन्दोपसुन्दयो ॥ ६६५ ॥
आचान्तकान्तिरुन्निद्रैर्मयूरैर्बहिरुन्मिषः । धूसरापि कला चान्द्री कि न बध्नाति लोचनम् ॥ ६६६ ॥
हेतुर्नैसर्गिककोऽपि प्रीतेर्यद्वि न वर्तते । मालती मधुराऽस्तीति मधुप केन शिक्ष्यते ॥ ६६७ ॥
देवे तीर्थे द्विजे मन्त्रे दैवज्ञे भेषजे गुरौ । यादृशी भावना यस्य सिद्धिर्भवति तादृशी ॥ ६६८ ॥
न माता शपते पुत्र न दोष लभते मही । न हिंसा कुरुते साधुर्न देव सृष्टिनारकः ॥ ६६९ ॥
प्रायः सन्त्युपदेशार्हा धीमन्तो न जडाशयाः । तिलाः कुसुम सौगन्ध्यवाहिनो न यवा क्वचित् ॥ ६७० ॥
सञ्चितस्य गुणोत्कर्षः प्रायः प्रस्फुरति स्फुटम् । दग्धस्यागुरुखण्डस्य स्फारीभवति सौरभम् ॥ ६७१ ॥
$^१$उपकर्तु यथा स्वल्पसमर्थो न तथा महान् । प्राय कूपस्तृषा हन्ति सतत न तु वारिधिः ॥ ६७२ ॥
जडे प्रभवति प्रायो दुःख बिभ्रति साधव । शीतांशावुदिते पद्माः सकोच यान्ति वारिणि ॥ ६७३ ॥
कश्चित्कस्यचिदेव स्यात्सुहृद्विश्रम्भभाजनम् । पद्मं विकासयत्यर्कः सकोचयति कैरवम् ॥ ६७४ ॥
ईश्वराः पिशुनान्शश्वद्विभ्रतीति किमद्भुतम् । प्रायो निघाय एवाहीन्द्विजिव्हान्दधतेतराम् ॥ ६७५ ॥
सपद्यास्ते परै साक विपदि स्वजनैर्जड । जृम्भत्यम्भोरुहे भृङ्ग शुष्यत्युदकशैवलैः ॥ ६७६ ॥
नीचावमानमलिना यो मुद्धे सपद् पुमान् । लशुनाक्ता स कर्पूरचर्चा वितनुते तनौ ॥ ६७७ ॥
व्यसनानन्तर सौख्य स्वल्पमप्यधिक भवेत् । काषायरसमास्वाद्य स्वादूनीवाम्बु विन्दते ॥ ६७८ ॥
गुणानामन्तर प्रायस्सज्ज्ञो जानाति नेतर । मालतीमल्लिकामोद घ्राणं वेत्ति न लोचनम् ॥ ६७९ ॥
प्रभूतवयस पुसो धियः पाकः प्रवर्तते । जीर्णस्य चन्दनतरोरामोद उपजायते ॥ ६८० ॥
धनागमेऽधिक पुंसा लोभमभ्येति मानसम् । निदाघकाले प्रालेय प्राय शैल्य वहत्यलम् ॥ ६८१ ॥
सहजोऽपि गुण पुसा साधुवादेन वर्धते । कामं सुरसलेपेन कान्ति वहति काञ्चनम् ॥ ६८२ ॥
निन्दा य कुरुते साधोस्तथा स्व दूषयत्यसौ । खे भूति यस्त्यजेदुच्चैर्मूर्ध्नि तस्यैव सा पतेत् ॥ ६८३ ॥
शुभ वाप्यशुभं कर्म फलकालमपेक्षते । शरद्येव फलत्याशु शालिनं सुरभौ क्वचित् ॥ ६८४ ॥
भोगेच्छा नोपभोगेन भोगिना जातु शाम्यति । लवणोनान्तरत्वेन तृष्णा प्रत्युत जायते ॥ ६८५ ॥
दुर्लभोऽप्युत्तम प्राय स्वजातीयेन लभ्यते । कर्णकोटरगं वह्नि वारिणैवावकॄष्यते ॥ ६८६ ॥
जन्तोर्निरुपभोगस्य दृश्यते भुवि रूक्षता । घाताशिनो द्विजिव्हत्व विहित पश्य वेधसा ॥ ६८७ ॥
आकारः कारणं जन्तोर्दौर्जन्यस्य न जायते । कालकूट सुधासिन्धो प्राणिना प्राणहारकः ॥ ६८८ ॥
न व्याशिरेषा गुणिनो गुणवाजायते ध्रुवम् । चन्दनोऽनलसन्दग्धो न भस्म सुरभि क्वचित् ॥ ६८९ ॥
कार्यापेक्षी जन प्रायः प्रीतिमाविष्करोत्यलम् । लोभार्थी $^१$शौण्डिकः शष्पैर्मेष पुष्णाति पेशलैः ॥ ६९० ॥
दुर्जनो जीयते युक्त्या विग्रहेण न धीमता । निपात्यते महावृक्षस्तत्समीपक्षतिक्षयात् ॥ ६९१ ॥
स्वभावसुन्दर वस्तु न सस्कारमपेक्षते । मुक्तारत्नस्य शाणाश्मघर्षणं नोपयुज्यते ॥ ६९२ ॥
येनात्मा पण्यता नीतः स एवान्विष्यते जनैः । हस्ती हेमसहस्रेण क्रीयते न मृगाधिप । ॥ ६९३ ॥
विक्रीतं निजमात्मानं वस्त्रैः सस्कुरुते जडः । परेम्य स्वशरीरस्य के वा भूषा वितन्वते ॥ ६९४ ॥
असमवगुणस्तुत्या जायते स्वात्मनस्त्रपा । $^२$कर्णिकोर सुगन्धीति वदन्को नोपहास्यते ॥ ६९५ ॥
तटस्थैः ख्यापिताश्रेतो विशन्ति गुणिना गुणाः । उत्कोचिताना पद्माना गन्धो वायुभिराहृतः ॥ ६९६ ॥

पादटिप्पणी:
१ पराभिप्राय.
१ सुराविक्रयकर्ता. २ 'घागारा' इत्याख्यवृक्षविशेषस्य पुष्पम्

सामान्यनीतिः १६९

भाति पुंसा चित्ते परागय । प्रतिमा मुखचन्द्रस्य कृपाणे याति दीर्घताम् ॥ ६९७ ॥ अधन बाधते भूयो दुःखवेगो न तृत्तमम् । पादद्वय रुजत्याशु शीतस्पर्शो न चक्षुषी ॥ ६९८ ॥ यत एवागतो दोषस्तत एव निवर्तते । अग्निदग्धस्य विस्फोटशान्तिः स्यादग्निना ध्रुवम् ॥ ६९९ ॥ बुद्धिमत्त्वाभिमान. को भवेद्यज्ञोपजीविनाम् । अन्यदीयैरलङ्कारैर्नाहंकारो विभूषणे ॥ ७०० ॥ उत्तमोऽप्यधमस्य साध्याच्चानन्नग्रकर. क्वचित् । कौस्तुभादीनि रत्नानि ययाचे हरिरम्बुधिम् ॥ ७०१ ॥ प्रयत्ने समके केचिदेव स्यु फलभागिन । क्षीरोदमथनाद्देवैरमृतं प्रापि नासुरै ॥ ७०२ ॥ भोग परोपतापेन पुंसा दुखाय न स्थिर । पानमप्यसृज क्षिप्रं स्वपीडायै जलौकसाम् ॥ ७०३ ॥ नोपभोगपरानर्थान्कोऽपि सचिनुते चिरम् । आखवः किमलकारानात्मन्याहृत्य कुर्वते ॥ ७०४ ॥ विवर्णवचनैर्मृत्सुगृहोऽप्यन्त. प्रकाशते । इन्धनान्तरसस्थैश्च ज्वलत्यग्निः पय कणै ॥ ७०५ ॥ निकटस्थं गरीयासमपि लोको न मन्यते । पवित्रामपि यन्मर्त्या न नमस्यन्ति जाह्नवीम् ॥ ७०६ ॥ स्वजन. स्वात्मवज्जन्तुर्ज्ञायते गुणवान्परै । गोपैर्र्गोपवदाज्ञायि हरिर्देवो जगत्पति ॥ ७०७ ॥ उत्तमस्तोषमायाति तदङ्ग पोष्यते यदि । वृक्ष. प्रसीदति प्रायः पादाम्यञ्जेन न स्वयम् ॥ ७०८ ॥ दुर्भग. स्वात्प्रकृत्या यो विभूत्यापि न तादृशः । गोमयं श्रीनिवासोऽस्ति न तथापि मनोहरम् ॥ ७०९ ॥ आगच्छदुत्सवो भाति यथैव न तथा गतः । हिमाशोरुदयः सायं चकास्ति न तथोपसि ॥ ७१० ॥ सतोषर्क्षतये पुंसामाकस्मिकधनागमः । सरसां सेतुभेदाय वर्षौघ स च न स्थिर. ॥ ७११ ॥ संतुष्यत्युत्तम स्तुत्या धनेन महताधमः । प्रसीदन्ति जपैर्देवा बलिभिर्भूतविग्रहा. ॥ ७१२ ॥ स्वजातियविघांताय माहात्म्य दृश्यते नृणाम् । श्येनो विहंगमानेव हिनस्तिं न भुजंगमान् ॥७१३॥ गुरुं प्रयोजनोद्देशादर्जयन्ति न भक्तितः । दुग्धदात्रीति गौर्गेहे पोष्यते न तु धर्मत. ॥ ७१४ ॥ गुरुरग्निर्द्विजातीना वर्णाना ब्राह्मणो गुरु । पतिरेको गुरुः स्त्रीणा सर्वस्याभ्यागतो गुरु ॥ ७१५ ॥ बहुभिर्मूखेसघातैरन्योन्यं पशुवृत्तिभिः । प्रच्छाद्यन्ते गुणा. सर्वे मेघैरिव दिवाकर. ॥ ७१६ ॥ मनागनभ्यावृत्त्या वा कामं क्षाम्यतु य क्षमी । क्रियासमभिमहारेण विराध्यन्तं क्षमेत कः ॥ ७१७ ॥ कामाय स्पृहयत्यात्मा संयतोऽपि मनीषिणः । वीथीनियमितोऽप्युक्षा शष्पमासाद्य धावति

