सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

सामान्यनीतिः १६७

याञ्च चान्यायेन पृच्छतः । जानन्नपि हि मेधावी जडवल्लोक<br>आचरेत् ॥ ६१० ॥ धर्मार्थौ यत्र न स्याता शुश्रूषा वापि<br>तद्विधा । तत्र विद्या न वक्तव्या शुभं बीजमिवोषरे<br>॥ ६११ ॥ विद्ययैव समं काम मर्तव्यं ब्रह्मवादिना । आप-<br>द्यपि हि घोराया न त्वेनामिरिणे वपेत् ॥ ६१२ ॥ सावित्री-<br>मात्रसारोऽपि वर विप्र सुयंत्रित । नायन्त्रितश्चतुर्वेदी<br>सर्वाशी सर्वविक्रयी ॥ ६१३ ॥ न हायनैर्न पलितैर्न<br>वित्तेन न बन्धुभि । ऋषयश्चक्रिरे धर्मं योऽनूचान. स नो<br>महान् ॥ ६१४ ॥ नारुतुद. स्यादात्तोऽपि न परद्रोहकर्मभि. ।<br>ययाऽस्योद्विजते वाचा नालोक्या तामूदीरयेत् ॥ ६१५ ॥<br>यथा खनन्खनित्रेण नरो वार्यधिगच्छति । तथा गुरुगता<br>विद्या शुश्रूषुरधिगच्छति ॥ ६१६ ॥ य मातापितरौ क्लेशं<br>सहेते संभवे नृणाम् । न तस्य निष्कृति. शक्या कर्तुं वर्ष-<br>शतैरपि ॥ ६१७ ॥ पित्रोर्नित्यं प्रिय कुर्यादाचार्यस्य च<br>सर्वदा । तेषु हि त्रिषु तुष्टेषु तपः सर्व समाप्यते ॥ ६१८ ॥<br>श्रद्दधान शुभा विद्यामाददीतावरादपि । अन्त्यादपि परं धर्म<br>स्त्रीरत्नं दुष्कुलादपि ॥ ६१९ ॥ यद्यत्परवशं कर्म तत्सद्य-<br>त्नेन वर्जयेत् । यद्यदात्मवशं तु स्यात्तत्तत्सेवेत यत्नतः<br>॥ ६२० ॥ यत्कर्म कुर्वतोऽस्य स्यात्परितोषोऽन्तरात्मन ।<br>तत्प्रयत्नेन कुर्वीत विपरीतं तु वर्जयेत् ॥ ६२१ ॥ न<br>द्रव्याणामविज्ञाय विधि धर्म्य प्रतिग्रहेत् । प्रात प्रतिग्रह<br>कुर्यादवसीदन्नपि क्षुधा ॥ ६२२ ॥ सर्वेषामेव शौचाना-<br>मर्थशौचं पर स्मृतम् । योऽर्थे शुचि स हि शुचिर्न मृद्वा-<br>रिशुचि शुचि ॥ ६२३ ॥ नास्ति विद्यासमं चक्षुर्नास्ति<br>सत्यसम तप । नास्ति रागसम दु.खं नास्ति त्यागसमं<br>सुखम् ॥ ६२४ ॥ नात्यर्थमर्थार्थितया लुब्धमुद्वेजयेज्जनम् ।<br>अब्धिर्दत्त्वाऽक्षरत्नं श्रीमथ्यमानोऽसृजद्विषम् ॥ ६२५ ॥<br>न स्थातव्यं न गन्तव्यं क्षणमप्यधमै सह । पयोऽपि<br>शौण्डिकीहस्ते मदिरा मन्यते जन. ॥ ६२६ ॥ अकिंचि-<br>दपि कुर्वाणः सौख्यैर्दुःखान्यपोहति । तत्तस्य किमपि द्रव्यं<br>यो हि यस्य प्रियो जन ॥ ६२७ ॥ अत्युष्णात्सघृताद-<br>न्नादच्छिद्राच्चैव वाससः । अपरप्रेष्यभावाच्च भूय इच्छन्पत-<br>त्यधः ॥ ६२८ ॥ आपदामापतन्तीना हितोऽप्यायाति<br>हेतुताम् । मातृजङ्घैव वत्सस्य स्तम्भो भवति बन्धने<br>॥ ६२९ ॥ भवत्येकस्थले जन्म गन्धस्तेषा पृथक्पृथक् ।<br>उत्पलस्य मृणालस्य मत्स्यस्य कुमुदस्य च ॥ ६३० ॥<br>तत्र मित्र न वस्तव्यं यत्र नास्ति चतुष्टयम् । ऋणदाता<br>च वैद्यश्च श्रोत्रियः सजला नदी ॥ ६३१ ॥ सच्छिद्रनिकटे

