सुसंदिग्धस्य भक्तस्य दन्तस्य चालितस्य च । अमात्यस्य च दुष्टस्य मूलादुद्धरणं वरम् ॥ ६५४ ॥
दीर्घशृङ्गमनड्वाहं चण्डां च बहुभाषिणीम् । शूद्रमक्षरसंयुक्तं दूरत परिवर्जयेत् ॥ ६५५ ॥
सिद्ध मन्त्रौषधं धर्म गृहच्छिद्रं च मैथुनम् । कुभुक्तिं कुश्रुतं चैव वचनं न प्रकाशयेत् ॥ ६५६ ॥
धनेषु जीवितव्येषु स्त्रीषु भोजनवृत्तिषु । अतृप्ता मानवा सर्वे याता यास्यन्ति यान्ति च ॥ ६५७ ॥
सौहार्दस्वर्णरेषाणामुच्चावचभिदाजुषाम् । परोक्षेमिति कोऽप्यास्ति परीक्षानिकषोपल ॥ ६५८ ॥
परापकारनिरतैर्दुर्जनैः सह संगति । वदामि भवतस्तत्त्वं न विधेया कदाचन ॥ ६५९ ॥
नरत्वं दुर्लभं लोके विद्या तत्र सुदुर्लभा । कवित्वं दुर्लभं तत्र शक्तिस्तत्र सुदुर्लभा ॥ ६६० ॥
वारिजेनेव सरसी शशिनेव निशीथिनी । यौवनेनेव वनिता नयेन श्रीर्मनोहरा ॥ ६६१ ॥
दान वित्ताद्दतं वाच कीर्तिर्धर्मो तथायुष । परोपकरण कायादसारात्सारमाहरेत् ॥ ६६२ ॥
श्रुत कृतधिया सङ्गाज्जायते विनय श्रुतात् । लोकानुरागो विनयान्न कि लोकानुगगत ॥ ६६३ ॥
किमाराध्यं सदा पुण्यं कश्च सेव्य सदागम । को ध्येयो भगवान्विष्णु कि काम्यं परम पदम् ॥ ६६४ ॥
एकामिषाभिलाषो हि बीजं वैरमहातरो । तिलोत्तमाभिलाषो हि यथा सुन्दोपसुन्दयो ॥ ६६५ ॥
आचान्तकान्तिरुन्निद्रैर्मयूरैर्बहिरुन्मिषः । धूसरापि कला चान्द्री कि न बध्नाति लोचनम् ॥ ६६६ ॥
हेतुर्नैसर्गिककोऽपि प्रीतेर्यद्वि न वर्तते । मालती मधुराऽस्तीति मधुप केन शिक्ष्यते ॥ ६६७ ॥
देवे तीर्थे द्विजे मन्त्रे दैवज्ञे भेषजे गुरौ । यादृशी भावना यस्य सिद्धिर्भवति तादृशी ॥ ६६८ ॥
न माता शपते पुत्र न दोष लभते मही । न हिंसा कुरुते साधुर्न देव सृष्टिनारकः ॥ ६६९ ॥
प्रायः सन्त्युपदेशार्हा धीमन्तो न जडाशयाः । तिलाः कुसुम सौगन्ध्यवाहिनो न यवा क्वचित् ॥ ६७० ॥
सञ्चितस्य गुणोत्कर्षः प्रायः प्रस्फुरति स्फुटम् । दग्धस्यागुरुखण्डस्य स्फारीभवति सौरभम् ॥ ६७१ ॥
$^१$उपकर्तु यथा स्वल्पसमर्थो न तथा महान् । प्राय कूपस्तृषा हन्ति सतत न तु वारिधिः ॥ ६७२ ॥
जडे प्रभवति प्रायो दुःख बिभ्रति साधव । शीतांशावुदिते पद्माः सकोच यान्ति वारिणि ॥ ६७३ ॥
कश्चित्कस्यचिदेव स्यात्सुहृद्विश्रम्भभाजनम् । पद्मं विकासयत्यर्कः सकोचयति कैरवम् ॥ ६७४ ॥
ईश्वराः पिशुनान्शश्वद्विभ्रतीति किमद्भुतम् । प्रायो निघाय एवाहीन्द्विजिव्हान्दधतेतराम् ॥ ६७५ ॥
सपद्यास्ते परै साक विपदि स्वजनैर्जड । जृम्भत्यम्भोरुहे भृङ्ग शुष्यत्युदकशैवलैः ॥ ६७६ ॥
नीचावमानमलिना यो मुद्धे सपद् पुमान् । लशुनाक्ता स कर्पूरचर्चा वितनुते तनौ ॥ ६७७ ॥
व्यसनानन्तर सौख्य स्वल्पमप्यधिक भवेत् । काषायरसमास्वाद्य स्वादूनीवाम्बु विन्दते ॥ ६७८ ॥
गुणानामन्तर प्रायस्सज्ज्ञो जानाति नेतर । मालतीमल्लिकामोद घ्राणं वेत्ति न लोचनम् ॥ ६७९ ॥
प्रभूतवयस पुसो धियः पाकः प्रवर्तते । जीर्णस्य चन्दनतरोरामोद उपजायते ॥ ६८० ॥
धनागमेऽधिक पुंसा लोभमभ्येति मानसम् । निदाघकाले प्रालेय प्राय शैल्य वहत्यलम् ॥ ६८१ ॥
सहजोऽपि गुण पुसा साधुवादेन वर्धते । कामं सुरसलेपेन कान्ति वहति काञ्चनम् ॥ ६८२ ॥
निन्दा य कुरुते साधोस्तथा स्व दूषयत्यसौ । खे भूति यस्त्यजेदुच्चैर्मूर्ध्नि तस्यैव सा पतेत् ॥ ६८३ ॥
शुभ वाप्यशुभं कर्म फलकालमपेक्षते । शरद्येव फलत्याशु शालिनं सुरभौ क्वचित् ॥ ६८४ ॥
भोगेच्छा नोपभोगेन भोगिना जातु शाम्यति । लवणोनान्तरत्वेन तृष्णा प्रत्युत जायते ॥ ६८५ ॥
दुर्लभोऽप्युत्तम प्राय स्वजातीयेन लभ्यते । कर्णकोटरगं वह्नि वारिणैवावकॄष्यते ॥ ६८६ ॥
जन्तोर्निरुपभोगस्य दृश्यते भुवि रूक्षता । घाताशिनो द्विजिव्हत्व विहित पश्य वेधसा ॥ ६८७ ॥
आकारः कारणं जन्तोर्दौर्जन्यस्य न जायते । कालकूट सुधासिन्धो प्राणिना प्राणहारकः ॥ ६८८ ॥
न व्याशिरेषा गुणिनो गुणवाजायते ध्रुवम् । चन्दनोऽनलसन्दग्धो न भस्म सुरभि क्वचित् ॥ ६८९ ॥
कार्यापेक्षी जन प्रायः प्रीतिमाविष्करोत्यलम् । लोभार्थी $^१$शौण्डिकः शष्पैर्मेष पुष्णाति पेशलैः ॥ ६९० ॥
दुर्जनो जीयते युक्त्या विग्रहेण न धीमता । निपात्यते महावृक्षस्तत्समीपक्षतिक्षयात् ॥ ६९१ ॥
स्वभावसुन्दर वस्तु न सस्कारमपेक्षते । मुक्तारत्नस्य शाणाश्मघर्षणं नोपयुज्यते ॥ ६९२ ॥
येनात्मा पण्यता नीतः स एवान्विष्यते जनैः । हस्ती हेमसहस्रेण क्रीयते न मृगाधिप । ॥ ६९३ ॥
विक्रीतं निजमात्मानं वस्त्रैः सस्कुरुते जडः । परेम्य स्वशरीरस्य के वा भूषा वितन्वते ॥ ६९४ ॥
असमवगुणस्तुत्या जायते स्वात्मनस्त्रपा । $^२$कर्णिकोर सुगन्धीति वदन्को नोपहास्यते ॥ ६९५ ॥
तटस्थैः ख्यापिताश्रेतो विशन्ति गुणिना गुणाः । उत्कोचिताना पद्माना गन्धो वायुभिराहृतः ॥ ६९६ ॥

पादटिप्पणी:
१ पराभिप्राय.
१ सुराविक्रयकर्ता. २ 'घागारा' इत्याख्यवृक्षविशेषस्य पुष्पम्

