सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

१६८	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ३ प्रकरणम्

सुसंदिग्धस्य भक्तस्य दन्तस्य चालितस्य च । अमात्यस्य च दुष्टस्य मूलादुद्धरणं वरम् ॥ ६५४ ॥
दीर्घशृङ्गमनड्वाहं चण्डां च बहुभाषिणीम् । शूद्रमक्षरसंयुक्तं दूरत परिवर्जयेत् ॥ ६५५ ॥
सिद्ध मन्त्रौषधं धर्म गृहच्छिद्रं च मैथुनम् । कुभुक्तिं कुश्रुतं चैव वचनं न प्रकाशयेत् ॥ ६५६ ॥
धनेषु जीवितव्येषु स्त्रीषु भोजनवृत्तिषु । अतृप्ता मानवा सर्वे याता यास्यन्ति यान्ति च ॥ ६५७ ॥
सौहार्दस्वर्णरेषाणामुच्चावचभिदाजुषाम् । परोक्षेमिति कोऽप्यास्ति परीक्षानिकषोपल ॥ ६५८ ॥
परापकारनिरतैर्दुर्जनैः सह संगति । वदामि भवतस्तत्त्वं न विधेया कदाचन ॥ ६५९ ॥
नरत्वं दुर्लभं लोके विद्या तत्र सुदुर्लभा । कवित्वं दुर्लभं तत्र शक्तिस्तत्र सुदुर्लभा ॥ ६६० ॥
वारिजेनेव सरसी शशिनेव निशीथिनी । यौवनेनेव वनिता नयेन श्रीर्मनोहरा ॥ ६६१ ॥
दान वित्ताद्दतं वाच कीर्तिर्धर्मो तथायुष । परोपकरण कायादसारात्सारमाहरेत् ॥ ६६२ ॥
श्रुत कृतधिया सङ्गाज्जायते विनय श्रुतात् । लोकानुरागो विनयान्न कि लोकानुगगत ॥ ६६३ ॥
किमाराध्यं सदा पुण्यं कश्च सेव्य सदागम । को ध्येयो भगवान्विष्णु कि काम्यं परम पदम् ॥ ६६४ ॥
एकामिषाभिलाषो हि बीजं वैरमहातरो । तिलोत्तमाभिलाषो हि यथा सुन्दोपसुन्दयो ॥ ६६५ ॥
आचान्तकान्तिरुन्निद्रैर्मयूरैर्बहिरुन्मिषः । धूसरापि कला चान्द्री कि न बध्नाति लोचनम् ॥ ६६६ ॥
हेतुर्नैसर्गिककोऽपि प्रीतेर्यद्वि न वर्तते । मालती मधुराऽस्तीति मधुप केन शिक्ष्यते ॥ ६६७ ॥
देवे तीर्थे द्विजे मन्त्रे दैवज्ञे भेषजे गुरौ । यादृशी भावना यस्य सिद्धिर्भवति तादृशी ॥ ६६८ ॥
न माता शपते पुत्र न दोष लभते मही । न हिंसा कुरुते साधुर्न देव सृष्टिनारकः ॥ ६६९ ॥
प्रायः सन्त्युपदेशार्हा धीमन्तो न जडाशयाः । तिलाः कुसुम सौगन्ध्यवाहिनो न यवा क्वचित् ॥ ६७० ॥
सञ्चितस्य गुणोत्कर्षः प्रायः प्रस्फुरति स्फुटम् । दग्धस्यागुरुखण्डस्य स्फारीभवति सौरभम् ॥ ६७१ ॥
$^१$उपकर्तु यथा स्वल्पसमर्थो न तथा महान् । प्राय कूपस्तृषा हन्ति सतत न तु वारिधिः ॥ ६७२ ॥
जडे प्रभवति प्रायो दुःख बिभ्रति साधव । शीतांशावुदिते पद्माः सकोच यान्ति वारिणि ॥ ६७३ ॥
कश्चित्कस्यचिदेव स्यात्सुहृद्विश्रम्भभाजनम् । पद्मं विकासयत्यर्कः सकोचयति कैरवम् ॥ ६७४ ॥