वासो न कर्तव्य कदाचन । घटी पिबति पानीयं ताड्यते<br>झल्लरी यथा ॥ ६३२ ॥ तृणं ब्रह्मविद स्वर्गस्तृण शूरस्य<br>जीवितम् । जिताक्षस्य तृण नारी निःस्पृहस्य तृणं जगत्<br>॥ ६३३ ॥ गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः । उत्प-<br>थप्रतिपन्नस्य न्याय्यं भवति शासनम् ॥ ६३४ ॥ मनसैव<br>कृत पापं न शरीरकृतं कृतम् । येनैवालिङ्गिता कान्ता तेनै-<br>वालिङ्गिता सुता ॥ ६३५ ॥ भिन्ने चित्ते कुतः प्रीति<br>स्याद्वा प्रीति कुत सुखम् । त्वं च स्मरसि तं पुत्रं पुच्छ-<br>च्छेद स्मराम्यहम् ॥ ६३६ ॥ मक्षिका व्रणमिच्छन्ति धन-<br>मिच्छन्ति पार्थिवा । नीचा कलहमिच्छन्ति शान्ति-<br>मिच्छन्ति साधव. ॥ ६३७ ॥ हस्ती चाङ्कुशहस्तेन कशा-<br>हस्तेन वाजिन । शृङ्गी लगुडहस्तेन खङ्गहस्तेन दुर्जन<br>॥ ६३८ ॥ देशानुत्सृज्य गच्छन्ति सिंहा. सत्पुरुषा गजाः ।<br>तत्रैव निधनं यान्ति काका कापुरुषा मृगा. ॥ ६३९ ॥<br>वाग्वादमर्थसंबन्ध परोक्षे दारदर्शनम् । यदीच्छेद्विपुला<br>प्रीति त्रीणि तत्र न कारयेत् ॥ ६४० ॥ अर्थानामर्जन<br>कार्य वर्धनं रक्षण तथा । भक्ष्यमाणो निरादाय सुमेरुरपि<br>हीयते ॥ ६४१ ॥ आपदर्थे धनं रक्षेन्महता कुत आपदः ।<br>कदाचित्कुपितो देव सचितं चापि नश्यति ॥ ६४२ ॥<br>युध्यन्ति पशव. सर्वे पठन्ति शुकसारिका. । दातुं जानाति<br>यो वित्त स शूर. स च पण्डित. ॥ ६४३ ॥ नदीतीरेषु<br>ये वृक्षा यस्य नारी निरङ्कुशा । मत्रिहीनो भवेद्राजा तस्य<br>राज्यं विनश्यति ॥ ६४४ ॥ गुणं पृच्छस्व मा रूप शीलं<br>पृच्छस्व मा कुलम् । सिद्धि पृच्छस्व मा विद्या भोगं<br>पृच्छस्व मा धनम् ॥ ६४५ ॥ गुणो भूषयते रूपं शीलं<br>भूषयते कुलम् । सिद्धिर्भूषयते विद्या भोगो भूषयते धनम्<br>॥ ६४६ ॥ यस्य न ज्ञायते शीलं कुलं विद्या नरस्य च । कस्वेन<br>सह विश्वास पुमान्कुर्याद्विचक्षण ॥ ६४७ ॥ का प्रीति. सह<br>मार्जारैः का प्रीतिरवनिपति । गणिकामिश्च • का प्रीति. का<br>प्रीतिर्भिक्षुकै. सह ॥ ६४८ ॥ धीराणा भूषणं विद्या मत्रिणा<br>भूषण नृप । भूषर्ण च पतिः स्त्रीणा शील सर्वस्य भूषणम्<br>॥ ६४९ ॥ महानदीप्रतरणं महापुरुषविग्रहम् । महाजन-<br>विरोधे च दूरत. परिवर्जयेत् ॥ ६५० ॥ नारूहेद्विषमं वृक्ष<br>जीर्णा नावं न चारुहेत् । कूपे नालोकयेत्तोयं न चात्मानं<br>विनाशयेत् ॥ ६५१ ॥ संकटे न च गन्तव्यं विषमे न<br>कदाचन । महापथे न गन्तव्यं गन्तव्यं चात्मन. पथम्<br>॥ ६५२ ॥ अनादायी व्ययं कुर्यादसहायी रणप्रियः ।<br>आतुर. सर्वभक्षी च नरः शीघ्रं विनश्यति ॥ ६५३ ॥

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes):

वामभागः (Left Column): १ मरुभूमौ • २ अपात्रे ३ मद्यविक्रयकर्त्रा ४ मद्यम्

दक्षिणभागः (Right Column): १ स्वर्गवत्स्य. २ उन्मार्गवर्तिन ३ 'परस्त्री संकटं प्रोक्तं रण्टा च विषम पथम् । वेश्या महापंथ प्रोक्तं स्वपर्याय पिता श्रुत ॥'