सामान्यनीतिः १६९

भाति पुंसा चित्ते परागय । प्रतिमा मुखचन्द्रस्य कृपाणे याति दीर्घताम् ॥ ६९७ ॥ अधन बाधते भूयो दुःखवेगो न तृत्तमम् । पादद्वय रुजत्याशु शीतस्पर्शो न चक्षुषी ॥ ६९८ ॥ यत एवागतो दोषस्तत एव निवर्तते । अग्निदग्धस्य विस्फोटशान्तिः स्यादग्निना ध्रुवम् ॥ ६९९ ॥ बुद्धिमत्त्वाभिमान. को भवेद्यज्ञोपजीविनाम् । अन्यदीयैरलङ्कारैर्नाहंकारो विभूषणे ॥ ७०० ॥ उत्तमोऽप्यधमस्य साध्याच्चानन्नग्रकर. क्वचित् । कौस्तुभादीनि रत्नानि ययाचे हरिरम्बुधिम् ॥ ७०१ ॥ प्रयत्ने समके केचिदेव स्यु फलभागिन । क्षीरोदमथनाद्देवैरमृतं प्रापि नासुरै ॥ ७०२ ॥ भोग परोपतापेन पुंसा दुखाय न स्थिर । पानमप्यसृज क्षिप्रं स्वपीडायै जलौकसाम् ॥ ७०३ ॥ नोपभोगपरानर्थान्कोऽपि सचिनुते चिरम् । आखवः किमलकारानात्मन्याहृत्य कुर्वते ॥ ७०४ ॥ विवर्णवचनैर्मृत्सुगृहोऽप्यन्त. प्रकाशते । इन्धनान्तरसस्थैश्च ज्वलत्यग्निः पय कणै ॥ ७०५ ॥ निकटस्थं गरीयासमपि लोको न मन्यते । पवित्रामपि यन्मर्त्या न नमस्यन्ति जाह्नवीम् ॥ ७०६ ॥ स्वजन. स्वात्मवज्जन्तुर्ज्ञायते गुणवान्परै । गोपैर्र्गोपवदाज्ञायि हरिर्देवो जगत्पति ॥ ७०७ ॥ उत्तमस्तोषमायाति तदङ्ग पोष्यते यदि । वृक्ष. प्रसीदति प्रायः पादाम्यञ्जेन न स्वयम् ॥ ७०८ ॥ दुर्भग. स्वात्प्रकृत्या यो विभूत्यापि न तादृशः । गोमयं श्रीनिवासोऽस्ति न तथापि मनोहरम् ॥ ७०९ ॥ आगच्छदुत्सवो भाति यथैव न तथा गतः । हिमाशोरुदयः सायं चकास्ति न तथोपसि ॥ ७१० ॥ सतोषर्क्षतये पुंसामाकस्मिकधनागमः । सरसां सेतुभेदाय वर्षौघ स च न स्थिर. ॥ ७११ ॥ संतुष्यत्युत्तम स्तुत्या धनेन महताधमः । प्रसीदन्ति जपैर्देवा बलिभिर्भूतविग्रहा. ॥ ७१२ ॥ स्वजातियविघांताय माहात्म्य दृश्यते नृणाम् । श्येनो विहंगमानेव हिनस्तिं न भुजंगमान् ॥७१३॥ गुरुं प्रयोजनोद्देशादर्जयन्ति न भक्तितः । दुग्धदात्रीति गौर्गेहे पोष्यते न तु धर्मत. ॥ ७१४ ॥ गुरुरग्निर्द्विजातीना वर्णाना ब्राह्मणो गुरु । पतिरेको गुरुः स्त्रीणा सर्वस्याभ्यागतो गुरु ॥ ७१५ ॥ बहुभिर्मूखेसघातैरन्योन्यं पशुवृत्तिभिः । प्रच्छाद्यन्ते गुणा. सर्वे मेघैरिव दिवाकर. ॥ ७१६ ॥ मनागनभ्यावृत्त्या वा कामं क्षाम्यतु य क्षमी । क्रियासमभिमहारेण विराध्यन्तं क्षमेत कः ॥ ७१७ ॥ कामाय स्पृहयत्यात्मा संयतोऽपि मनीषिणः । वीथीनियमितोऽप्युक्षा शष्पमासाद्य धावति

॥ ७१८ ॥ रोगशोकोपरीतपापवन्धनव्यसनानि च । आत्मापगधवृक्षाणा फलान्येतानि देहिनाम् ॥ ७१९ ॥ भूमिपतावर्थपतौ बाले वृद्धे तपोनिधौ विदुषि । योषिति मूर्खे गुरुषु च विदुषा नैवोत्तर देयम् ॥ ७२० ॥ कटुकं वा मधुर वा प्रस्तुतवाक्यं मनोहारि । वामे गर्दभनादश्चित्तप्रीत्यै प्रयाणेषु ॥ ७२१ ॥ अतिपरिचयादवज्ञा सततगमनादनादरो भवति । लोक. प्रयागवासी कूपे स्नानं समाचरति ॥ ७२२ ॥ अतिपरिचयादवज्ञा सततगमनादनादरो भवति । मैलये भिल्लैपुरन्ध्री चन्दनतरुकाष्ठमिन्धनं कुरुते ॥ ७२३ ॥ अतिपरिचयादवज्ञेत्येतद्वाक्यं मृषैव तद्भाति । अतिपरिचितेऽप्यनादौ संसारेऽस्मिन्न जायतेऽवज्ञा ॥ ७२४ ॥ अविधेयो भृत्यजन शठानि मित्राण्यदायक स्वामी । अविनयवती च भार्या मस्तकशलानि चत्वारि ॥ ७२५ ॥ वैधस्तर्कविहीनो निर्लज्जा कुलवधूर्यतिर्मूर्ख । कटके च प्रौंघुणिको मस्तकशलानि चत्वारि ॥ ७२६ ॥ शक्तिरहितोऽपि कुप्यति सेवासक्तोऽपि मानमुद्वहति । अधनोऽपि हि कामयते जानाति विधिर्विडम्बयितुम् ॥ ७२७ ॥ त्यजति भयमकृतपापं सुमित्रमयश. प्रमादिनं विद्या । ही कामिनमलस श्री. क्रूर स्त्री दुर्जनं लोकः ॥ ७२८ ॥ अनुचितकर्भारम्भ स्वजनविरोधो बलीयसा स्पर्धा । प्रेमदाजनविश्वासो मृत्युद्वाराणि चत्वारि ॥ ७२९ ॥ अन्यमुखे दुँर्वांढो य प्रियवदने स एव परिहास. । इतरेन्धनजन्मा यो धूमः सोऽगुरुभवो धूपः ॥७३०॥ अशठमलोभमंजिह्वं त्यागिनमनुरागिणं विशेषज्ञम् । यदि नाश्रयति नरं श्रीः श्रीरेव हि वञ्चिता तत्र ॥ ७३१ ॥ व्यथयतिंतरामुपेत. स्वस्थ्यप्रकृतेरवद्यलेशोऽपि । भृशमुद्विजते चक्षुः सक्तेन रज कणेनापि ॥ ७३२ ॥ शरदि समग्रनिशाकरकरशतहृततिमिरसञ्चया रजनी । जलदान्तरितार्कामपि दिवसच्छायां न पूरयति ॥ ७३३०॥ यत्र न फलितास्तरवो विकसितसरसीरुहाः सरसो वा । नच संजनाः सं देशी गच्छतु निधनं श्मशानसमः ॥ ७३४ ॥ गुणमधिगतमपि धनवानचिराच्चाशयति रक्षति दरिद्रः । मजयति रजुमम्भसि पूर्णः कुम्भो न खलु तुच्छ ॥ ७३५ ॥ अबुधा अजंगमा अपि कयापि गत्या पर पदमवाप्ता. । मन्त्रिण इति कीर्त्यन्ते नँयंबलगुटिका इव जनेन ॥ ७३६ ॥ खल्पा इति रामबलैर्ये न्यस्ता नाशये पयोराशेः । ते शैलाः स्थितिमन्तो हन्त लघिम्नैव बहुमान. ॥ ७३७ ॥ यत्रार्जवेन

२२ सु. र. भा. १ मलयपर्वते. २ भिल्लस्त्री ३ आगन्तुक. ४ स्त्रीषु विश्वासः. ५ दुष्टभाषणम् ६ काष्ठम् ७ सरलम् ८ दानशीलम्. ९ लघुनीचो वा १० 'चतुरङ्गा'ख्यक्रीडनकस्य पाशा .