ईश्वराः पिशुनान्शश्वद्विभ्रतीति किमद्भुतम् । प्रायो निघाय एवाहीन्द्विजिव्हान्दधतेतराम् ॥ ६७५ ॥
सपद्यास्ते परै साक विपदि स्वजनैर्जड । जृम्भत्यम्भोरुहे भृङ्ग शुष्यत्युदकशैवलैः ॥ ६७६ ॥
नीचावमानमलिना यो मुद्धे सपद् पुमान् । लशुनाक्ता स कर्पूरचर्चा वितनुते तनौ ॥ ६७७ ॥
व्यसनानन्तर सौख्य स्वल्पमप्यधिक भवेत् । काषायरसमास्वाद्य स्वादूनीवाम्बु विन्दते ॥ ६७८ ॥
गुणानामन्तर प्रायस्सज्ज्ञो जानाति नेतर । मालतीमल्लिकामोद घ्राणं वेत्ति न लोचनम् ॥ ६७९ ॥
प्रभूतवयस पुसो धियः पाकः प्रवर्तते । जीर्णस्य चन्दनतरोरामोद उपजायते ॥ ६८० ॥
धनागमेऽधिक पुंसा लोभमभ्येति मानसम् । निदाघकाले प्रालेय प्राय शैल्य वहत्यलम् ॥ ६८१ ॥
सहजोऽपि गुण पुसा साधुवादेन वर्धते । कामं सुरसलेपेन कान्ति वहति काञ्चनम् ॥ ६८२ ॥
निन्दा य कुरुते साधोस्तथा स्व दूषयत्यसौ । खे भूति यस्त्यजेदुच्चैर्मूर्ध्नि तस्यैव सा पतेत् ॥ ६८३ ॥
शुभ वाप्यशुभं कर्म फलकालमपेक्षते । शरद्येव फलत्याशु शालिनं सुरभौ क्वचित् ॥ ६८४ ॥
भोगेच्छा नोपभोगेन भोगिना जातु शाम्यति । लवणोनान्तरत्वेन तृष्णा प्रत्युत जायते ॥ ६८५ ॥
दुर्लभोऽप्युत्तम प्राय स्वजातीयेन लभ्यते । कर्णकोटरगं वह्नि वारिणैवावकॄष्यते ॥ ६८६ ॥
जन्तोर्निरुपभोगस्य दृश्यते भुवि रूक्षता । घाताशिनो द्विजिव्हत्व विहित पश्य वेधसा ॥ ६८७ ॥
आकारः कारणं जन्तोर्दौर्जन्यस्य न जायते । कालकूट सुधासिन्धो प्राणिना प्राणहारकः ॥ ६८८ ॥
न व्याशिरेषा गुणिनो गुणवाजायते ध्रुवम् । चन्दनोऽनलसन्दग्धो न भस्म सुरभि क्वचित् ॥ ६८९ ॥
कार्यापेक्षी जन प्रायः प्रीतिमाविष्करोत्यलम् । लोभार्थी $^१$शौण्डिकः शष्पैर्मेष पुष्णाति पेशलैः ॥ ६९० ॥
दुर्जनो जीयते युक्त्या विग्रहेण न धीमता । निपात्यते महावृक्षस्तत्समीपक्षतिक्षयात् ॥ ६९१ ॥
स्वभावसुन्दर वस्तु न सस्कारमपेक्षते । मुक्तारत्नस्य शाणाश्मघर्षणं नोपयुज्यते ॥ ६९२ ॥
येनात्मा पण्यता नीतः स एवान्विष्यते जनैः । हस्ती हेमसहस्रेण क्रीयते न मृगाधिप । ॥ ६९३ ॥
विक्रीतं निजमात्मानं वस्त्रैः सस्कुरुते जडः । परेम्य स्वशरीरस्य के वा भूषा वितन्वते ॥ ६९४ ॥
असमवगुणस्तुत्या जायते स्वात्मनस्त्रपा । $^२$कर्णिकोर सुगन्धीति वदन्को नोपहास्यते ॥ ६९५ ॥
तटस्थैः ख्यापिताश्रेतो विशन्ति गुणिना गुणाः । उत्कोचिताना पद्माना गन्धो वायुभिराहृतः ॥ ६९६ ॥

---

पादटिप्पणी:
१ पराभिप्राय.
१ सुराविक्रयकर्ता. २ 'घागारा' इत्याख्यवृक्षविशेषस्य पुष्पम्