॥ ७१८ ॥ रोगशोकोपरीतपापवन्धनव्यसनानि च । आत्मापगधवृक्षाणा फलान्येतानि देहिनाम् ॥ ७१९ ॥ भूमिपतावर्थपतौ बाले वृद्धे तपोनिधौ विदुषि । योषिति मूर्खे गुरुषु च विदुषा नैवोत्तर देयम् ॥ ७२० ॥ कटुकं वा मधुर वा प्रस्तुतवाक्यं मनोहारि । वामे गर्दभनादश्चित्तप्रीत्यै प्रयाणेषु ॥ ७२१ ॥ अतिपरिचयादवज्ञा सततगमनादनादरो भवति । लोक. प्रयागवासी कूपे स्नानं समाचरति ॥ ७२२ ॥ अतिपरिचयादवज्ञा सततगमनादनादरो भवति । मैलये भिल्लैपुरन्ध्री चन्दनतरुकाष्ठमिन्धनं कुरुते ॥ ७२३ ॥ अतिपरिचयादवज्ञेत्येतद्वाक्यं मृषैव तद्भाति । अतिपरिचितेऽप्यनादौ संसारेऽस्मिन्न जायतेऽवज्ञा ॥ ७२४ ॥ अविधेयो भृत्यजन शठानि मित्राण्यदायक स्वामी । अविनयवती च भार्या मस्तकशलानि चत्वारि ॥ ७२५ ॥ वैधस्तर्कविहीनो निर्लज्जा कुलवधूर्यतिर्मूर्ख । कटके च प्रौंघुणिको मस्तकशलानि चत्वारि ॥ ७२६ ॥ शक्तिरहितोऽपि कुप्यति सेवासक्तोऽपि मानमुद्वहति । अधनोऽपि हि कामयते जानाति विधिर्विडम्बयितुम् ॥ ७२७ ॥ त्यजति भयमकृतपापं सुमित्रमयश. प्रमादिनं विद्या । ही कामिनमलस श्री. क्रूर स्त्री दुर्जनं लोकः ॥ ७२८ ॥ अनुचितकर्भारम्भ स्वजनविरोधो बलीयसा स्पर्धा । प्रेमदाजनविश्वासो मृत्युद्वाराणि चत्वारि ॥ ७२९ ॥ अन्यमुखे दुँर्वांढो य प्रियवदने स एव परिहास. । इतरेन्धनजन्मा यो धूमः सोऽगुरुभवो धूपः ॥७३०॥ अशठमलोभमंजिह्वं त्यागिनमनुरागिणं विशेषज्ञम् । यदि नाश्रयति नरं श्रीः श्रीरेव हि वञ्चिता तत्र ॥ ७३१ ॥ व्यथयतिंतरामुपेत. स्वस्थ्यप्रकृतेरवद्यलेशोऽपि । भृशमुद्विजते चक्षुः सक्तेन रज कणेनापि ॥ ७३२ ॥ शरदि समग्रनिशाकरकरशतहृततिमिरसञ्चया रजनी । जलदान्तरितार्कामपि दिवसच्छायां न पूरयति ॥ ७३३०॥ यत्र न फलितास्तरवो विकसितसरसीरुहाः सरसो वा । नच संजनाः सं देशी गच्छतु निधनं श्मशानसमः ॥ ७३४ ॥ गुणमधिगतमपि धनवानचिराच्चाशयति रक्षति दरिद्रः । मजयति रजुमम्भसि पूर्णः कुम्भो न खलु तुच्छ ॥ ७३५ ॥ अबुधा अजंगमा अपि कयापि गत्या पर पदमवाप्ता. । मन्त्रिण इति कीर्त्यन्ते नँयंबलगुटिका इव जनेन ॥ ७३६ ॥ खल्पा इति रामबलैर्ये न्यस्ता नाशये पयोराशेः । ते शैलाः स्थितिमन्तो हन्त लघिम्नैव बहुमान. ॥ ७३७ ॥ यत्रार्जवेन

२२ सु. र. भा. १ मलयपर्वते. २ भिल्लस्त्री ३ आगन्तुक. ४ स्त्रीषु विश्वासः. ५ दुष्टभाषणम् ६ काष्ठम् ७ सरलम् ८ दानशीलम्. ९ लघुनीचो वा १० 'चतुरङ्गा'ख्यक्रीडनकस्य पाशा .

लघिमा गरिमाणं वक्रता तनुते । छन्दःशास्त्र इवाङ्घ्रिलोके सरलः सखे किमसि ॥ ७३८ ॥

सुहृदि निरन्तरचित्ते गुणवति भृत्ये प्रियासु नारीषु । स्वामिनि शक्तिसमेते निवेद्य दुःखं जनः सुखी भवति ॥ ७३९ ॥

प्राप्य चलानधिकारान्शत्रुषु मित्रेषु बन्धुवर्गेषु । नापकृतं नोपकृतं न सत्कृतं किं कृतं तेन ॥ ७४० ॥

वित्तं परिमितमधिकव्ययशीलं पुरुषमाकुलीकुरुते । ऊनांशुकमिव पीनस्तनजघनायाः कुलीनायाः ॥ ७४१ ॥

अप्रतिबुद्धे श्रोतरि वक्तुर्वाक्यं प्रयाति वैफल्यम् । नयनविहीने भर्तरि लावण्यमिवेह खञ्जनाक्षीणाम् ॥ ७४२ ॥

बहुतरहिते रसातले उत्तिष्ठन्ते हि सुमनसस्तपसि । कान्तार्र्जनवेगं विषह्य सद्रसफलास्तु विरला स्युः ॥ ७४३ ॥

प्रतिगृहकोणं गुणिनो लूताकीटा इव स्फुरन्ति शतम् । तद्भासकः खगोभिः को वा रविरिव गुणज्ञोऽस्ति ॥ ७४४ ॥

रमणीयः स हि पुरुषो रमणी यत्रैव रज्यति विदग्धा । श्लोकः स एव सुभगश्चित्तं सक्तं हि यत्र रसिकस्य ॥ ७४५ ॥

आपरितोषाद्विदुषां न साधु मन्ये प्रयोगविज्ञानम् । बलवदपि शिक्षितानामात्मन्यप्रत्ययं चेतः ॥ ७४६ ॥

अबला यत्र प्रबला शिशुरवनीतो निरक्षरो मन्त्री । नहि नहि तत्र जनानां जीविते आशापि दुर्लभा भवति ॥ ७४७ ॥

ज्वलति चलेन्धनोऽग्निर्विप्रकृतः पन्नगः फणां कुरुते । प्रायः स्वं महिमानं क्षोभात्प्रतिपद्यते जन्तुः ॥ ७४८ ॥

राजनि विदुषां मध्ये वरसुरतानां समागमे स्त्रीणाम् । सैंध्वसदूषितहृदयो वाक्पटुरपि कातरो भवति ॥ ७४९ ॥

अलिरनुसरति परिमलं लक्ष्मीरनुसरति नयगुणसमृद्धिम् । निम्नमनुसरति सलिलं विधिलिखितं बुद्धिरनुसरति ॥ ७५० ॥

स्वाधीनेऽपि कलत्रे नीचः परदारलम्पटो भवति । संपूर्गेऽपि तडागे काकः कुम्भोदकं पिवति ॥ ७५१ ॥

किं क्रूरं फणिहृदयं पुनरपि किं क्रूरमङ्गनाहृदयम् । क्रूरात्क्रूरतरं किं पतिसुतधनहीनकामिनीहृदयम् ॥ ७५२ ॥

अनुकूला विमलाङ्गी कुलजा कुशला सुशीलसंपन्ना । पञ्चलकारा भार्या पुरुषः पुण्योदयाल्लभते ॥ ७५३ ॥

अरसिकजनभाषणतो रसिकजनैः सह वरं कलहः । लम्बकुचालिङ्गनतो लिकुचकुचापाठताडनं श्रेयः ॥ ७५४ ॥

आपदि मित्रपरीक्षा शूरपरीक्षा रणाङ्गणे भवति । विनये वंशपरीक्षा स्त्रियः परीक्षा तु निर्धने पुंसि ॥ ७५५ ॥

अनवसरे च यदुक्तं सुभाषितं तच्च भवति हास्याय । रहसि प्रौढवधूनां रतिसमये वेदपाठ इव ॥ ७५६ ॥

आरोग्यं विद्वत्ता सज्जनमैत्री महाकुले जन्म । स्वाधीनता च पुंसां महदैश्वर्यं विनाप्यर्थैः ॥ ७५७ ॥

अवसरपठिता वाणी गुणरहितापि शोभते पुंसाम् । रतिसमये युवतीनां भूषाहानेर्विभूषणं भवति ॥ ७५८ ॥

अव्याकरणमधीतं भिन्नद्रोण्या तरङ्गिणीतरणम् । भेषजमपथ्यसहितं त्रयमिदमकृतं वरं न कृतम् ॥ ७५९ ॥

यः पठति लिखति पश्यति परिपृच्छति पण्डितानुपाश्रयति । तस्य दिवाकरकिरणैर्नलिनीदलमिव विकासते बुद्धिः ॥ ७६० ॥

विरला जानन्ति गुणान्विरलाः कुर्वन्ति निर्धने स्नेहम् । विरलाः परकार्यं रताः परदुःखेनारिप दुःखिता विरलाः ॥ ७६१ ॥

उद्वेजयति दरिद्रं परमुद्रायाः झणत्कारः । गृहपतिरतिमिलितायाः कङ्कणनादो यथा जारम् ॥ ७६२ ॥

कोऽन्धो योऽकार्यरततः को बधिरो यः शृणोति नैतानि । को मूको यः काले प्रियाणि वक्तुं न जानाति ॥ ७६३ ॥

कुत्र विधेयो यत्नो विद्याभ्यासे सदौषधे दाने । अवधीरणा क्व कार्या खलपरयोषित्परधनेषु ॥ ७६४ ॥

कुत्र विधेयो वासः सज्जनकण्ठे यथा काश्याम् । क्व परिहार्यो देशः पिशुनयुतो लुब्धभूपश्च ॥ ७६५ ॥

दधि मधुरं मधु मधुरं द्राक्षा मधुरा सुधापि मधुरैव । तस्य तदेव हि मधुरं यस्य मनो यत्र संलग्नम् ॥ ७६६ ॥

अविदितपरमानन्दो वदति जनो विषयमेव रमणीयम् । तिलतैलमेव मृष्टं येन न दृष्टं घृतं क्वापि ॥ ७६७ ॥

रोगी चिरप्रवासी परान्नभोजी परावसथशायी । यज्जीवति तन्मरणं यन्मरणं सोऽस्य विश्रामः ॥ ७६८ ॥

को धर्मो भूतदया किं सौख्यमरोगिता जगति । कः स्नेहः सद्भावः किं पाण्डित्यं परिच्छेदः ॥ ७६९ ॥

दानं प्रियवाक्सहितं ज्ञानमगर्वं क्षमान्वितं शौर्यम् । वित्तं त्यागनियुक्तं दुर्लभमेतच्चतुर्भद्रम् ॥ ७७० ॥

कल्पयति येन वृत्तिं येन च लोके प्रशस्यते सद्भिः । स गुणस्तेन च गुणिना रक्ष्यः संवर्धनीयश्च ॥ ७७१ ॥

दुर्जनगम्या नार्यः प्रायेणापात्रभृद्भवति राजा । कृपणानुसारि च धनं मेघो गिरिजलधिवर्षी च ॥ ७७२ ॥

कृतशतमसत्सु नष्टं सुभाषितशतं च नष्टमबुधेषु । वचनशतमवचनकरे बुद्धिशतमचेतने नष्टम् ॥ ७७३ ॥

दक्षः श्रियमधिगच्छति पथ्याशी कल्यतां

१ अल्प वस्त्रम्
२ मूर्खे
३ खञ्जरीटनयनानाम्
४ त-रहिते रसातले-रसाले आम्रवृक्षे इत्यर्थ
५ पुष्पाणि, पक्षे,-शोभनमनस मुनय इत्यर्थ
६ माघमासे, पक्षे,-तपश्चर्यायाम्
७ कान्तारभरण्यम् दुर्गममार्ग इति यावत् तत्सम्बन्धि एजनवेगं कम्पनवेग विषह्य सहित्वा सद्रसानि फलानि येषामेवविधा विरला स्यु; पक्षे,-कान्ता स्त्री, रा द्रव्य, जनवेगो जनसंताप एतान्मर्षयित्वा सद्रसो मोक्षरस स एव फल येषामेतादृशा विरला स्यु
८ प्रकाशक
९ स्ववाणीभि, पक्षे,-स्वकिरणै
१० चतुरा
११ अविश्वस्तम्
१२ जीवने
१३ मयम्
१४ वाग्मी