लघिमा गरिमाणं वक्रता तनुते । छन्दःशास्त्र इवाङ्घ्रिलोके सरलः सखे किमसि ॥ ७३८ ॥

सुहृदि निरन्तरचित्ते गुणवति भृत्ये प्रियासु नारीषु । स्वामिनि शक्तिसमेते निवेद्य दुःखं जनः सुखी भवति ॥ ७३९ ॥

प्राप्य चलानधिकारान्शत्रुषु मित्रेषु बन्धुवर्गेषु । नापकृतं नोपकृतं न सत्कृतं किं कृतं तेन ॥ ७४० ॥

वित्तं परिमितमधिकव्ययशीलं पुरुषमाकुलीकुरुते । ऊनांशुकमिव पीनस्तनजघनायाः कुलीनायाः ॥ ७४१ ॥

अप्रतिबुद्धे श्रोतरि वक्तुर्वाक्यं प्रयाति वैफल्यम् । नयनविहीने भर्तरि लावण्यमिवेह खञ्जनाक्षीणाम् ॥ ७४२ ॥

बहुतरहिते रसातले उत्तिष्ठन्ते हि सुमनसस्तपसि । कान्तार्र्जनवेगं विषह्य सद्रसफलास्तु विरला स्युः ॥ ७४३ ॥

प्रतिगृहकोणं गुणिनो लूताकीटा इव स्फुरन्ति शतम् । तद्भासकः खगोभिः को वा रविरिव गुणज्ञोऽस्ति ॥ ७४४ ॥

रमणीयः स हि पुरुषो रमणी यत्रैव रज्यति विदग्धा । श्लोकः स एव सुभगश्चित्तं सक्तं हि यत्र रसिकस्य ॥ ७४५ ॥

आपरितोषाद्विदुषां न साधु मन्ये प्रयोगविज्ञानम् । बलवदपि शिक्षितानामात्मन्यप्रत्ययं चेतः ॥ ७४६ ॥

अबला यत्र प्रबला शिशुरवनीतो निरक्षरो मन्त्री । नहि नहि तत्र जनानां जीविते आशापि दुर्लभा भवति ॥ ७४७ ॥

ज्वलति चलेन्धनोऽग्निर्विप्रकृतः पन्नगः फणां कुरुते । प्रायः स्वं महिमानं क्षोभात्प्रतिपद्यते जन्तुः ॥ ७४८ ॥

राजनि विदुषां मध्ये वरसुरतानां समागमे स्त्रीणाम् । सैंध्वसदूषितहृदयो वाक्पटुरपि कातरो भवति ॥ ७४९ ॥

अलिरनुसरति परिमलं लक्ष्मीरनुसरति नयगुणसमृद्धिम् । निम्नमनुसरति सलिलं विधिलिखितं बुद्धिरनुसरति ॥ ७५० ॥

स्वाधीनेऽपि कलत्रे नीचः परदारलम्पटो भवति । संपूर्गेऽपि तडागे काकः कुम्भोदकं पिवति ॥ ७५१ ॥

किं क्रूरं फणिहृदयं पुनरपि किं क्रूरमङ्गनाहृदयम् । क्रूरात्क्रूरतरं किं पतिसुतधनहीनकामिनीहृदयम् ॥ ७५२ ॥

अनुकूला विमलाङ्गी कुलजा कुशला सुशीलसंपन्ना । पञ्चलकारा भार्या पुरुषः पुण्योदयाल्लभते ॥ ७५३ ॥

अरसिकजनभाषणतो रसिकजनैः सह वरं कलहः । लम्बकुचालिङ्गनतो लिकुचकुचापाठताडनं श्रेयः ॥ ७५४ ॥

आपदि मित्रपरीक्षा शूरपरीक्षा रणाङ्गणे भवति । विनये वंशपरीक्षा स्त्रियः परीक्षा तु निर्धने पुंसि ॥ ७५५ ॥

अनवसरे च यदुक्तं सुभाषितं तच्च भवति हास्याय । रहसि प्रौढवधूनां रतिसमये वेदपाठ इव ॥ ७५६ ॥

आरोग्यं विद्वत्ता सज्जनमैत्री महाकुले जन्म । स्वाधीनता च पुंसां महदैश्वर्यं विनाप्यर्थैः ॥ ७५७ ॥

अवसरपठिता वाणी गुणरहितापि शोभते पुंसाम् । रतिसमये युवतीनां भूषाहानेर्विभूषणं भवति ॥ ७५८ ॥

अव्याकरणमधीतं भिन्नद्रोण्या तरङ्गिणीतरणम् । भेषजमपथ्यसहितं त्रयमिदमकृतं वरं न कृतम् ॥ ७५९ ॥

यः पठति लिखति पश्यति परिपृच्छति पण्डितानुपाश्रयति । तस्य दिवाकरकिरणैर्नलिनीदलमिव विकासते बुद्धिः ॥ ७६० ॥

विरला जानन्ति गुणान्विरलाः कुर्वन्ति निर्धने स्नेहम् । विरलाः परकार्यं रताः परदुःखेनारिप दुःखिता विरलाः ॥ ७६१ ॥

उद्वेजयति दरिद्रं परमुद्रायाः झणत्कारः । गृहपतिरतिमिलितायाः कङ्कणनादो यथा जारम् ॥ ७६२ ॥

कोऽन्धो योऽकार्यरततः को बधिरो यः शृणोति नैतानि । को मूको यः काले प्रियाणि वक्तुं न जानाति ॥ ७६३ ॥

कुत्र विधेयो यत्नो विद्याभ्यासे सदौषधे दाने । अवधीरणा क्व कार्या खलपरयोषित्परधनेषु ॥ ७६४ ॥

कुत्र विधेयो वासः सज्जनकण्ठे यथा काश्याम् । क्व परिहार्यो देशः पिशुनयुतो लुब्धभूपश्च ॥ ७६५ ॥

दधि मधुरं मधु मधुरं द्राक्षा मधुरा सुधापि मधुरैव । तस्य तदेव हि मधुरं यस्य मनो यत्र संलग्नम् ॥ ७६६ ॥

अविदितपरमानन्दो वदति जनो विषयमेव रमणीयम् । तिलतैलमेव मृष्टं येन न दृष्टं घृतं क्वापि ॥ ७६७ ॥

रोगी चिरप्रवासी परान्नभोजी परावसथशायी । यज्जीवति तन्मरणं यन्मरणं सोऽस्य विश्रामः ॥ ७६८ ॥

को धर्मो भूतदया किं सौख्यमरोगिता जगति । कः स्नेहः सद्भावः किं पाण्डित्यं परिच्छेदः ॥ ७६९ ॥

दानं प्रियवाक्सहितं ज्ञानमगर्वं क्षमान्वितं शौर्यम् । वित्तं त्यागनियुक्तं दुर्लभमेतच्चतुर्भद्रम् ॥ ७७० ॥

कल्पयति येन वृत्तिं येन च लोके प्रशस्यते सद्भिः । स गुणस्तेन च गुणिना रक्ष्यः संवर्धनीयश्च ॥ ७७१ ॥

दुर्जनगम्या नार्यः प्रायेणापात्रभृद्भवति राजा । कृपणानुसारि च धनं मेघो गिरिजलधिवर्षी च ॥ ७७२ ॥

कृतशतमसत्सु नष्टं सुभाषितशतं च नष्टमबुधेषु । वचनशतमवचनकरे बुद्धिशतमचेतने नष्टम् ॥ ७७३ ॥

दक्षः श्रियमधिगच्छति पथ्याशी कल्यतां

१ अल्प वस्त्रम्
२ मूर्खे
३ खञ्जरीटनयनानाम्
४ त-रहिते रसातले-रसाले आम्रवृक्षे इत्यर्थ
५ पुष्पाणि, पक्षे,-शोभनमनस मुनय इत्यर्थ
६ माघमासे, पक्षे,-तपश्चर्यायाम्
७ कान्तारभरण्यम् दुर्गममार्ग इति यावत् तत्सम्बन्धि एजनवेगं कम्पनवेग विषह्य सहित्वा सद्रसानि फलानि येषामेवविधा विरला स्यु; पक्षे,-कान्ता स्त्री, रा द्रव्य, जनवेगो जनसंताप एतान्मर्षयित्वा सद्रसो मोक्षरस स एव फल येषामेतादृशा विरला स्यु
८ प्रकाशक
९ स्ववाणीभि, पक्षे,-स्वकिरणै
१० चतुरा
११ अविश्वस्तम्
१२ जीवने
१३ मयम्
१४ वाग्मी