सामान्यनीतिः १७१

सुखमरो गी । उद्युक्तो विद्यान्तं धर्मार्थयशांसि च विनीतः ॥ ७७४ ॥ निरतिशयं गरिमाणं तेन जनन्याः स्मरन्ति विद्वांसः । यत्कमपि वहति गर्भं महतामपि यो गुरुर्भवति ॥ ७७५ ॥ अप्रकटीकृतशक्तिः शक्तोऽपि जनस्तिरस्क्रियाम् लभते । निवसन्नन्तर्दारुणि लङ्घ्यो वह्निर्न तु ज्वलितः ॥ ७७६ ॥ विषमस्थस्वादुफलग्रहणव्यवसायनिश्चयो येषाम् । उष्ट्राणामिव तेषां मन्येऽहं शंसितं जन्म ॥ ७७७ ॥ दुरधिगमः परंभागो यावत्पुरुषेण पौरुषं न कृतम् । जयति तुलामधिरूढो भास्वानपि जलदपटलानि ॥ ७७८ ॥ आपदि येनापकृतं येन च हसितं दशासु विषमासु । अपकृत्य तयोरुभयोः पुनरपि जातं नरं मन्ये ॥ ७७९ ॥ असती भवति सलज्जा क्षारं नीरं च शीतलं भवति । दम्भी भवति विवेकी प्रियवक्ता भवति धूर्तजनः ॥ ७८० ॥ पश्यति परस्य युवतिं सकाममपि तन्मनोरथं कुरुते । ज्ञात्वैव तदप्राप्तिं व्यर्थे मनुजो हि पापभागभवति ॥ ७८१ ॥ स्त्रीणां हि साहचर्याद्भवन्ति चेतांसि भर्तृसदृशानि । मधु- रापि हि मूर्च्छयते विषैविटपिसमाश्रिता वैल्ली ॥ ७८२ ॥ सकृदपि दृष्ट्वा पुरुषं विबुधा जानन्ति सारतां तस्य । हस्ततुलयापि निपुणाः पलप्रमाणं विजानन्ति ॥ ७८३ ॥ कविहृदयेष्वनसूया कस्तूरीकर्दमेष्वमालिन्यम् । अक्षारता पयोधाववनिपालेषु पाण्डित्यम् ॥ ७८४ ॥ वस्तुनि चिराभिलषिते कथमपि दैवात्प्रसक्तसंघटने । प्राक्त्रासान्यपि बहुशो दुःखानि परं सुखानि जायन्ते ॥ ७८५ ॥ विसंस्थ- घातदोषः स्ववधाय खलस्य वीरकोपकरः । नपतरुभङ्ग- ध्वनिरिव हरिनिद्रातस्करः करिणः ॥ ७८६ ॥ सत्यपि च सुकृतकर्मणि दुर्नीतिश्चेच्छ्रियं हरत्येव । तैलेः सदो- पयुक्तां दीपशिखां दलति बावालिः ॥ ७८७ ॥ उपचारः कर्तव्यो यावदनुत्पन्नसौहृदाः पुरुषाः । उत्पन्नसौहृदानामु- पचारः कैतवं भवति ॥ ७८८ ॥ स्नेहो हि वरमघटितो न वरं संजातविघटितस्नेहः । हृतनयनो हि विषादी न विषादी भवति जात्यन्धः ॥ ७८९ ॥ नलिनीदलगतजल- वत्तरलं किं यौवनं धनं चायुः । के शशधरकरनिकरानु- कारिणः सज्जना एव ॥ ७९० ॥ किं क्रूरं स्त्रीहृदयं किं गृहिणः प्रियहिताय दारगुणाः । कः कामः संकल्पः किं दुष्करसाधनं प्रज्ञा ॥ ७९१ ॥ वितरति यावद्दाता ताव- त्सकलोऽपि भवति र्कलभाषी । विरते पयसि घनेभ्यः शाम्यन्ति शिखण्डिनां ध्वनयः ॥ ७९२ ॥ व्यसने मित्र-

परीक्षा शूरपरीक्षा रणाङ्गणे भवति । विनये भृत्यपरीक्षा दानपरीक्षा च दुर्भिक्षे ॥ ७९३ ॥ आलसं स्त्रीसेवा सरो- गता जन्मभूमित्वात्सल्यम् । संतोषो भीरुत्वं षड् व्याघाता महत्त्वस्य ॥ ७९४ ॥ अप्येकवंशजनुषोः पश्यत पूर्णत्व- तुच्छताभाजोः । ज्याकार्मुकयोः कश्चिद्गुणभूतः कश्चिदपि भर्ता ॥ ७९५ ॥ अन्धत्वमन्धसमये बधिरत्वं बधिरकाल आलम्ब्य । श्रीकेशवयोः प्रणयी परमेष्ठी नाभिवास्तव्यः ॥ ७९६॥ नियतैः पदैर्निषेव्यं स्खलितेऽनर्थावहं समाश्रयति । संभवदन्यगतिः कः संक्रमकाष्ठं दुरीशं च ॥ ७९७ ॥ सम्यगनिष्पन्नः सन् योऽर्थस्त्वरया स्फुटीक्रियते । स व्यङ्ग्य एव भवति प्रथमो विनतातनूज इव ॥ ७९८ ॥ अधरस्य मधुरिमाणं कुचकाठिन्यं दृशोस्तथा तैक्ष्ण्यम् । कवितायाः परिपाकानुभवरसिको विजानाति ॥ ७९९ ॥ सविता विधु- वति विधुरपि सवितरति तथा दिनन्ति यामिन्यः । यामि- नयन्ति दिनानि च सुखदुःखवशीकृते मनसि ॥ ८०० ॥ निजदोषावृतमनसामतिसुन्दरमेव भाति विपरीतम् । पश्यति पित्तोपहतः शशिशुभ्रं शङ्खमपि पीतम् ॥ ८०१ ॥ राज्ये सारं वसुधा वसुधायामपि पुरं पुरे सौधम् । सौधे तल्पं तल्पे वराङ्गनानङ्गसर्वस्वम् ॥ ८०२ ॥ वाप्यो भवन्ति विमलाः स्फुरन्ति कमलानि वापीषु । कम- लेषु पतन्त्यलयः करोति संगीतमलिषु पदम् ॥ ८०३ ॥ संनिहितेऽपि दुरापे वस्तुनि मनसोऽनवासविषयस्य । भवति न संशयनाशो बहुशोऽध्याश्वास्यमानस्य ॥ ८०४ ॥ स्ववशः करोति कर्म प्रमादयुक्तस्तु परवशो भवति । स्ववशो रोहति वृक्षं निपतत्यवशस्ततः पुरुषः ॥ ८०५ ॥ भोगाक्षमस्य रक्षां ह्यन्त्रात्रेणैव कुर्वतोऽनभिमतस्य । वृद्धस्य प्रमदापि श्रीरपि भृत्यस्य भोगाय ॥ ८०६ ॥ सर्वथा सहितमाचरणीयं किं करिष्यति जनो बहुजल्पः । विद्यते नहि स कश्चिदुपायः सर्वलोकपरितोषकरो यः ॥ ८०७ ॥ कस्यचित्किमपि नो हरणीयं मर्मवाक्यमपि नोच्चरणीयम् । श्रीपतेः पदयुगं स्मरणीयं लीलया भवजलं तरणीयम् ॥ ८०८ ॥ आसुरं कुलमनादरणीयं चित्तमेतदमलीकरणी- यम् । रामधाम शरणीकरणीयं लीलया भवजलं तरणीयम् ॥ ८०९ ॥ जीवितं तदपि जीवितमध्ये गण्यते सुकृतिभिः किमु पुंसाम् । ज्ञानविक्रमकलाकुलजात्यागभोगरहितं विफलं यत् ॥ ८१० ॥ लोक एष गतलोचनत्रपः कस्य वा न विवृणोति वाच्यताम् । लोचनोत्सवमशेषजीवनं यत्कलङ्कयति चन्द्रमण्डलम् ॥ ८११ ॥ यः परस्य विषमं

पादटिप्पण्यः : १ गुणोत्कर्षः. २ विषवृक्षाश्रिता. ३ लता. ४ विश्वस्तः. ५ निद्राहारी. ६ मिष्टभाषिणः.

१ स्वदेशलोभः.

विचिन्तयेत्प्राप्नुयात्स कुमतिः स्वय हि तत् । पूतना हरि- वधार्थमाययौ प्राप सैव वधमात्मनस्ततः ॥ ८१२ ॥ काके शौचं द्यूतकारे च सत्यं सर्पे क्षान्ति स्त्रीषु कामोपशान्तिः । क्लीबे धैर्य मद्यपे तत्त्वचिन्ता राजा मित्रं केन दृष्ट श्रुत वा ॥ ८१३ ॥ एको देव केशवो वा शिवो वा एकं मित्रं भूपतिर्वा यतिर्वा । एका भार्या सुन्दरी वा दरी वा एको वासः पत्तने वा वने वा ॥ ८१४ ॥ चित्तायत्तं धातुबद्धं शरीरं नष्टे चित्ते धातवो यान्ति नाशम् । तस्माच्चित्तं सर्वदा रक्षणीयं स्वस्थे चित्ते बुद्धय संभवन्ति ॥ ८१५ ॥ शुक्ले पक्षे शीतरश्मिर्बलीयान्न प्राधान्यं तारकायास्तु दृष्टम् । शक्त्या युक्ते विद्यमानेऽपि कान्ते न प्राधान्य योषितां क्वापि दृष्टम् ॥ ८१६ ॥ दाता दानस्वान्तरा स्यात्पृथिव्या गेहे गेहे याचकाना समूह । चिन्तारत्नस्यास्ति सत्त्वे विवादो मार्गे मार्गे रेणव सन्त्यसख्या. ॥ ८१७ ॥ मास मृगाणा दंशनौ गजाना मृगद्विषा चर्म फलं द्रुमाणाम् । स्त्रीणा सुरूप च नृणा हिरण्यमेते गुणा वैरकरा भवन्ति ॥ ८१८ ॥ शाठ्येन धर्म कपटेन मित्रं परोपतापेन समृद्धि- भावम् । सुखेन विद्या परुषेण नारी वाञ्छन्ति ये व्यक्त- मपण्डितास्ते ॥ ८१९ ॥ राजा घृणी ब्राह्मण सर्वभक्षी स्त्री चावशा दुष्टबुद्धिः सहाय. । प्रेष्य प्रतीपोऽधिकृत. प्रमादी त्याज्या इमे यश्च कृत न वेत्ति ॥ ८२० ॥ मूर्खो द्विजाति. स्थविरो गृहस्थ कामी दरिद्रो धनवांस्तपस्वी । वेश्या सुरूपा नृपतिः कदर्यो लोके षडेतानि विडम्बितानि ॥ ८२१ ॥ दान दरिद्रस्य विमोक्ष शान्तिर्यूना तपो ज्ञान- वता च मौनम् । इच्छानिवृत्तिश्च सुखान्विताना दया च भूतेषु दिव नयन्ति ॥ ८२२ ॥ अर्थागमो नित्यमरो- गिता च प्रिया च भार्या प्रियवादिनी च । वश्यश्च पुत्रो- ऽर्थकरी च विद्या षड् जीवलोकस्य सुखानि राजन् ॥ ८२३ ॥ आरोग्यमानृण्यमविप्रवासः सप्रत्यया वृत्तिर- भीतिवासः । सद्भिर्मनुष्यैः सह संप्रयोगः षड् जीव- लोकस्य सुखानि राजन् ॥ ८२४ ॥ मृतस्य लिप्सा कृपणस्य दित्सा विमार्गगायाश्च रुचिः स्वकान्ते । सर्पस्य शान्ति. कुटिलस्य मैत्री विधातृसृष्टौ नहि दृष्टपूर्वा ॥ ८२५ ॥ आरम्भगुर्वी क्षयिणी क्रमेण लघ्वी पुरा वृद्धिमती च पश्चात् । दिनस्य पूर्वार्धपरार्धभिन्ना छायेव मैत्री खलसज्ज- नानाम् ॥ ८२६ ॥ भार्यावियोग. स्वजनापवादो ऋणस्य शेषं कृपणस्य सेवा । दारिद्र्यकाले प्रियदर्शन च विना- ग्निना पञ्च दहन्ति कायम् ॥ ८२७ ॥ अश्रुप्लुतं वासवड-

गर्जितं च स्त्रीणा च चित्तं पुरुषस्य भाग्यम् । अवर्षणं चाप्यतिवर्षणं च देवो न जानाति कुतो मनुष्य. ॥ ८२८ ॥ राष्ट्रस्य चित्तं कृपणस्य वित्तं मनोरथ दुर्जनमानुषाणाम् । स्त्रियश्चरित्र पुरुषस्य भाग्यं देवो न जानाति कुतो मनुष्य ॥ ८२९ ॥ किं पौरुषं रक्षति यो न डाऽऽर्तान्कि वा धन नार्थिजनाय यत्स्यात् । सा कि क्रिया या न हितानुबद्धा किं जीवितं साधुविरोधि यद्वै ॥ ८३० ॥ अन्यायवित्तेन कृतोऽपि धर्मं सव्याज इत्याहुरशेषलोका । न्यायार्जि तार्थेन स एव धर्मो निर्व्याज इत्यार्यजना वदन्ति ॥८३१॥ यशोधिगन्तु सुखलिप्सया वा मनुष्यसस्यामतिवर्तितुं वा । निरुत्सुकानामभियोगभाजा समुत्सुकेवाङ्कमुपैति सिद्धिः ॥ ८३२ ॥ शास्त्रेषु निष्ठा सहजश्च बोध. प्रागल्भ्यम भ्यस्तगुणा च वाणी । कालानुरोध. प्रतिभानवत्त्वमेते गुणा कामदुघाः क्रियासु ॥ ८३३ ॥ न स्वल्पमप्यध्यवसायभीरो करोति विज्ञानविधिर्गुणं हि । अन्यस्य कि हस्ततलस्थितो- ऽपि प्रकाशयत्यर्थमिह प्रदीप. ॥ ८३४ ॥ न कस्यचित्क- श्चिदिह स्वभावान्द्रव्यमुदारोऽभिमतः खलो वा । लोके गुरुत्वं विपरीतता वा स्वचेष्टितान्येव नर नयन्ति ॥८३५॥ अपायसदर्शनजा विपत्तिमुपायसदर्शनजा च सिद्धिम् । मेधा- विनो नीतिविधिप्रयुक्ता पुरःस्फुरन्तीमिव दर्शयन्ति ॥८३६॥ दन्तस्य निष्पेषणकेन राजन्कर्णस्य कण्डूयनकेन वापि । तृणेन कार्यं भवतीश्वराणा किमङ्ग वाक्पाणिमता नरेण ॥ ८३७ ॥ त्यजेत्क्षुधार्तो महिला सपुत्रा खादेत्क्षुधार्ता भुजगी स्वमण्डम् । बुभुक्षितः कि न करोति पापं क्षीणा नरा निष्करुणा भवन्ति ॥ ८३८ ॥ दारेषु किंचित्स्वजनेषु किंचिद्रोप्य वयस्येषु सुतेषु किंचित् । युक्तं न वा युक्त- मिदं विचिन्त्य वदेद्विपश्चिन्महतोऽनुरोधात् ॥ ८३९ ॥ मृगा मृगैः सङ्गमनुव्रजन्ति गावश्च गोभिस्तुरगास्तुरङ्गैः । मूर्खाश्च मूर्खेः सुधिय. सुधीभि. समानशीलव्यसनेषु सख्यम् ॥ ८४० ॥ त्याज्य न धैर्य विधुरेऽपि काले धैर्यात्कदाचि- द्द्रुतिमाप्नुयात्सः । यथा समुद्रेऽपि च पोतभङ्गे सायात्रिको वाञ्छति तर्तुमेव ॥ ८४१ ॥ दानेन तुल्यो विधिरस्ति नान्यो लोभाच्च नान्योऽस्ति परः पृथिव्याम् । विभूषण शीलसम न चान्यत्संतोषतुल्यं धनमस्ति नान्यत् ॥ ८४२ ॥ एकस्य दुःखस्य न यावदन्तं गच्छाम्यह पारमिवार्णवस्य । तावद्वितीयं समुपस्थितं मे छिद्रेष्वनर्था बहुलीभवन्ति ॥८४३॥ क्षते प्रहारा निपतन्त्यभीक्ष्णं धनक्षये वर्धति जाठराग्निः । आपत्सु वैराणि समुद्भवन्ति छिद्रेष्वनर्था बहु- लीभवन्ति ॥ ८४४ ॥ अर्थातुराणा न गुरुर्न बन्धुः कामा-

१ दन्तौ. २ जिह्वयाग्रादीनाम् ३ लोभ ४ दानेच्छा

सामान्यनीतिः १७३

तुराणा न भयं न लज्जा । विद्यातुराणा न सुखं न निद्रा। क्षुधातुराणा न रुचिर्न वेला ॥ ८४५ ॥ विवाहकाले ऋतु- सप्रयोगे प्राणात्यये सर्वधनापहारे । विप्रस्य चार्थेऽप्यनृतं वदेयु पञ्चानृतान्याहुरपातकानि ॥ ८४६ ॥ यत्रास्ति लक्ष्मी- र्विनयो न तत्र ह्यभ्यागतो यत्र न तत्र लक्ष्मी. । उभौ च तौ यत्र न तत्र विद्या नैकत्र सर्वो गुणसन्निपातः ॥ ८४७ ॥ द्वारि प्रविष्टः सहसा ततः किं दृष्टः प्रभु स्मेरमुखस्ततः किम् । कथा श्रुता श्रोत्ररसा ततः किं व्यथा न शान्ता यदि जाठरीया ॥ ८४८ ॥ सुपात्रदानाच्च भवेद्धनाढ्यो धन- प्रभावेण करोति पुण्यम् । पुण्यप्रभावात्सुरलोकवासी पुन- र्धनाढ्य. पुनरेव भोगी ॥ ८४९ ॥ कुपात्रदानाच्च भवेद्दरिद्रो दारिद्र्यदोषेण करोति पापम् । पापप्रभावान्नरकं प्रयाति पुन- र्दरिद्रः पुनरेव पापी ॥ ८५० ॥ प्रभुर्विवेकी धनवांश्च दाता विद्वान्विरागी प्रमदा सुशीला । तुरंगम. शस्त्रनिपातधीरो भूमण्डलस्याभरणानि पञ्च ॥ ८५१ ॥ स्वदेशजातस्य नरस्य नूनं गुणाधिकस्यापि भवेदवज्ञा । निजाङ्गना यद्यपि रूपराशिरस्तथापि लोकः परदारसक्त. ॥ ८५२ ॥ गन्ध. सुवर्णे फलमिक्षुदण्डे नाकारि पुष्पं खलु चन्दनेषु । विद्वान्ध- नाढ्यो न तु दीर्घजीवी धातुः पुरा कोऽपि न बुद्धिदोऽभूत् ॥ ८५३ ॥ सर्पस्य रत्ने कृपणस्य वित्ते सत्या. कुचे केसरि- णश्च केशे । मानोन्नताना शरणागते च मृतौ भवेदन्यकर- प्रचारः ॥ ८५४ ॥ श्रुतिर्विभिन्ना स्मृतयश्च भिन्ना नैको मुनिर्यस्य वचोऽप्रमाणम् । धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहाया महाजनो येन गतः स पन्थाः ॥ ८५५ ॥ प्रागल्भ्यहीनस्य नरस्य विद्या शस्त्रं यथा कापुरुषस्य हस्ते । न तृप्तिमुत्पाद- यते शरीरे वृद्धस्य दारा इव दर्शनीयाः ॥ ८५६ ॥ राजा- श्रयस्तस्करताश्वपण्यमाथर्वणं चापि समुद्रयानम् । एतानि सिध्यन्ति महाफलानि विपर्यये प्राणहराणि पञ्च ॥ ८५७ ॥ स्वर्गच्युतानामिह भूमिलोके चत्वारि चिह्नानि वसन्ति देहे । दानप्रसङ्गो मधुरा च वाणी सुरार्चनं ब्राह्मणतर्पणं च ॥ ८५८ ॥ निरक्षरं वीक्ष्य महाधनत्वं विद्यानवद्या विदुषा न हेया । रत्नावतंसाः कुलटाः समीक्ष्य किमार्थनार्यः कुलटा भवन्ति ॥ ८५९ ॥ गीर्भिर्गुरूणा परुषाक्षराभस्तिर- स्कृता यान्ति नरा महत्त्वम् । अलब्धशाणोल्लकषणा नृपाणा न जातु मौलौ मणयो वसन्ति ॥ ८६० ॥ किमिष्टमन्नं खर- सूकराणा किं रत्नहारो मृगपक्षिणा च । अन्धस्य दीपो बधिरस्य गीतं मूर्खस्य किं शास्त्रकथाप्रसङ्गः ॥ ८६१ ॥ ये शान्तदान्ताः श्रुतिपूर्णकर्णा जितेन्द्रियाः स्त्रीविषये निवृत्ताः । प्रतिग्रहे सकुचिताग्रहस्तास्ते ब्राह्मणास्तारयितुं समर्थाः ॥ ८६२ ॥ पतिव्रताया. कुचकुम्भयुग्ममप्युग्रशार्दूल- नखावलिश्च । वीरस्य शस्त्रं कृपणस्य वित्तं लभ्यानि चत्वारि तदन्तकाले ॥ ८६३ ॥ देशाटनं पण्डितमित्रता च वाराङ्गना राजसभाप्रवेश । अनेकशास्त्रार्थवलोकनं च चातुर्यमूलानि भवन्ति पञ्च ॥ ८६४ ॥ न वेत्ति यो यस्य गुणप्रकर्ष स त सदा निन्दति नात्र चित्रम् । यथा किराती करिकुम्भजाता मुक्ता परित्यज्य बिभर्ति गुञ्जाम् ॥ ८६५ ॥ गिरौ मयूरा गगने पयोदा लक्षान्तरेऽर्कश्च जलेषु पद्मम् । इन्दुद्विलक्षे कुमुदस्य बन्धुर्या यस्य मित्रं नहि तस्य दूरम् ॥ ८६६ ॥ सुभाषितज्ञेन जनेन साक सभाषणं सुप्रभुसेवनं च । आलिङ्गन तुङ्गपयोधराणा प्रत्यक्षसौख्यं त्रयमेव लोके ॥ ८६७ ॥ अर्थो नराणा पतिरङ्गनाना वर्षा नदीनामु- तुराद तरूणाम् । स्वधर्मचारी नृपति. प्रजाना गतं गतं यौवनमानयन्ति ॥ ८६८ ॥ जितेन्द्रियत्वं विनयस्य कारणं गुणप्रकर्षो विनयादवाप्यते । गुणाधिके पुंसि जनोऽनुरज्यते जनानुरागप्रभवा हि सम्पदः ॥ ८६९ ॥ सम्पूर्णकुम्भो न करोति शब्दमर्धो घटो घोषमुपैति नूनम् । विद्वान्कुलीनो न करोति गर्वं जल्पन्ति मूढास्तु गुणैर्विहीनाः ॥ ८७० ॥ धिग्जीवितं शास्त्रकलोर्जितस्य धिग्जीवितं चोद्यमवर्जितस्य । धिग्जीवितं व्यर्थमनोरथस्य धिग्जीवितं ज्ञातिपराजितस्य ॥ ८७१ ॥ रूपं जरा सर्वसुखानि तृष्णा खलेषु सेवा पुरु- षाभिमानम् । यात्रा गुरुत्वं गुणमात्मपूजा चिन्ता बलं हन्त्यदया च लक्ष्मीम् ॥ ८७२ ॥ शुष्केन्धने वह्निरुपैति वृद्धिं बालेषु शोकश्चपलेषु कोपः । कान्तासु कामो निपुणेषु वित्तं धर्मो दयावत्सु महत्सु धैर्यम् ॥ ८७३ ॥ निर्वाणदीपे किमु तैलदानं चौरे गते वा किमु सावधानम् । वयोगते किं वनिताविलासः पयोगते किं खलु सेतुबन्धः ॥ ८७४ ॥ त्रिविक्रमोऽभूदपि वामनोऽसौ स शूकरश्चेति स वै नृसिंहः । नीचैरनीचैरतिनीचनीचैः सर्वैरुपायैः फलमेव साध्यम् ॥ ८७५ ॥ कुग्रामवासः कुजनस्य सेवा कुभोजनं क्रोध- मुखी च भार्या । मूर्खश्च पुत्रो विधवा च कन्या दहन्त्यमी वह्निमृते शरीरम् ॥ ८७६ ॥ अल्पीयसामेव निवासभूमि- त्यागाद्विपत्तिर्महतां न जातु । रत्नाकरातन्मणयोऽभियान्ति राज्ञां शिरः काकमुखानि भेकाः ॥ ८७७ ॥ अनेकशास्त्रं बहु वेदितव्यमल्पश्च कालो बहवश्च विघ्नाः । यत्सारभूतं तदुपासितव्यं हंसो यथा क्षीरमिवाम्बुमध्यात् ॥ ८७८ ॥ अनन्तपार किल शब्दशास्त्रं स्वल्पं तथायुर्बहवश्च विघ्नाः । सार ततो ग्राह्यमपास्य फल्गु हंसी यथा क्षीरमिवाम्बु- मध्यात् ॥ ८७९ ॥ क्रोधो हि शत्रुः प्रथमो नराणां देह-