सामान्यनीतिः १७१

सुखमरो गी । उद्युक्तो विद्यान्तं धर्मार्थयशांसि च विनीतः ॥ ७७४ ॥ निरतिशयं गरिमाणं तेन जनन्याः स्मरन्ति विद्वांसः । यत्कमपि वहति गर्भं महतामपि यो गुरुर्भवति ॥ ७७५ ॥ अप्रकटीकृतशक्तिः शक्तोऽपि जनस्तिरस्क्रियाम् लभते । निवसन्नन्तर्दारुणि लङ्घ्यो वह्निर्न तु ज्वलितः ॥ ७७६ ॥ विषमस्थस्वादुफलग्रहणव्यवसायनिश्चयो येषाम् । उष्ट्राणामिव तेषां मन्येऽहं शंसितं जन्म ॥ ७७७ ॥ दुरधिगमः परंभागो यावत्पुरुषेण पौरुषं न कृतम् । जयति तुलामधिरूढो भास्वानपि जलदपटलानि ॥ ७७८ ॥ आपदि येनापकृतं येन च हसितं दशासु विषमासु । अपकृत्य तयोरुभयोः पुनरपि जातं नरं मन्ये ॥ ७७९ ॥ असती भवति सलज्जा क्षारं नीरं च शीतलं भवति । दम्भी भवति विवेकी प्रियवक्ता भवति धूर्तजनः ॥ ७८० ॥ पश्यति परस्य युवतिं सकाममपि तन्मनोरथं कुरुते । ज्ञात्वैव तदप्राप्तिं व्यर्थे मनुजो हि पापभागभवति ॥ ७८१ ॥ स्त्रीणां हि साहचर्याद्भवन्ति चेतांसि भर्तृसदृशानि । मधु- रापि हि मूर्च्छयते विषैविटपिसमाश्रिता वैल्ली ॥ ७८२ ॥ सकृदपि दृष्ट्वा पुरुषं विबुधा जानन्ति सारतां तस्य । हस्ततुलयापि निपुणाः पलप्रमाणं विजानन्ति ॥ ७८३ ॥ कविहृदयेष्वनसूया कस्तूरीकर्दमेष्वमालिन्यम् । अक्षारता पयोधाववनिपालेषु पाण्डित्यम् ॥ ७८४ ॥ वस्तुनि चिराभिलषिते कथमपि दैवात्प्रसक्तसंघटने । प्राक्त्रासान्यपि बहुशो दुःखानि परं सुखानि जायन्ते ॥ ७८५ ॥ विसंस्थ- घातदोषः स्ववधाय खलस्य वीरकोपकरः । नपतरुभङ्ग- ध्वनिरिव हरिनिद्रातस्करः करिणः ॥ ७८६ ॥ सत्यपि च सुकृतकर्मणि दुर्नीतिश्चेच्छ्रियं हरत्येव । तैलेः सदो- पयुक्तां दीपशिखां दलति बावालिः ॥ ७८७ ॥ उपचारः कर्तव्यो यावदनुत्पन्नसौहृदाः पुरुषाः । उत्पन्नसौहृदानामु- पचारः कैतवं भवति ॥ ७८८ ॥ स्नेहो हि वरमघटितो न वरं संजातविघटितस्नेहः । हृतनयनो हि विषादी न विषादी भवति जात्यन्धः ॥ ७८९ ॥ नलिनीदलगतजल- वत्तरलं किं यौवनं धनं चायुः । के शशधरकरनिकरानु- कारिणः सज्जना एव ॥ ७९० ॥ किं क्रूरं स्त्रीहृदयं किं गृहिणः प्रियहिताय दारगुणाः । कः कामः संकल्पः किं दुष्करसाधनं प्रज्ञा ॥ ७९१ ॥ वितरति यावद्दाता ताव- त्सकलोऽपि भवति र्कलभाषी । विरते पयसि घनेभ्यः शाम्यन्ति शिखण्डिनां ध्वनयः ॥ ७९२ ॥ व्यसने मित्र-

परीक्षा शूरपरीक्षा रणाङ्गणे भवति । विनये भृत्यपरीक्षा दानपरीक्षा च दुर्भिक्षे ॥ ७९३ ॥ आलसं स्त्रीसेवा सरो- गता जन्मभूमित्वात्सल्यम् । संतोषो भीरुत्वं षड् व्याघाता महत्त्वस्य ॥ ७९४ ॥ अप्येकवंशजनुषोः पश्यत पूर्णत्व- तुच्छताभाजोः । ज्याकार्मुकयोः कश्चिद्गुणभूतः कश्चिदपि भर्ता ॥ ७९५ ॥ अन्धत्वमन्धसमये बधिरत्वं बधिरकाल आलम्ब्य । श्रीकेशवयोः प्रणयी परमेष्ठी नाभिवास्तव्यः ॥ ७९६॥ नियतैः पदैर्निषेव्यं स्खलितेऽनर्थावहं समाश्रयति । संभवदन्यगतिः कः संक्रमकाष्ठं दुरीशं च ॥ ७९७ ॥ सम्यगनिष्पन्नः सन् योऽर्थस्त्वरया स्फुटीक्रियते । स व्यङ्ग्य एव भवति प्रथमो विनतातनूज इव ॥ ७९८ ॥ अधरस्य मधुरिमाणं कुचकाठिन्यं दृशोस्तथा तैक्ष्ण्यम् । कवितायाः परिपाकानुभवरसिको विजानाति ॥ ७९९ ॥ सविता विधु- वति विधुरपि सवितरति तथा दिनन्ति यामिन्यः । यामि- नयन्ति दिनानि च सुखदुःखवशीकृते मनसि ॥ ८०० ॥ निजदोषावृतमनसामतिसुन्दरमेव भाति विपरीतम् । पश्यति पित्तोपहतः शशिशुभ्रं शङ्खमपि पीतम् ॥ ८०१ ॥ राज्ये सारं वसुधा वसुधायामपि पुरं पुरे सौधम् । सौधे तल्पं तल्पे वराङ्गनानङ्गसर्वस्वम् ॥ ८०२ ॥ वाप्यो भवन्ति विमलाः स्फुरन्ति कमलानि वापीषु । कम- लेषु पतन्त्यलयः करोति संगीतमलिषु पदम् ॥ ८०३ ॥ संनिहितेऽपि दुरापे वस्तुनि मनसोऽनवासविषयस्य । भवति न संशयनाशो बहुशोऽध्याश्वास्यमानस्य ॥ ८०४ ॥ स्ववशः करोति कर्म प्रमादयुक्तस्तु परवशो भवति । स्ववशो रोहति वृक्षं निपतत्यवशस्ततः पुरुषः ॥ ८०५ ॥ भोगाक्षमस्य रक्षां ह्यन्त्रात्रेणैव कुर्वतोऽनभिमतस्य । वृद्धस्य प्रमदापि श्रीरपि भृत्यस्य भोगाय ॥ ८०६ ॥ सर्वथा सहितमाचरणीयं किं करिष्यति जनो बहुजल्पः । विद्यते नहि स कश्चिदुपायः सर्वलोकपरितोषकरो यः ॥ ८०७ ॥ कस्यचित्किमपि नो हरणीयं मर्मवाक्यमपि नोच्चरणीयम् । श्रीपतेः पदयुगं स्मरणीयं लीलया भवजलं तरणीयम् ॥ ८०८ ॥ आसुरं कुलमनादरणीयं चित्तमेतदमलीकरणी- यम् । रामधाम शरणीकरणीयं लीलया भवजलं तरणीयम् ॥ ८०९ ॥ जीवितं तदपि जीवितमध्ये गण्यते सुकृतिभिः किमु पुंसाम् । ज्ञानविक्रमकलाकुलजात्यागभोगरहितं विफलं यत् ॥ ८१० ॥ लोक एष गतलोचनत्रपः कस्य वा न विवृणोति वाच्यताम् । लोचनोत्सवमशेषजीवनं यत्कलङ्कयति चन्द्रमण्डलम् ॥ ८११ ॥ यः परस्य विषमं

पादटिप्पण्यः : १ गुणोत्कर्षः. २ विषवृक्षाश्रिता. ३ लता. ४ विश्वस्तः. ५ निद्राहारी. ६ मिष्टभाषिणः.

१ स्वदेशलोभः.