१७४ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ३ प्रकरणम्

स्थितो देहविनाशनाय । यथा स्थित काष्ठगतो हि वह्निः
स एव वह्निर्दहते शरीरम् ॥ ८८० ॥ यथा विहंगास्तरु-
माश्रयन्ति नद्यो यथा सागरमाश्रयन्ति । यथा तरुण्यः
पतिमाश्रयन्ति सर्वे गुणाः काञ्चनमाश्रयन्ति ॥ ८८१ ॥
यती व्रती चापि पतिव्रताश्च वीराश्च शूराश्च दयापराश्च ।
त्यागी च भोगी च बहुश्रुतश्च स्वसङ्गमात्रेण दहन्ति पापम्
॥ ८८२ ॥ वसन्त्यरण्येषु चरन्ति दूर्वाः पिबन्ति तोयान्य-
परिग्रहाणि । तथापि वध्या हरिणा नराणां को लोकमारा-
धयितुं समर्थः ॥ ८८३ ॥ न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धा
वृद्धा न ते ये न वदन्ति धर्मम् । धर्मो न वै यत्र च
नास्ति सत्यं सत्यं न तद्यच्छलनानुविद्धम् ॥ ८८४ ॥ वरं
सखे सत्यरुषापमानितो न नीचसंसर्गगुणैरलीकृतः । वराश्व-
पादेन हतो विराजते न रासभस्योपरि संस्थितो नरः ॥ ८८५॥
आदित्यचन्द्रावनलानिलौ च द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च ।
अहश्च रात्रिश्च उभे च सन्ध्ये धर्मश्च जानाति नरस्य वृत्तम्
॥ ८८६ ॥ उपाधिभिः सततसङ्गतोऽपि नहि स्वभावं
विजहाति भावः । आजन्म योन्मज्जति दुग्धसिन्धौ तथापि
काकः किल कृष्ण एव ॥ ८८७ ॥ किं वाससा तत्र विचा-
रणीयं वासः प्रधानं खलु योग्यतायाः । पीताम्बरं वीक्ष्य
ददौ स्वकन्यां चर्माम्बरं वीक्ष्य विषं समुद्रः ॥ ८८८ ॥ करोति
नोऽशेषजनातिरिक्तां संभावनामर्थवतीं क्रियामिः । ससत्सु
जाते पुरुषाधिकारे न पूरणी तं समुपैति संख्या ॥ ८८९ ॥
नरस्य चिह्नं नरकागतस्य विरोधिता बन्धुजनेषु नित्यम् ।
सरोगता नीचगतेषु सेवा ह्यतीव दोषः कटुका च वाणी
॥ ८९० ॥ खादन्न गच्छामि हसन्न जल्पे गतं न शोचामि कृतं
न मन्ये । द्वयोस्तृतीयो न भवामि राजन्केनास्मि मूर्खो वद
कारणेन ॥ ८९१ ॥ यस्मिन्कुले यः पुरुषः प्रधानः स सर्वयत्नेन
हि रक्षणीयः । तस्मिन्विनष्टे सकलं विनष्टं न नाभिभङ्गे ह्यरका
वहन्ति ॥ ८९२ ॥ पुराणमित्येव न साधु सर्वं न चापि
काव्यं नवमित्यवद्यम् । सन्तः परीक्ष्यान्यतरद्भजन्ते मूढः
परप्रत्ययनेयबुद्धिः ॥ ८९३ ॥ सचिन्त्य सचिन्त्य जगत्समस्तं
त्रयः पदार्था हृदयं प्रविष्टाः । इक्षोर्विकाराः कृतयः कवीनां
मुग्धाङ्गनापाङ्गतराङ्गितानि ॥ ८९४ ॥ बालसखित्वमकारण-
हास्यं स्त्रीषु विवादमसज्जनसेवा । गर्दभयानमसस्कृतवाणी
षट्सु नरो लघुतामुपयाति ॥ ८९५ ॥ वयसि गते कः
कामविकारः क्षीणे वित्ते कः परिवारः । शुष्के नीरे कः
कासारो ज्ञाते तत्त्वे कः संसारः ॥ ८९६ ॥ जवो हि सप्तेः^१
परं विभूषणं त्रपाङ्गनायाः कृशता तपस्विनः । द्विजस्य
विद्या नृपतेरपि क्षमा पराक्रमः शस्त्रबलोपजीविनाम् ॥ ८९७ ॥
धनेन किं यो न ददाति याचके बलेन किं यश्च रिपुं न
बाधते । श्रुतेन किं यो न च धर्ममाचरेत्किमात्मना यो न
जितेन्द्रियो भवेत् ॥ ८९८ ॥ श्रुतेन बुद्धिर्व्यसनेन मूर्खता
मदेन नारी सलिलेन निम्नगा । निशा शशाङ्केन धृतिः
समाधिना नयेन चालंक्रियते नरेन्द्रता ॥ ८९९ ॥ प्रकीर्ण-
केशामनैवेक्ष्यकारिणीं^२ सदा च भर्तुः प्रतिकूलभाषिणीम् ।
परस्य वेश्माभिरतामपत्रपामेवंविधां योषितमाशु वर्जयेत्
॥ ९०० ॥ सतीमपि ज्ञातिकुलैकसंश्रयां जनोऽन्यथा भर्तृ-
मतीं विशङ्कते । अतः समीपे परिणेतुरिष्यते^३ प्रियाप्रिया
वा प्रमदा स्वबन्धुभिः ॥ ९०१ ॥ मनीषिणः सन्ति
न ते हितैषिणो हितैषिणः सन्ति न ते मनीषिणः ।
सुहृच्च विद्वानपि दुर्लभो नृणां यथौषधं स्वादु हितं च
दुर्लभम् ॥ ९०२ ॥ परोऽवजानाति यदङ्गताजडस्तदुन्न-
तानां^४ न विहन्ति धीरताम् । समानवीर्यान्वयपौरुषेषु यः
करोत्यतिक्रान्तिमसौ तिरस्क्रिया ॥ ९०३ ॥ यदा विगृ-
ह्णाति हतं तदा यशः करोति मैत्रीमथ दूषिता गुणाः ।
स्थितिं समीक्ष्योगमयथा परीक्षकः करोत्यवज्ञोपहतं पृथग्ज-
नम्^५ ॥ ९०४ ॥ वनेषु दोषाः प्रभवन्ति रागिणां गृहेषु
पञ्चेन्द्रियनिग्रहस्तपः । अकुत्सिते कर्मणि यः प्रवर्तते निवृत्त-
रागस्य गृहं तपोवनम् ॥ ९०५ ॥ सुजीर्णमन्नं सुवि-
चक्षणः सुतः सुशासिता स्त्री नृपतिः सुसेवितः । सुचिन्त्य
चोक्तं सुविचार्य यत्कृतं सुदीर्घकालेऽपि न याति विक्रि-
याम् ॥ ९०६ ॥ तृणानि नोन्मूलयति प्रभञ्जनो मृदूनि
नीचैः प्रणतानि सर्वतः । समुच्छ्रितानेव तरून्प्रबाधते महा-
न्महत्स्वेव करोति विक्रमम् ॥ ९०७ ॥ निमित्तमुद्दिश्य हि
यः प्रकुप्यति ध्रुवं स तस्यापगमे प्रसीदति । अकारणद्वेषि
मनस्तु यस्य वै कथं जनस्तं परितोषयिष्यति ॥ ९०८ ॥
न साहसैकान्तरसानुवर्तिना न चाप्यपायोपहतान्तरात्मना ।
विभूतयः शक्यमवाप्तुमूर्जिता नये च शौर्ये च वसन्ति
संपदः ॥ ९०९ ॥ मुदं विषादः शरदं हिमागमस्तमो विव-
स्वान्सुकृतं कृतघ्नता । प्रियोपपत्तिः शुचमापदं नयः श्रियः
समृद्धा अपि हन्ति दुर्नयः ॥ ९१० ॥ उदीरितोऽर्थः पशु-
नापि गृह्यते हयाश्च नागाश्च वहन्ति चोदिताः । अनुक्त-
मप्यूहति पण्डितो जनः परेङ्गितज्ञानफला हि बुद्धयः
॥ ९११ ॥ असत्यता निष्ठुरताऽकृतज्ञता भयं प्रमादोऽल-
सता विषादिता । वृथाभिमानो ह्यतिदीर्घसूत्रता तथाङ्ग-
रौक्ष्यादि विनाशनं श्रियः ॥ ९१२ ॥ दरिद्रता धीरतया

^१ अश्वस्य.
^२ अविचारपराम्
^३ पत्यु
^४ धीरोदात्तानाम्
^५ नीचम्

विराजते कुरूपता शीलतया विराजते । कुभोजनं चोष्णतया विराजते कुवस्त्रता शुभ्रतया विराजते ॥ ९१३ ॥
यथा चतुर्भिः कनकं परीक्ष्यते निघर्षणच्छेदनतापताडनैः । तथा चतुर्भिः पुरुषः परीक्ष्यते श्रुतेन शीलेन कुलेन कर्मणा ॥ ९१४ ॥
कुदेशमासाद्य कुतोऽर्थसञ्चयः कुपुत्रमासाद्य कुतो जलाञ्जलिः । कुगेहिनीं प्राप्य गृहे कुतं सुखं कुशिष्यमध्यापयत कुतो यशः ॥ ९१५ ॥
मात्रा समं नास्ति शरीरपोषणं चिन्तासमं नास्ति शरीरशोषणम् । भार्यासमं नास्ति शरीरतोषणं विश्वासमं नास्ति शरीरभूषणम् ॥ ९१६ ॥
गुणी गुणं वेत्ति न वेत्ति निर्गुणो बली बलं वेत्ति न वेत्ति निर्बलः । पिको वसन्तस्य गुणं न वायसः करी च सिंहस्य बलं न मूषकः ॥ ९१७ ॥
सुखं हि दुःखान्यनुभूय शोभते घनान्धकारेष्विव दीपदर्शनम् । सुखाच्च यो याति नरो दरिद्रता धृतः शरीरेण मृत स जीवति ॥ ९१८ ॥
स दीक्षितो यः सकलं सदीक्षते स पण्डितो यः करणेरखण्डितः । स तापसो यः परतापकर्षणं स धार्मिको यः परधर्मं न स्पृशेत् ॥ ९१९ ॥
यशस्करे कर्मणि मित्रसंग्रहे प्रियासु नारीष्वधनेषु बन्धुषु । क्रतौ विवाहे व्यसने रिपुक्षये धनव्ययस्त्वेषु न गण्यते बुधैः ॥ ९२० ॥
विवादशीला स्वयमर्थचोरिणी परानुकूला बहुपाकपाकिनीम् । सक्रोधिनी चान्यगृहेषु वासिनी त्यजन्ति भार्या दशपुत्रमातरम् ॥ ९२१ ॥
अतिप्रचण्डा बहुदुःखभागिनी विवादशीला परगेहगामिनी । भर्तुः स्वयं निन्दति या च तस्करा त्यजेत्स्वभार्यां दशपुत्रपुत्रिणीम् ॥ ९२२ ॥
कुले कलङ्कः कवले कदाञ्जता सुतः कुबुद्धिर्भवने दरिद्रता । रुजः शरीरे कलहप्रिया प्रिया गृहागमे दुर्गतयः षडेते ॥ ९२३ ॥
प्रकटं मृदु नाम जल्पतः परुषं सूचयतोऽर्थमन्तरा । शकुनादिव मार्गवर्तिभिः पुरुषाद्बुद्धिजितव्यमीदृशात् ॥ ९२४ ॥
मतिरेव बलाद्गरीयसी यदभावे करिणामियं दशा । इति घोषयतीव डिण्डिमः करिणो हस्तिपकाहतः क्वणन् ॥ ९२५ ॥
महता यदि निन्दने रतिर्गुणसस्यैव तदा विधीयताम् । असतामपि चेत्सवे रतिर्ननु तद्दूषणमेव गण्यताम् ॥ ९२६ ॥
अवगच्छति मूढचेतनः प्रियनाशं हृदि शल्यमर्पितम् । स्थिरधीस्तु तदेव मन्यते कुशलद्वारतया समुद्धृतम् ॥ ९२७ ॥
महत्तस्तरसाम् विलङ्घयन्निजदोषेण कुधीर्विनश्यति । कुरुते न खलु स्वयेच्छया शलमानिन्धनमिद्धदीधितिः ॥ ९२८ ॥
क्रियते धवलः खलूर्ध्वकैरधवलैरेव सितेतरैरधः । शिरसौधमघत्त शंकरः सुरसिन्धोर्मधुजित्तमङ्गिणा ॥ ९२९ ॥
कृतिनामकृती कथं कथं वा तुलैना यातु कृतैर्वचःप्रपञ्चैः । बहुभिर्विधृतैः कचैः कलापैर्विधवा किं सधवोपनाममेति ॥ ९३० ॥
अरुचिनिशया विना शशी शशिना सापि विना महत्तम । उभयेन विना मनोभवस्फुरितं नैव चकास्ति कामिनी ॥ ९३१ ॥
उपकारकमायतेर्भृशं प्रसवः कर्मफलस्य भूरिणः । अनपायि निबर्हणं द्विषा न तितिक्षासममस्ति साधनम् ॥ ९३२ ॥
जरा रूपं हरति हि धैर्यमाशा मृत्यु प्राणान्धर्मचर्यामसूया । कामो ह्रियं वृत्तमनार्यसेवा क्रोधः श्रियं सर्वमेवाभिमान ॥ ९३३ ॥
गुणवानपि नोपयाति पूजा पुरुषः सत्पुरुषैरकथ्यमानः । न हि सौरमणिश्वभावकान्ति रविपादैरनधिष्ठितं करोति ॥ ९३४ ॥
सहसा विदधीत न क्रियामविवेक परमापदां पदम् । वृणुते हि विमृश्यकारिणं गुणलुब्धाः स्वयमेव संपदः ॥ ९३५ ॥
विना गोरसं को रसो भोजनानां विना गोरसं को रसो भूपतीनाम् । विना गोरसं को रसः कामिनीना विना गोरसं को रसः पण्डितानाम् ॥ ९३६ ॥
सकलापि कला कलावता विकला पुण्यकला विना खलु । सकले नयने वृथा यथा तनुभाजां हि कनीनिका विना ॥ ९३७ ॥
सुकुलजन्म विभूतिरनेकधा प्रियसङ्गमसौरख्यपरम्परा । नृपकुले गुरैता विमलं यशो भवति पुण्यतरोः फलमीदृशम् ॥ ९३८ ॥
कनकभूषणसङ्ग्रहणोचितो यदि मँणिस्त्रपुणि प्रणिधीयते । न स विरौति न चापि हि शोभते भवति योजयितुर्वचॅनीयता ॥ ९३९ ॥
सहजमलिनवक्रभावभाजा भवति भवः प्रमवात्मनाशहेतुः । जलधरपदवीमवाप्य धूमो ज्वलनविनाशनमुप्रयाति नाशम् ॥ ९४० ॥
परिहरत पराङ्गनानुषङ्गं बत यदि जीवितमस्ति वल्लभं वः । हरहर हरिणीदृशो निमित्तं दश दशकंधरमौलयो लुठन्ति ॥ ९४१ ॥
शिशुरपि निपुँणो गुरोर्गरीयान्न तु वपुषैव महान्महँत्वतिष्ठः । मणिरणुरपि भूषणाय पुसां न तु पृथुलैव शिला विलासहेतुः ॥ ९४२ ॥
अनुदिनमनुकूलमाचरन्ते विहितमतिः प्रतिकूलमाचरेत्कः । शमितगरलजातकण्ठदाहः शितिकण्ठः शशिनं शिरःसु धत्ते ॥ ९४३ ॥
नितम्बो विशालः कटिर्मध्यसूक्ष्मा कुचद्वन्द्वमत्यन्तभव्यं सुखं च । वचेश्चञ्च किंचिद्रसालं रमण्यास्ततः किं ततः किं ततः किं ततः किम् ॥ ९४४ ॥
स्तब्धस्य नश्यति यशो विषमस्य मैत्री नष्टक्रियस्य कुलमर्थपरस्य धर्मः । विद्याफलं व्यसनिर्नः कृपणस्य सौख्यं राज्यं प्रमत्तसचिवस्य नराधिपस्य ॥ ९४५ ॥
दुर्मन्त्रिणं कमुपयान्ति न नीतिदोषाः संतापयन्ति कमपथ्यभुजं न रोगाः ।

१ ऐश्वर्यम् २ गौरवम् ३ सुवर्णालंकारसङ्ग्रहयोग्य ४ हीरकादिः ५ वज्ञेः ६ निन्दाः ७ शास्त्रवेत्ताः ८ श्रेष्ठः ९ महत्सु प्रतिष्ठा यस्य