विचिन्तयेत्प्राप्नुयात्स कुमतिः स्वय हि तत् । पूतना हरि- वधार्थमाययौ प्राप सैव वधमात्मनस्ततः ॥ ८१२ ॥ काके शौचं द्यूतकारे च सत्यं सर्पे क्षान्ति स्त्रीषु कामोपशान्तिः । क्लीबे धैर्य मद्यपे तत्त्वचिन्ता राजा मित्रं केन दृष्ट श्रुत वा ॥ ८१३ ॥ एको देव केशवो वा शिवो वा एकं मित्रं भूपतिर्वा यतिर्वा । एका भार्या सुन्दरी वा दरी वा एको वासः पत्तने वा वने वा ॥ ८१४ ॥ चित्तायत्तं धातुबद्धं शरीरं नष्टे चित्ते धातवो यान्ति नाशम् । तस्माच्चित्तं सर्वदा रक्षणीयं स्वस्थे चित्ते बुद्धय संभवन्ति ॥ ८१५ ॥ शुक्ले पक्षे शीतरश्मिर्बलीयान्न प्राधान्यं तारकायास्तु दृष्टम् । शक्त्या युक्ते विद्यमानेऽपि कान्ते न प्राधान्य योषितां क्वापि दृष्टम् ॥ ८१६ ॥ दाता दानस्वान्तरा स्यात्पृथिव्या गेहे गेहे याचकाना समूह । चिन्तारत्नस्यास्ति सत्त्वे विवादो मार्गे मार्गे रेणव सन्त्यसख्या. ॥ ८१७ ॥ मास मृगाणा दंशनौ गजाना मृगद्विषा चर्म फलं द्रुमाणाम् । स्त्रीणा सुरूप च नृणा हिरण्यमेते गुणा वैरकरा भवन्ति ॥ ८१८ ॥ शाठ्येन धर्म कपटेन मित्रं परोपतापेन समृद्धि- भावम् । सुखेन विद्या परुषेण नारी वाञ्छन्ति ये व्यक्त- मपण्डितास्ते ॥ ८१९ ॥ राजा घृणी ब्राह्मण सर्वभक्षी स्त्री चावशा दुष्टबुद्धिः सहाय. । प्रेष्य प्रतीपोऽधिकृत. प्रमादी त्याज्या इमे यश्च कृत न वेत्ति ॥ ८२० ॥ मूर्खो द्विजाति. स्थविरो गृहस्थ कामी दरिद्रो धनवांस्तपस्वी । वेश्या सुरूपा नृपतिः कदर्यो लोके षडेतानि विडम्बितानि ॥ ८२१ ॥ दान दरिद्रस्य विमोक्ष शान्तिर्यूना तपो ज्ञान- वता च मौनम् । इच्छानिवृत्तिश्च सुखान्विताना दया च भूतेषु दिव नयन्ति ॥ ८२२ ॥ अर्थागमो नित्यमरो- गिता च प्रिया च भार्या प्रियवादिनी च । वश्यश्च पुत्रो- ऽर्थकरी च विद्या षड् जीवलोकस्य सुखानि राजन् ॥ ८२३ ॥ आरोग्यमानृण्यमविप्रवासः सप्रत्यया वृत्तिर- भीतिवासः । सद्भिर्मनुष्यैः सह संप्रयोगः षड् जीव- लोकस्य सुखानि राजन् ॥ ८२४ ॥ मृतस्य लिप्सा कृपणस्य दित्सा विमार्गगायाश्च रुचिः स्वकान्ते । सर्पस्य शान्ति. कुटिलस्य मैत्री विधातृसृष्टौ नहि दृष्टपूर्वा ॥ ८२५ ॥ आरम्भगुर्वी क्षयिणी क्रमेण लघ्वी पुरा वृद्धिमती च पश्चात् । दिनस्य पूर्वार्धपरार्धभिन्ना छायेव मैत्री खलसज्ज- नानाम् ॥ ८२६ ॥ भार्यावियोग. स्वजनापवादो ऋणस्य शेषं कृपणस्य सेवा । दारिद्र्यकाले प्रियदर्शन च विना- ग्निना पञ्च दहन्ति कायम् ॥ ८२७ ॥ अश्रुप्लुतं वासवड-

गर्जितं च स्त्रीणा च चित्तं पुरुषस्य भाग्यम् । अवर्षणं चाप्यतिवर्षणं च देवो न जानाति कुतो मनुष्य. ॥ ८२८ ॥ राष्ट्रस्य चित्तं कृपणस्य वित्तं मनोरथ दुर्जनमानुषाणाम् । स्त्रियश्चरित्र पुरुषस्य भाग्यं देवो न जानाति कुतो मनुष्य ॥ ८२९ ॥ किं पौरुषं रक्षति यो न डाऽऽर्तान्कि वा धन नार्थिजनाय यत्स्यात् । सा कि क्रिया या न हितानुबद्धा किं जीवितं साधुविरोधि यद्वै ॥ ८३० ॥ अन्यायवित्तेन कृतोऽपि धर्मं सव्याज इत्याहुरशेषलोका । न्यायार्जि तार्थेन स एव धर्मो निर्व्याज इत्यार्यजना वदन्ति ॥८३१॥ यशोधिगन्तु सुखलिप्सया वा मनुष्यसस्यामतिवर्तितुं वा । निरुत्सुकानामभियोगभाजा समुत्सुकेवाङ्कमुपैति सिद्धिः ॥ ८३२ ॥ शास्त्रेषु निष्ठा सहजश्च बोध. प्रागल्भ्यम भ्यस्तगुणा च वाणी । कालानुरोध. प्रतिभानवत्त्वमेते गुणा कामदुघाः क्रियासु ॥ ८३३ ॥ न स्वल्पमप्यध्यवसायभीरो करोति विज्ञानविधिर्गुणं हि । अन्यस्य कि हस्ततलस्थितो- ऽपि प्रकाशयत्यर्थमिह प्रदीप. ॥ ८३४ ॥ न कस्यचित्क- श्चिदिह स्वभावान्द्रव्यमुदारोऽभिमतः खलो वा । लोके गुरुत्वं विपरीतता वा स्वचेष्टितान्येव नर नयन्ति ॥८३५॥ अपायसदर्शनजा विपत्तिमुपायसदर्शनजा च सिद्धिम् । मेधा- विनो नीतिविधिप्रयुक्ता पुरःस्फुरन्तीमिव दर्शयन्ति ॥८३६॥ दन्तस्य निष्पेषणकेन राजन्कर्णस्य कण्डूयनकेन वापि । तृणेन कार्यं भवतीश्वराणा किमङ्ग वाक्पाणिमता नरेण ॥ ८३७ ॥ त्यजेत्क्षुधार्तो महिला सपुत्रा खादेत्क्षुधार्ता भुजगी स्वमण्डम् । बुभुक्षितः कि न करोति पापं क्षीणा नरा निष्करुणा भवन्ति ॥ ८३८ ॥ दारेषु किंचित्स्वजनेषु किंचिद्रोप्य वयस्येषु सुतेषु किंचित् । युक्तं न वा युक्त- मिदं विचिन्त्य वदेद्विपश्चिन्महतोऽनुरोधात् ॥ ८३९ ॥ मृगा मृगैः सङ्गमनुव्रजन्ति गावश्च गोभिस्तुरगास्तुरङ्गैः । मूर्खाश्च मूर्खेः सुधिय. सुधीभि. समानशीलव्यसनेषु सख्यम् ॥ ८४० ॥ त्याज्य न धैर्य विधुरेऽपि काले धैर्यात्कदाचि- द्द्रुतिमाप्नुयात्सः । यथा समुद्रेऽपि च पोतभङ्गे सायात्रिको वाञ्छति तर्तुमेव ॥ ८४१ ॥ दानेन तुल्यो विधिरस्ति नान्यो लोभाच्च नान्योऽस्ति परः पृथिव्याम् । विभूषण शीलसम न चान्यत्संतोषतुल्यं धनमस्ति नान्यत् ॥ ८४२ ॥ एकस्य दुःखस्य न यावदन्तं गच्छाम्यह पारमिवार्णवस्य । तावद्वितीयं समुपस्थितं मे छिद्रेष्वनर्था बहुलीभवन्ति ॥८४३॥ क्षते प्रहारा निपतन्त्यभीक्ष्णं धनक्षये वर्धति जाठराग्निः । आपत्सु वैराणि समुद्भवन्ति छिद्रेष्वनर्था बहु- लीभवन्ति ॥ ८४४ ॥ अर्थातुराणा न गुरुर्न बन्धुः कामा-