| १७६ | सुभाषितरत्नभाण्डागारम् | [ ३ प्रकरणम् | | :--- | :--- | | कं श्रीर्न दर्पयति कं न निहन्ति मृत्युः कं स्वीकृता न विषया ननु तापयन्ति ॥ ९४६ ॥ वित्तेन किं वितरणं यदि नास्ति दीने किं सेवया यदि परोपकृतौ न यत्नः । किं सङ्गमेन तनयो यदि नेक्षणीयः किं यौवनेन विरहो यदि वल्लभायाः ॥ ९४७ ॥ किं भूषणं सुदृढमत्र यशो न रत्नं किं कार्यमार्यचरितं सुकृतं न दोषः । किं चक्षुरप्रतिहतं धिषणा न नेत्रं जानाति कस्त्वदपरः सदसद्विवेकम् ॥ ९४८ ॥ प्राप्ताः श्रियः सकलकामदुघस्ततः किं दत्तं पदं शिरसि विद्विषता ततः किम् । संतर्पिताः प्रणयिनो विभवैस्ततः किं कल्पं स्थितं तनुभृता तनुभिस्ततः किम् ॥ ९४९ ॥ आदौ न वा प्रणयिना प्रणयो विधेयो दत्तोऽथवा प्रतिदिनं परिपोषणीयः । उत्क्षिप्य उत्क्षिपत्ति तत्प्रकरोति लज्जा भूमौ स्थितस्य पतनाद्भयमेव नास्ति ॥ ९५० ॥ वाञ्छैव सूचयति पूर्वतरं भविष्यं पुंसा यदन्यतनुजं त्वशुभं शुभं वा । विज्ञायते शिशुरजातकलापचिह्नः प्रत्युद्गतैरपसरन्सरसः (२) कलापी ॥ ९५१ ॥ शस्त्रैर्हतास्तु रिपवो न हता भवन्ति प्रज्ञाहताश्च नितरां सुहता भवन्ति । शस्त्रं निहन्ति पुरुषस्य शरीरमेकं प्रज्ञा कुलं च विभवं च यशश्च हन्ति ॥ ९५२ ॥ स्थानेषु शिष्यनिवहैर्र्विनियुज्यमाना विद्या गुरुं हि गुणवत्तरमातनोति । आदाय शुक्तिषु बलाहकविप्रकीर्णे रत्नाकरो भवति वारिभिरम्बुराशिः ॥ ९५३ ॥ १वार्ता च कौतुककरी विमला च विद्या लोकोत्तरः परिमलश्च कुरंगनाभेः । तैलस्य बिन्दुरिव वारिणि दुर्निवारमेतत्रयं प्रसरति स्वयमेव भूमौ ॥ ९५४ ॥ अत्यन्तमन्थनकदर्थनमत्स्रहन्ते मर्यादया नियमिताः किमु साधवोऽपि । लक्ष्मीसुधाकरसुधाद्युपनीय शेषे रत्नाकरोऽपि गरल किमु नोजगार ॥ ९५५ ॥ अर्था हसन्त्युचितदानविहीनलब्धं भूम्यो हसन्ति मम भूमिरिति ब्रुवाणम् । जारा हसन्ति तनयानुपलालयन्तं मृत्युर्हसत्यवनिपं रणरङ्गभीरुम् ॥ ९५६ ॥ वैद्या वदन्ति कफपित्तमरुद्विकाराञ्ज्योतिर्विदो ग्रहगति परिवर्तयन्ति । ३भूताभिशङ्क इति भूतविदो वदन्ति प्राचीनकर्म बलवन्मुनयो वदन्ति ॥ ९५७ ॥ कस्यापि कोऽप्यतिशयोऽस्ति स तेन लोके ख्याति प्रयाति नहि सर्वविदस्तु सर्वे । किं केतकी फलति किं पनसः सुपुष्प किं नागवल्ल्यपि च पुष्पफलैरुपैता ॥ ९५८ ॥ शीलावलम्बनमहर्निशमिष्टचिन्ता वित्तानुरूपमशनाभरणादि कार्यम् । वार्यं च दुर्जनसमाजनिजप्रशंसाहास्यादि सज्जनवचो हृदये निधेयम् ॥ ९५९ ॥ पश्यन्ति नैव कवयो निजकाव्यदोषं भक्षन्ति नो ४बलिभुजो | निजजातिमासम् । जल्पन्ति नैव मधुपा निजधर्मवाक्यं कुर्वन्ति नो युवतयः पुरुषेषु १बीजम् ॥ ९६० ॥ कीर्ति मृणालकमनीयभुजामनिन्द्वचन्द्रा नना सितसरोरुहचारुनेत्राम् । ज्योत्स्नासितामपहता दयितामिव स्वा लब्धु न कं परमुपक्रममातनोति ॥ ९६१ ॥ शास्त्रं सुनिश्चलधिया परिचिन्तनीय सेव्यो नृपोऽपि सततं परिसेवनीयः । अङ्के स्थितापि युवतिः परिरक्षणीया शास्त्रे नृपे च युवतौ च कुतः स्थिरत्वम् ॥ ९६२ ॥ हंसो विभाति नलिनीदलपुञ्जमध्ये सिंहो विभाति गिरि गह्वरकन्दरासु । जात्यो विभाति तुरगो रणयुद्धमध्ये विद्वान्विभाति पुरुषेषु विचक्षणेषु ॥ ९६३ ॥ हंसो न भाति बलिभोजनवृन्दमध्ये गोमायुमण्डलगंतो न विभाति सिंहः । जात्यो न भाति तुरगः खरयूथमध्ये विद्वान्न भाति पुरुषेषु निरक्षरेषु ॥ ९६४ ॥ विश्वेश्वरस्तु सुधिया गलितेऽपि भेदे भावेन भक्तिसहितेन समर्धनीयः । प्राणेश्वरश्रुतुरया मिलितेऽपि चित्ते चैलाञ्चलव्ययहितेन निरीक्षणीय ॥ ९६५ ॥ किं कोकिलस्य विरुतेन गते वसन्ते किं कातरस्य बहुशस्त्रपरिग्रहेण । मित्रेण किं व्यसनकालपराङ्मुखेन किं जीवितेन पुरुषस्य निरक्षरेण ॥ ९६६ ॥ हारः प्रलम्बितपयोधरमध्यवर्ती शुष्कस्तनान्तरगतो वरकञ्चुकश्च । काणेक्षणाञ्जनमूर्ध्नि च पुष्पमाला दीनाश्रयो बुधजन खलु पञ्च दुःखम् ॥ ९६७ ॥ नीचं समृद्धमपि सेवति नीच एव त दूरतः परिहरन्ति पुनर्महान्तः । शाखोटक मधुरपक्वफलैरुपेतं सेवन्ति वायसगणा न तु राजहंसाः ॥ ९६८ ॥ माकन्दराजपरिरम्भणलालिताऽपि मल्लीवधूर्मधुपरागवती बभूव । दृष्ट्वापि तत्कुटिलता न जहाति चूतः प्रायः कुजातिनिवहेषु कुतोऽभिमानः ॥ ९६९ ॥ कालक्रमेण परिणामवशादनर्थ्या भावा भवन्ति खलु पूर्वमतीव तुच्छाः । मुक्तामणिर्जलदतोयकणोऽप्यणीयान्सपद्यते च चिरकीचकरन्ध्रमध्ये ॥ ९७० ॥ यच्चिन्तित तदिह दूरतर प्रयाति यच्चेतसापि न कृतं तदिहाभ्युपैति । इत्थं विधेर्विधिविपर्ययमाकलय्य सन्त. सदा सुरसरित्तटमाश्रयन्ति ॥ ९७१ ॥ अन्तःप्रतप्तरुसैकतदह्यमानमूलस्य चम्पकंतरो. क विकासचिन्ता । प्रायो भवत्यनुचितस्थितिदेशभाजा श्रेयः खजीवपरपालनमात्रमेव ॥ ९७२ ॥ उचितमनुचितं वा कुर्वता कार्यजात पैरिनतिरवधार्या यत्नतः पण्डितेन । अतिरभसकृताना कर्मणामा विपत्तेर्भवति हृदयदाही शल्यतुल्यो विपाकः ॥ ९७३ ॥ व्यतिषजति पदार्थानान्तरः कोऽपि हेतुर्न खलु बहिरुपाधीन्प्रीतयः संश्रयन्ते । विकसति हि ४पतङ्गस्योदये पुण्डरीकं | | * १ वृत्तान्तः २ कुतूहलकारिणी. ३ भूतबाधा. ४ वायसा | १ वीर्यम् २ कार्यसमूहम्. ३ परिणाम ४ सूर्यस्य |

सामान्यनीतिः १७७

द्रवति च हिमरश्मावुद्गते चन्द्रकान्त ॥ ९७४ ॥ प्रथम- दिवसचन्द्र सर्वलोकैकवन्द्यः स च सकलकलाभिः पूर्णचन्द्रो न वन्द्यः । अतिपरिचयदोषात्कस्य नो मानहानिर्नवनवगुण- रागी प्रायशः सर्वलोकः ॥ ९७५ ॥ भवति हृदयहारी कोऽपि कस्यापि हेतुर्न खलु गुणविशेषः प्रेमबन्धप्रयोगे । किसलयितवनान्ते कोकिलारावरम्ये विकसति न वसन्ते मालती कोऽत्र हेतुः ॥ ९७६ ॥ परीवादस्तथ्यो भवति वितथो वापि महता तथाप्युच्चैर्धाम्नो हरति महिमानं जन- रवः । तुलोत्तीर्णस्यापि प्रकटितहुताशेषतमसो रवेस्तादृक्तेजो नहि भवति कन्यां गतवतः ॥ ९७७ ॥ बहिः सर्वाकार- प्रगुणरमणीयं व्यवहरणमभ्युत्थानान्यपि तनुतराणि स्थगयति । जनं विद्वानैकः सकलमभिसंधाय कपटैस्तटस्थः स्वानर्थान्घटयति च मौनं च भजते ॥ ९७८ ॥ कलारत्नं गीतं गगनतलरत्नं दिनमणि सभामारत्नं विद्वाञ्श्रवणपुटरत्नं हरिकथा । निशारत्नं चन्द्रः शयनतलरत्नं शशिमुखी महीरत्नं श्रीमाञ्जयति रघुनाथो नृपवरः ॥ ९७९ ॥ नराः संस्कारार्हा जगति किल केचित्सुकृतिनः समानाया जातावपि वयसि सत्यामपि धियि । अयं दृष्टान्तोऽत्र स्फुटपरिचयाद्भ्यसनतः शुकः श्लोकान्वक्तुं प्रभवति न काकः क्वचिदपि ॥ ९८० ॥ वरं तुङ्गाच्छृङ्गाद्गुरुशिखरिणः क्वापि पुलिने पतित्वायँ कायः कठिनदृषदन्तर्विदलितः । वरं न्यस्तो हस्तः फणिप- तिमुखे तीव्रदशने वरं वह्नौ पातस्तदपि न कृतः शील- विलयः ॥ ९८१ ॥ विदेववर्जं^१ ग्रामं विबुधविधुरा भूपतिसभा मुखं श्रुत्या हीनं मनुजपतिशून्यं च विषयम्^२ । अनाचारा- न्दारानपहरिकथं काव्यमपि च प्रवृत्तत्वापेतं गुरुमपि सुबुद्धिः परिहरेत् ॥ ९८२ ॥ मणिः शाणोल्लीढः^३ समरविजयी हेतिनिहतो^४ मदक्षीणो नागः^५ शरदि सरितः श्यानपुलिनाः । कलाशेषश्चन्द्रः सुरतमृदिता बालवनिता तनिना शोभन्ते गलितविभवाश्चार्थिषु नृपाः ॥ ९८३ ॥ किमासेव्यं पुंसा सविधमनवद्यं द्युसरितः किमेकान्ते ध्येयं चरणयुगलं कौस्तुभभृतः । किमाराध्यं पुण्यं किमभिलषणीयं च करुणा यदासक्त्या चेतो निरवधि विमुक्तौ प्रभवति ॥ ९८४ ॥ वरं मौनं कार्यं न च वचनमुक्तं यदनृतं वरं क्लीव्यं^७ पुंसां न च परकलत्राभिगमनम् । वरं प्राणत्यागो न च पिशुनवाक्ये- ष्वभिरुचिवरं^८ भिक्षाशित्वं न च परधनास्वादनसुखम् ॥ ९८५ ॥ वरं शून्या शाला न च खलु वरो दुष्टवृषभो वरं वेश्या पत्नी न पुनरविनीता कुलवधूः । वरं वासोऽरण्ये न पुनरविवेकाधिपपुरे^९ वरं प्राणत्यागो न पुनरधमानामुपगमः ॥ ९८६ ॥ दृढः प्रेमा भग्नः संदसिरिव^१ संधिं न भजते भजेतापि प्रायः स्खलति खलु यत्नैरपि धृतः । स्वनेत्रो चेत्साम्यं भजति न भजेद्वा न भवति च्युताशङ्कश्चेत्यास्मन्- तिमुपगतस्तु व्यथयति ॥ ९८७ ॥ इयं प्रीतिर्वल्ली हृदयभुवि दैवात्समुदिता तथा यत्नाद्रक्ष्या प्रकृतिमृदुलापायबहुला । यथा नैना स्फीता पिशुनजनदुर्वाक्यदहनो दहन्त्यन्तः शोषं व्रजति न पुनः सौहृदनिधेः ॥ ९८८ ॥ न रम्यं नारम्यं प्रकृतिगुणतो वस्तु किमपि प्रियत्वं यत्र स्यादितरदपि तद्ग्राहकवशात् । रथाङ्गाहानानां भवति विधुरङ्गारशकटी पटीरारम्भः कुम्भः स भवति चकोरीनयनयोः ॥ ९८९ ॥ अरण्यं सौरङ्गैर्रिगिरिकुहरगर्भाश्च^२ हरिभिर्दिशो^३ दिर्मातङ्गे^४ सलिलमपिषैं पङ्कजवनैः । प्रियाचक्षुर्मध्यस्तनवदनसौन्दर्यवि- जितैः सता माने म्लाने मरणमथवा दूरगमनम् ॥ ९९० ॥ नभोभूषा पूषा^५ कमलवनभूषा मधुकरी वचोभूषा सत्यं वरविभवभूषा वितरणम् । मनोभूषा मैत्री मधुसमयभूषा मनसिजः संदोभूषा^६ सूक्तिः सकलगुणभूषा च विनयः ॥ ९९१ ॥ कलासीमा काव्यं सकलगुणसीमा वितरणं मये सीमा मृत्युः सकलसुखसीमा सुवदना । तपः सीमा मुक्तिः सकलकृतिसीमाक्षितिभृतिः प्रिये सीमाह्लादः श्रवणसुखसीमा हरिकथा ॥ ९९२ ॥ शशी दिवसधूसरो गलितयौवना कामिनी सरो विगतवारिजं मुखमनक्षरं स्वाकृते । प्रभुर्धनपरायणः सततदुर्गतः^७ सज्जनो नृपाङ्गन- गतः खलो मनसि सप्त शल्यानि मे ॥ ९९३ ॥ प्रसरति मनः कार्यारम्भे दृढीभवति स्पृहा स्वयमुपनयन्नर्थान्मन्त्रो न गच्छति विप्लवम् । फलति सकलं कृत्यं चित्तं समुन्नतिमश्नुते भवति च रतिः श्लाघ्ये कृत्ये नरस्य भविष्यतः ॥ ९९४ ॥ सरसि बहुशस्ताराच्छांये क्षणातपरिवञ्चितः कुमुदविटपान्वेषी हंसो निशासु विचक्षणः । न दशति पुनस्ताराशङ्की दियापि सितोत्पलं कुहकचकितो लोकः सत्येऽप्यप्रायमपेक्षते ॥ ९९५ ॥ स्फलनिश्चयः शाखाभङ्गं करोति वनस्पतेर्गनममलस वर्हा- टोपः करोति शिखण्डिनः । चतुरगमनो जाल्यो योऽश्वः स गौरवं वाब्वते गुणवति जने प्रायेणैते गुणाः खलु दूष- णम् ॥ ९९६ ॥ कृमिकुलचितं^८ लोलाक्लिन्नं^९ विगन्धि^१० जुगु- प्सितं^११ निरुपमरसप्रीत्या खादन्नरास्थि निरामिषम्^१२ । सुरैपति-^१३ मपि श्वा पार्श्वस्थं विलोक्य न शङ्कते नहि गणयति क्षुद्रो जन्तुः परिग्रहफल्गुताम्^१४ ॥ ९९७ ॥ मधुकरगणश्रूंतं त्यक्त्वा गतो नवमल्लिकां पुनरपि गतो रक्ताशोकं कदम्ब-