१ दन्तौ. २ जिह्वयाग्रादीनाम् ३ लोभ ४ दानेच्छा

सामान्यनीतिः १७३

तुराणा न भयं न लज्जा । विद्यातुराणा न सुखं न निद्रा। क्षुधातुराणा न रुचिर्न वेला ॥ ८४५ ॥ विवाहकाले ऋतु- सप्रयोगे प्राणात्यये सर्वधनापहारे । विप्रस्य चार्थेऽप्यनृतं वदेयु पञ्चानृतान्याहुरपातकानि ॥ ८४६ ॥ यत्रास्ति लक्ष्मी- र्विनयो न तत्र ह्यभ्यागतो यत्र न तत्र लक्ष्मी. । उभौ च तौ यत्र न तत्र विद्या नैकत्र सर्वो गुणसन्निपातः ॥ ८४७ ॥ द्वारि प्रविष्टः सहसा ततः किं दृष्टः प्रभु स्मेरमुखस्ततः किम् । कथा श्रुता श्रोत्ररसा ततः किं व्यथा न शान्ता यदि जाठरीया ॥ ८४८ ॥ सुपात्रदानाच्च भवेद्धनाढ्यो धन- प्रभावेण करोति पुण्यम् । पुण्यप्रभावात्सुरलोकवासी पुन- र्धनाढ्य. पुनरेव भोगी ॥ ८४९ ॥ कुपात्रदानाच्च भवेद्दरिद्रो दारिद्र्यदोषेण करोति पापम् । पापप्रभावान्नरकं प्रयाति पुन- र्दरिद्रः पुनरेव पापी ॥ ८५० ॥ प्रभुर्विवेकी धनवांश्च दाता विद्वान्विरागी प्रमदा सुशीला । तुरंगम. शस्त्रनिपातधीरो भूमण्डलस्याभरणानि पञ्च ॥ ८५१ ॥ स्वदेशजातस्य नरस्य नूनं गुणाधिकस्यापि भवेदवज्ञा । निजाङ्गना यद्यपि रूपराशिरस्तथापि लोकः परदारसक्त. ॥ ८५२ ॥ गन्ध. सुवर्णे फलमिक्षुदण्डे नाकारि पुष्पं खलु चन्दनेषु । विद्वान्ध- नाढ्यो न तु दीर्घजीवी धातुः पुरा कोऽपि न बुद्धिदोऽभूत् ॥ ८५३ ॥ सर्पस्य रत्ने कृपणस्य वित्ते सत्या. कुचे केसरि- णश्च केशे । मानोन्नताना शरणागते च मृतौ भवेदन्यकर- प्रचारः ॥ ८५४ ॥ श्रुतिर्विभिन्ना स्मृतयश्च भिन्ना नैको मुनिर्यस्य वचोऽप्रमाणम् । धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहाया महाजनो येन गतः स पन्थाः ॥ ८५५ ॥ प्रागल्भ्यहीनस्य नरस्य विद्या शस्त्रं यथा कापुरुषस्य हस्ते । न तृप्तिमुत्पाद- यते शरीरे वृद्धस्य दारा इव दर्शनीयाः ॥ ८५६ ॥ राजा- श्रयस्तस्करताश्वपण्यमाथर्वणं चापि समुद्रयानम् । एतानि सिध्यन्ति महाफलानि विपर्यये प्राणहराणि पञ्च ॥ ८५७ ॥ स्वर्गच्युतानामिह भूमिलोके चत्वारि चिह्नानि वसन्ति देहे । दानप्रसङ्गो मधुरा च वाणी सुरार्चनं ब्राह्मणतर्पणं च ॥ ८५८ ॥ निरक्षरं वीक्ष्य महाधनत्वं विद्यानवद्या विदुषा न हेया । रत्नावतंसाः कुलटाः समीक्ष्य किमार्थनार्यः कुलटा भवन्ति ॥ ८५९ ॥ गीर्भिर्गुरूणा परुषाक्षराभस्तिर- स्कृता यान्ति नरा महत्त्वम् । अलब्धशाणोल्लकषणा नृपाणा न जातु मौलौ मणयो वसन्ति ॥ ८६० ॥ किमिष्टमन्नं खर- सूकराणा किं रत्नहारो मृगपक्षिणा च । अन्धस्य दीपो बधिरस्य गीतं मूर्खस्य किं शास्त्रकथाप्रसङ्गः ॥ ८६१ ॥ ये शान्तदान्ताः श्रुतिपूर्णकर्णा जितेन्द्रियाः स्त्रीविषये निवृत्ताः । प्रतिग्रहे सकुचिताग्रहस्तास्ते ब्राह्मणास्तारयितुं समर्थाः ॥ ८६२ ॥ पतिव्रताया. कुचकुम्भयुग्ममप्युग्रशार्दूल- नखावलिश्च । वीरस्य शस्त्रं कृपणस्य वित्तं लभ्यानि चत्वारि तदन्तकाले ॥ ८६३ ॥ देशाटनं पण्डितमित्रता च वाराङ्गना राजसभाप्रवेश । अनेकशास्त्रार्थवलोकनं च चातुर्यमूलानि भवन्ति पञ्च ॥ ८६४ ॥ न वेत्ति यो यस्य गुणप्रकर्ष स त सदा निन्दति नात्र चित्रम् । यथा किराती करिकुम्भजाता मुक्ता परित्यज्य बिभर्ति गुञ्जाम् ॥ ८६५ ॥ गिरौ मयूरा गगने पयोदा लक्षान्तरेऽर्कश्च जलेषु पद्मम् । इन्दुद्विलक्षे कुमुदस्य बन्धुर्या यस्य मित्रं नहि तस्य दूरम् ॥ ८६६ ॥ सुभाषितज्ञेन जनेन साक सभाषणं सुप्रभुसेवनं च । आलिङ्गन तुङ्गपयोधराणा प्रत्यक्षसौख्यं त्रयमेव लोके ॥ ८६७ ॥ अर्थो नराणा पतिरङ्गनाना वर्षा नदीनामु- तुराद तरूणाम् । स्वधर्मचारी नृपति. प्रजाना गतं गतं यौवनमानयन्ति ॥ ८६८ ॥ जितेन्द्रियत्वं विनयस्य कारणं गुणप्रकर्षो विनयादवाप्यते । गुणाधिके पुंसि जनोऽनुरज्यते जनानुरागप्रभवा हि सम्पदः ॥ ८६९ ॥ सम्पूर्णकुम्भो न करोति शब्दमर्धो घटो घोषमुपैति नूनम् । विद्वान्कुलीनो न करोति गर्वं जल्पन्ति मूढास्तु गुणैर्विहीनाः ॥ ८७० ॥ धिग्जीवितं शास्त्रकलोर्जितस्य धिग्जीवितं चोद्यमवर्जितस्य । धिग्जीवितं व्यर्थमनोरथस्य धिग्जीवितं ज्ञातिपराजितस्य ॥ ८७१ ॥ रूपं जरा सर्वसुखानि तृष्णा खलेषु सेवा पुरु- षाभिमानम् । यात्रा गुरुत्वं गुणमात्मपूजा चिन्ता बलं हन्त्यदया च लक्ष्मीम् ॥ ८७२ ॥ शुष्केन्धने वह्निरुपैति वृद्धिं बालेषु शोकश्चपलेषु कोपः । कान्तासु कामो निपुणेषु वित्तं धर्मो दयावत्सु महत्सु धैर्यम् ॥ ८७३ ॥ निर्वाणदीपे किमु तैलदानं चौरे गते वा किमु सावधानम् । वयोगते किं वनिताविलासः पयोगते किं खलु सेतुबन्धः ॥ ८७४ ॥ त्रिविक्रमोऽभूदपि वामनोऽसौ स शूकरश्चेति स वै नृसिंहः । नीचैरनीचैरतिनीचनीचैः सर्वैरुपायैः फलमेव साध्यम् ॥ ८७५ ॥ कुग्रामवासः कुजनस्य सेवा कुभोजनं क्रोध- मुखी च भार्या । मूर्खश्च पुत्रो विधवा च कन्या दहन्त्यमी वह्निमृते शरीरम् ॥ ८७६ ॥ अल्पीयसामेव निवासभूमि- त्यागाद्विपत्तिर्महतां न जातु । रत्नाकरातन्मणयोऽभियान्ति राज्ञां शिरः काकमुखानि भेकाः ॥ ८७७ ॥ अनेकशास्त्रं बहु वेदितव्यमल्पश्च कालो बहवश्च विघ्नाः । यत्सारभूतं तदुपासितव्यं हंसो यथा क्षीरमिवाम्बुमध्यात् ॥ ८७८ ॥ अनन्तपार किल शब्दशास्त्रं स्वल्पं तथायुर्बहवश्च विघ्नाः । सार ततो ग्राह्यमपास्य फल्गु हंसी यथा क्षीरमिवाम्बु- मध्यात् ॥ ८७९ ॥ क्रोधो हि शत्रुः प्रथमो नराणां देह-