१ रहिताम्. २ देशम् ३ निकषपाषाणेनोल्लिखितः ४ आयुधैः कृत- क्षत ५ हस्ती. ६ शुकः. ७ नपुंसकत्वम् ८ दुष्कीर्तिता. ९ दुर्विवेकिराज्ये- २३ सु. रं. भां.

१ समीचीनः खङ्ग इव २ मृगै ३ सिंहैः ४ दिग्गनै ५ सूर्य ६ सभा. ७ दरिद्र ८ कीटकसमूहैर्व्याप्तम् ९ लालयार्द्रम् १० आम- गन्धि ११ गर्हितम्. १२ निर्भासम्. १३ इन्द्रम्. १४ क्षुद्रकत्वम्

वनं ततः । तदपि सुचिरं स्थित्वा तेभ्यः प्रयाति सरोरुहं परिचितजनद्वेषी लोको नवं नवमीहते ॥ ९९८ ॥ दद्या- त्साधुर्यदि निजपदे दुर्जनाय प्रवेशं तन्नाशाय प्रभवति ततो वाञ्छमानः स्वयं सः । तस्माद्देयो विपुलमतिभिर्नावका- शोऽधमानां जारोऽपि स्याद्गृहपतिरिति श्रूयते वाक्यतोऽत्र ॥ ९९९ ॥ मौने मौनी गुणिने गुणवान्पण्डिते पण्डितोऽसौ दीने दीनः सुखिनि सुखवान्भोगिनि प्राप्तभोगः । मूर्खे मूर्खो युवतिषु युवा वाग्मिषु प्रौढवाग्मी धन्यः कोऽपि त्रिभुवन- जयी योऽवधूतेऽवधूतः ॥ १००० ॥ विद्यातीर्थे जगति विबुधाः साधवः सत्यतीर्थे गङ्गातीर्थे मलिनमनसो योगिनो ध्यानतीर्थे । धारातीर्थे धरणिपतयो दानतीर्थे धनाढ्या लज्जा- तीर्थे कुल्युवतयः पातकं क्षालयन्ति ॥ १००१ ॥ साध्वीस्त्रीणां दयितविरहे मानिनां मानभङ्गे श्लोकानामपि जनरवे निग्रहे पण्डितानाम् । अन्योद्रेके कुटिलमनसां निर्गुणानां विदेशे भृत्याभावे भवति मरणं किं तु संभावित्तानाम् ॥ १००२ ॥ शीतेऽतीते वसनमशनं वासरान्ते निशान्ते क्रीडारम्भं कुव- लयदृशां यौवनान्ते विवाहम् । सेतोर्बन्धं पयसि चलिते वार्धके तीर्थयात्रां वित्तेऽतीते वितरणमतिं कर्तुमिच्छन्ति मूढाः ॥ १००३ ॥ श्रेयो नूनं व्रजति स पुमांश्शिक्षया वर्धितो यः स्वच्छन्दं यश्चरति स पराभूतिमाप्नोति काले । पूज्यो वेणुर्भवति च नतिं प्रापितो भूपतीनामन्यन्नृत्योचित- मिति करे नर्तकाः कल्पयन्ति ॥ १००४ ॥ बाले बाला विदुषि विबुधा गायने गायनेगाः शूरे शूरा निगमविदि चान्नायलीलागृहाणि । सिद्धे सिद्धा मुनिषु मुनयः सत्सु सन्तो महान्तः प्रौढे प्रौढाः किमिति वचसा तादृशा यादृ- शेषु ॥ १००५ ॥ चान्द्रीं लेखां दशति दशनैर्दारुणः सैहि- केयो नव्यां वल्लीं दवदहनकश्चान्दनीं दन्दहीति । अप्यु- न्मत्तः कुवलयमयीं मालिकामारुनीते मूलादुन्मूलयति नलिनीं दुष्टहस्ती करेण ॥ १००६ ॥ यावत्स्वस्थमिदं शरीर- मरुजं यावज्जरा दूरतो यावच्चेन्द्रियशक्तिरप्रतिहता याव- त्क्षयो नायुषः । आत्मश्रेयसि तावदेव विदुषा कार्यः प्रयत्नो महान्संदीप्ते भवने तु कूपखननं प्रत्युद्यमः कीदृशः ॥१००७॥ निर्वृत्तौध्वरकृत्य ऋत्विजमहो तीर्णोपगो नाविकं युद्धान्ते सुभटं च सिद्धविजयो वोढारमाप्तस्थलः । वृद्धं वारवधूंजनं च कितवो निर्द्यूततद्यौवनो ध्वस्तां तङ्गचयश्चिकित्सकमपि द्वेष्टि प्रदेयार्थिनम् ॥ १००८ ॥ मित्रं स्वेच्छतया रिपुं नयैर्बलैर्लुब्धं धनैरीश्वरं कार्येण द्विजमादरेण युवतिं प्रेम्णा शर्मैर्बान्धवान् । अत्युग्रं स्तुतिभिर्गुरुं प्रणतिभिर्मूर्खं कथा- भिर्बुधं विद्याभी रसिकं रसेन सकलं शीलेन कुर्याद्वशम् ॥ १००९ ॥ दौर्मन्त्र्यान्नृपतिर्विनश्यति यतिः सङ्गात्सुतो लालनाद्विप्रोऽनध्ययनात्कुलं कुतनयाच्छीलं खलोपासनात् । स्त्री मद्यादनवेक्षणादपि कृषिः स्नेहः प्रवासाश्रयान्मैत्री चाप्रण- यात्समृद्धिरनयात्त्यागात्प्रमादाद्धनम् ॥ १०१० ॥ कोऽर्था- न्प्राप्य न गर्वितो भुवि नरः कस्यापदोऽस्तं गताः स्त्रीभिः कस्य न खण्डितं बत मनः को नाम राज्ञां प्रियः । कः कालस्य न गोचरो धनकृते कोऽर्थी गतो गौरवं को वा दुर्जनवागुरानिपतितः क्षेमेण यातो गृहम् ॥ १०११ ॥ वैद्यं पानरतं नटं कुपठिनं स्वाध्यायहीनं द्विजं योवं कापु- रुषं हयं गतरयं मूर्खं परिव्राजकम् । राजानं च कुमन्त्रिभिः परिवृतं देशं च सोपद्रवं भार्यां यौवनगर्वितां पररतां मुञ्च- न्ति ते पण्डिताः ॥ १०१२ ॥ वृक्षं क्षीणफलं त्यजन्ति विहगाः शुष्कं सरः सारसा निर्द्रव्यं पुरुषं त्यजन्ति गणिका भ्रष्टं नृपं मन्त्रिणः । पुष्पं पर्युषितं त्यजन्ति मधुपा दग्धं वनान्तं मृगाः सर्वः कार्यवशाज्जनोऽभिरमते तत्कस्य को वल्लभः ॥ १०१३ ॥ सन्तश्चेदमृतेन किं यदि खलस्तत्का- लकूटेन किं दातारो यदि कल्पगास्त्रिभिरलं यद्यर्थिनः किं तृणैः । किं कर्पूरशलाकया यदि दृशः पन्थानमेति प्रिया संसारोऽपि सतीन्द्रजालमपरं यद्यस्ति तेनापि किम् ॥ १०१४॥ लोभश्चेदगुणेन किं पिशुनता यद्यस्ति किं पातकैः सत्यं चेत्त- पसा च किं शुचि मनो यद्यस्ति तीर्थेन किम् । सौजन्यं यदि किं गुणैः स्वमहिमा यद्यस्ति किं मण्डनैः सद्धिद्या यदि किं धनैरपयशो यद्यस्ति किं मृत्युना ॥ १०१५ ॥ छेदनन्दनचूतचम्पकबने रक्षापि शाखोटके हिंसा हंस- मयूरकोकिलकुले काकेषु नित्यादरः । मातङ्गेन खरक्रयः समतुला कर्पूरकार्पासयोरेषा यत्र विचारणा गुणिगणे देशाय तस्मै नमः ॥ १०१६ ॥ या राका शशिशोभना गतघना सा यामिनी यामिनी या सौन्दर्यगुणान्विता पतिरता सा कामिनी कामिनी । या गोविन्दरसप्रमोदमधुरा सा माधुरी माधुरी या लोकद्वयसाधनी तनुभृतां सा चातुरी चातुरी ॥ १०१७॥ किं तीर्थं हरिपादपद्मभजनं किं रत्नमच्छा मतिः किं शास्त्रं श्रवणेन यस्य गलति द्वैतान्धकारोदयः । किं मित्रं सतततो- पकाररसिकं तत्त्वावबोधः सखे कः शत्रुर्वद खेददानकुशलो दुर्वासनासञ्चयः ॥ १०१८ ॥ क्षान्तिश्चेत्कवचेन किं किम- रिभिः क्रोधोऽस्ति चेद्देहिनां ज्ञातिश्चेदनलेन किं यदि सुहृ- द्दिव्यौषधैः किं फलम् । किं सर्पैर्यदि दुर्जनाः किमु धनैर्वि- द्यानवद्या यदि व्रीडा चेत्किमु भूषणैः सुकविता यद्यस्ति

१ रुजारहितम् २ उद्योग ३ संपादितयज्ञकृत्य ४ उत्तीर्णो नदी येन स ५ वोढारम् ६ धूर्ते ७ निरस्तरोगसच्य . ८ वेधम् ९ नीतिशक्तिभिः । १ स्वार्थपरत्वात् २ दुष्टा ३ सहनशीलता.