१७४ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ३ प्रकरणम्

स्थितो देहविनाशनाय । यथा स्थित काष्ठगतो हि वह्निः
स एव वह्निर्दहते शरीरम् ॥ ८८० ॥ यथा विहंगास्तरु-
माश्रयन्ति नद्यो यथा सागरमाश्रयन्ति । यथा तरुण्यः
पतिमाश्रयन्ति सर्वे गुणाः काञ्चनमाश्रयन्ति ॥ ८८१ ॥
यती व्रती चापि पतिव्रताश्च वीराश्च शूराश्च दयापराश्च ।
त्यागी च भोगी च बहुश्रुतश्च स्वसङ्गमात्रेण दहन्ति पापम्
॥ ८८२ ॥ वसन्त्यरण्येषु चरन्ति दूर्वाः पिबन्ति तोयान्य-
परिग्रहाणि । तथापि वध्या हरिणा नराणां को लोकमारा-
धयितुं समर्थः ॥ ८८३ ॥ न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धा
वृद्धा न ते ये न वदन्ति धर्मम् । धर्मो न वै यत्र च
नास्ति सत्यं सत्यं न तद्यच्छलनानुविद्धम् ॥ ८८४ ॥ वरं
सखे सत्यरुषापमानितो न नीचसंसर्गगुणैरलीकृतः । वराश्व-
पादेन हतो विराजते न रासभस्योपरि संस्थितो नरः ॥ ८८५॥
आदित्यचन्द्रावनलानिलौ च द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च ।
अहश्च रात्रिश्च उभे च सन्ध्ये धर्मश्च जानाति नरस्य वृत्तम्
॥ ८८६ ॥ उपाधिभिः सततसङ्गतोऽपि नहि स्वभावं
विजहाति भावः । आजन्म योन्मज्जति दुग्धसिन्धौ तथापि
काकः किल कृष्ण एव ॥ ८८७ ॥ किं वाससा तत्र विचा-
रणीयं वासः प्रधानं खलु योग्यतायाः । पीताम्बरं वीक्ष्य
ददौ स्वकन्यां चर्माम्बरं वीक्ष्य विषं समुद्रः ॥ ८८८ ॥ करोति
नोऽशेषजनातिरिक्तां संभावनामर्थवतीं क्रियामिः । ससत्सु
जाते पुरुषाधिकारे न पूरणी तं समुपैति संख्या ॥ ८८९ ॥
नरस्य चिह्नं नरकागतस्य विरोधिता बन्धुजनेषु नित्यम् ।
सरोगता नीचगतेषु सेवा ह्यतीव दोषः कटुका च वाणी
॥ ८९० ॥ खादन्न गच्छामि हसन्न जल्पे गतं न शोचामि कृतं
न मन्ये । द्वयोस्तृतीयो न भवामि राजन्केनास्मि मूर्खो वद
कारणेन ॥ ८९१ ॥ यस्मिन्कुले यः पुरुषः प्रधानः स सर्वयत्नेन
हि रक्षणीयः । तस्मिन्विनष्टे सकलं विनष्टं न नाभिभङ्गे ह्यरका
वहन्ति ॥ ८९२ ॥ पुराणमित्येव न साधु सर्वं न चापि
काव्यं नवमित्यवद्यम् । सन्तः परीक्ष्यान्यतरद्भजन्ते मूढः
परप्रत्ययनेयबुद्धिः ॥ ८९३ ॥ सचिन्त्य सचिन्त्य जगत्समस्तं
त्रयः पदार्था हृदयं प्रविष्टाः । इक्षोर्विकाराः कृतयः कवीनां
मुग्धाङ्गनापाङ्गतराङ्गितानि ॥ ८९४ ॥ बालसखित्वमकारण-
हास्यं स्त्रीषु विवादमसज्जनसेवा । गर्दभयानमसस्कृतवाणी
षट्सु नरो लघुतामुपयाति ॥ ८९५ ॥ वयसि गते कः
कामविकारः क्षीणे वित्ते कः परिवारः । शुष्के नीरे कः
कासारो ज्ञाते तत्त्वे कः संसारः ॥ ८९६ ॥ जवो हि सप्तेः^१
परं विभूषणं त्रपाङ्गनायाः कृशता तपस्विनः । द्विजस्य
विद्या नृपतेरपि क्षमा पराक्रमः शस्त्रबलोपजीविनाम् ॥ ८९७ ॥
धनेन किं यो न ददाति याचके बलेन किं यश्च रिपुं न
बाधते । श्रुतेन किं यो न च धर्ममाचरेत्किमात्मना यो न
जितेन्द्रियो भवेत् ॥ ८९८ ॥ श्रुतेन बुद्धिर्व्यसनेन मूर्खता
मदेन नारी सलिलेन निम्नगा । निशा शशाङ्केन धृतिः
समाधिना नयेन चालंक्रियते नरेन्द्रता ॥ ८९९ ॥ प्रकीर्ण-
केशामनैवेक्ष्यकारिणीं^२ सदा च भर्तुः प्रतिकूलभाषिणीम् ।
परस्य वेश्माभिरतामपत्रपामेवंविधां योषितमाशु वर्जयेत्
॥ ९०० ॥ सतीमपि ज्ञातिकुलैकसंश्रयां जनोऽन्यथा भर्तृ-
मतीं विशङ्कते । अतः समीपे परिणेतुरिष्यते^३ प्रियाप्रिया
वा प्रमदा स्वबन्धुभिः ॥ ९०१ ॥ मनीषिणः सन्ति
न ते हितैषिणो हितैषिणः सन्ति न ते मनीषिणः ।
सुहृच्च विद्वानपि दुर्लभो नृणां यथौषधं स्वादु हितं च
दुर्लभम् ॥ ९०२ ॥ परोऽवजानाति यदङ्गताजडस्तदुन्न-
तानां^४ न विहन्ति धीरताम् । समानवीर्यान्वयपौरुषेषु यः
करोत्यतिक्रान्तिमसौ तिरस्क्रिया ॥ ९०३ ॥ यदा विगृ-
ह्णाति हतं तदा यशः करोति मैत्रीमथ दूषिता गुणाः ।
स्थितिं समीक्ष्योगमयथा परीक्षकः करोत्यवज्ञोपहतं पृथग्ज-
नम्^५ ॥ ९०४ ॥ वनेषु दोषाः प्रभवन्ति रागिणां गृहेषु
पञ्चेन्द्रियनिग्रहस्तपः । अकुत्सिते कर्मणि यः प्रवर्तते निवृत्त-
रागस्य गृहं तपोवनम् ॥ ९०५ ॥ सुजीर्णमन्नं सुवि-
चक्षणः सुतः सुशासिता स्त्री नृपतिः सुसेवितः । सुचिन्त्य
चोक्तं सुविचार्य यत्कृतं सुदीर्घकालेऽपि न याति विक्रि-
याम् ॥ ९०६ ॥ तृणानि नोन्मूलयति प्रभञ्जनो मृदूनि
नीचैः प्रणतानि सर्वतः । समुच्छ्रितानेव तरून्प्रबाधते महा-
न्महत्स्वेव करोति विक्रमम् ॥ ९०७ ॥ निमित्तमुद्दिश्य हि
यः प्रकुप्यति ध्रुवं स तस्यापगमे प्रसीदति । अकारणद्वेषि
मनस्तु यस्य वै कथं जनस्तं परितोषयिष्यति ॥ ९०८ ॥
न साहसैकान्तरसानुवर्तिना न चाप्यपायोपहतान्तरात्मना ।
विभूतयः शक्यमवाप्तुमूर्जिता नये च शौर्ये च वसन्ति
संपदः ॥ ९०९ ॥ मुदं विषादः शरदं हिमागमस्तमो विव-
स्वान्सुकृतं कृतघ्नता । प्रियोपपत्तिः शुचमापदं नयः श्रियः
समृद्धा अपि हन्ति दुर्नयः ॥ ९१० ॥ उदीरितोऽर्थः पशु-
नापि गृह्यते हयाश्च नागाश्च वहन्ति चोदिताः । अनुक्त-
मप्यूहति पण्डितो जनः परेङ्गितज्ञानफला हि बुद्धयः
॥ ९११ ॥ असत्यता निष्ठुरताऽकृतज्ञता भयं प्रमादोऽल-
सता विषादिता । वृथाभिमानो ह्यतिदीर्घसूत्रता तथाङ्ग-
रौक्ष्यादि विनाशनं श्रियः ॥ ९१२ ॥ दरिद्रता धीरतया

^१ अश्वस्य.
^२ अविचारपराम्
^३ पत्यु
^४ धीरोदात्तानाम्
^५ नीचम्

विराजते कुरूपता शीलतया विराजते । कुभोजनं चोष्णतया विराजते कुवस्त्रता शुभ्रतया विराजते ॥ ९१३ ॥
यथा चतुर्भिः कनकं परीक्ष्यते निघर्षणच्छेदनतापताडनैः । तथा चतुर्भिः पुरुषः परीक्ष्यते श्रुतेन शीलेन कुलेन कर्मणा ॥ ९१४ ॥
कुदेशमासाद्य कुतोऽर्थसञ्चयः कुपुत्रमासाद्य कुतो जलाञ्जलिः । कुगेहिनीं प्राप्य गृहे कुतं सुखं कुशिष्यमध्यापयत कुतो यशः ॥ ९१५ ॥
मात्रा समं नास्ति शरीरपोषणं चिन्तासमं नास्ति शरीरशोषणम् । भार्यासमं नास्ति शरीरतोषणं विश्वासमं नास्ति शरीरभूषणम् ॥ ९१६ ॥
गुणी गुणं वेत्ति न वेत्ति निर्गुणो बली बलं वेत्ति न वेत्ति निर्बलः । पिको वसन्तस्य गुणं न वायसः करी च सिंहस्य बलं न मूषकः ॥ ९१७ ॥
सुखं हि दुःखान्यनुभूय शोभते घनान्धकारेष्विव दीपदर्शनम् । सुखाच्च यो याति नरो दरिद्रता धृतः शरीरेण मृत स जीवति ॥ ९१८ ॥
स दीक्षितो यः सकलं सदीक्षते स पण्डितो यः करणेरखण्डितः । स तापसो यः परतापकर्षणं स धार्मिको यः परधर्मं न स्पृशेत् ॥ ९१९ ॥
यशस्करे कर्मणि मित्रसंग्रहे प्रियासु नारीष्वधनेषु बन्धुषु । क्रतौ विवाहे व्यसने रिपुक्षये धनव्ययस्त्वेषु न गण्यते बुधैः ॥ ९२० ॥
विवादशीला स्वयमर्थचोरिणी परानुकूला बहुपाकपाकिनीम् । सक्रोधिनी चान्यगृहेषु वासिनी त्यजन्ति भार्या दशपुत्रमातरम् ॥ ९२१ ॥
अतिप्रचण्डा बहुदुःखभागिनी विवादशीला परगेहगामिनी । भर्तुः स्वयं निन्दति या च तस्करा त्यजेत्स्वभार्यां दशपुत्रपुत्रिणीम् ॥ ९२२ ॥
कुले कलङ्कः कवले कदाञ्जता सुतः कुबुद्धिर्भवने दरिद्रता । रुजः शरीरे कलहप्रिया प्रिया गृहागमे दुर्गतयः षडेते ॥ ९२३ ॥
प्रकटं मृदु नाम जल्पतः परुषं सूचयतोऽर्थमन्तरा । शकुनादिव मार्गवर्तिभिः पुरुषाद्बुद्धिजितव्यमीदृशात् ॥ ९२४ ॥
मतिरेव बलाद्गरीयसी यदभावे करिणामियं दशा । इति घोषयतीव डिण्डिमः करिणो हस्तिपकाहतः क्वणन् ॥ ९२५ ॥
महता यदि निन्दने रतिर्गुणसस्यैव तदा विधीयताम् । असतामपि चेत्सवे रतिर्ननु तद्दूषणमेव गण्यताम् ॥ ९२६ ॥
अवगच्छति मूढचेतनः प्रियनाशं हृदि शल्यमर्पितम् । स्थिरधीस्तु तदेव मन्यते कुशलद्वारतया समुद्धृतम् ॥ ९२७ ॥
महत्तस्तरसाम् विलङ्घयन्निजदोषेण कुधीर्विनश्यति । कुरुते न खलु स्वयेच्छया शलमानिन्धनमिद्धदीधितिः ॥ ९२८ ॥
क्रियते धवलः खलूर्ध्वकैरधवलैरेव सितेतरैरधः । शिरसौधमघत्त शंकरः सुरसिन्धोर्मधुजित्तमङ्गिणा ॥ ९२९ ॥
कृतिनामकृती कथं कथं वा तुलैना यातु कृतैर्वचःप्रपञ्चैः । बहुभिर्विधृतैः कचैः कलापैर्विधवा किं सधवोपनाममेति ॥ ९३० ॥
अरुचिनिशया विना शशी शशिना सापि विना महत्तम । उभयेन विना मनोभवस्फुरितं नैव चकास्ति कामिनी ॥ ९३१ ॥
उपकारकमायतेर्भृशं प्रसवः कर्मफलस्य भूरिणः । अनपायि निबर्हणं द्विषा न तितिक्षासममस्ति साधनम् ॥ ९३२ ॥
जरा रूपं हरति हि धैर्यमाशा मृत्यु प्राणान्धर्मचर्यामसूया । कामो ह्रियं वृत्तमनार्यसेवा क्रोधः श्रियं सर्वमेवाभिमान ॥ ९३३ ॥
गुणवानपि नोपयाति पूजा पुरुषः सत्पुरुषैरकथ्यमानः । न हि सौरमणिश्वभावकान्ति रविपादैरनधिष्ठितं करोति ॥ ९३४ ॥
सहसा विदधीत न क्रियामविवेक परमापदां पदम् । वृणुते हि विमृश्यकारिणं गुणलुब्धाः स्वयमेव संपदः ॥ ९३५ ॥
विना गोरसं को रसो भोजनानां विना गोरसं को रसो भूपतीनाम् । विना गोरसं को रसः कामिनीना विना गोरसं को रसः पण्डितानाम् ॥ ९३६ ॥
सकलापि कला कलावता विकला पुण्यकला विना खलु । सकले नयने वृथा यथा तनुभाजां हि कनीनिका विना ॥ ९३७ ॥
सुकुलजन्म विभूतिरनेकधा प्रियसङ्गमसौरख्यपरम्परा । नृपकुले गुरैता विमलं यशो भवति पुण्यतरोः फलमीदृशम् ॥ ९३८ ॥
कनकभूषणसङ्ग्रहणोचितो यदि मँणिस्त्रपुणि प्रणिधीयते । न स विरौति न चापि हि शोभते भवति योजयितुर्वचॅनीयता ॥ ९३९ ॥
सहजमलिनवक्रभावभाजा भवति भवः प्रमवात्मनाशहेतुः । जलधरपदवीमवाप्य धूमो ज्वलनविनाशनमुप्रयाति नाशम् ॥ ९४० ॥
परिहरत पराङ्गनानुषङ्गं बत यदि जीवितमस्ति वल्लभं वः । हरहर हरिणीदृशो निमित्तं दश दशकंधरमौलयो लुठन्ति ॥ ९४१ ॥
शिशुरपि निपुँणो गुरोर्गरीयान्न तु वपुषैव महान्महँत्वतिष्ठः । मणिरणुरपि भूषणाय पुसां न तु पृथुलैव शिला विलासहेतुः ॥ ९४२ ॥
अनुदिनमनुकूलमाचरन्ते विहितमतिः प्रतिकूलमाचरेत्कः । शमितगरलजातकण्ठदाहः शितिकण्ठः शशिनं शिरःसु धत्ते ॥ ९४३ ॥
नितम्बो विशालः कटिर्मध्यसूक्ष्मा कुचद्वन्द्वमत्यन्तभव्यं सुखं च । वचेश्चञ्च किंचिद्रसालं रमण्यास्ततः किं ततः किं ततः किं ततः किम् ॥ ९४४ ॥
स्तब्धस्य नश्यति यशो विषमस्य मैत्री नष्टक्रियस्य कुलमर्थपरस्य धर्मः । विद्याफलं व्यसनिर्नः कृपणस्य सौख्यं राज्यं प्रमत्तसचिवस्य नराधिपस्य ॥ ९४५ ॥
दुर्मन्त्रिणं कमुपयान्ति न नीतिदोषाः संतापयन्ति कमपथ्यभुजं न रोगाः ।

१ ऐश्वर्यम् २ गौरवम् ३ सुवर्णालंकारसङ्ग्रहयोग्य ४ हीरकादिः ५ वज्ञेः ६ निन्दाः ७ शास्त्रवेत्ताः ८ श्रेष्ठः ९ महत्सु प्रतिष्ठा यस्य

| १७६ | सुभाषितरत्नभाण्डागारम् | [ ३ प्रकरणम् | | :--- | :--- | | कं श्रीर्न दर्पयति कं न निहन्ति मृत्युः कं स्वीकृता न विषया ननु तापयन्ति ॥ ९४६ ॥ वित्तेन किं वितरणं यदि नास्ति दीने किं सेवया यदि परोपकृतौ न यत्नः । किं सङ्गमेन तनयो यदि नेक्षणीयः किं यौवनेन विरहो यदि वल्लभायाः ॥ ९४७ ॥ किं भूषणं सुदृढमत्र यशो न रत्नं किं कार्यमार्यचरितं सुकृतं न दोषः । किं चक्षुरप्रतिहतं धिषणा न नेत्रं जानाति कस्त्वदपरः सदसद्विवेकम् ॥ ९४८ ॥ प्राप्ताः श्रियः सकलकामदुघस्ततः किं दत्तं पदं शिरसि विद्विषता ततः किम् । संतर्पिताः प्रणयिनो विभवैस्ततः किं कल्पं स्थितं तनुभृता तनुभिस्ततः किम् ॥ ९४९ ॥ आदौ न वा प्रणयिना प्रणयो विधेयो दत्तोऽथवा प्रतिदिनं परिपोषणीयः । उत्क्षिप्य उत्क्षिपत्ति तत्प्रकरोति लज्जा भूमौ स्थितस्य पतनाद्भयमेव नास्ति ॥ ९५० ॥ वाञ्छैव सूचयति पूर्वतरं भविष्यं पुंसा यदन्यतनुजं त्वशुभं शुभं वा । विज्ञायते शिशुरजातकलापचिह्नः प्रत्युद्गतैरपसरन्सरसः (२) कलापी ॥ ९५१ ॥ शस्त्रैर्हतास्तु रिपवो न हता भवन्ति प्रज्ञाहताश्च नितरां सुहता भवन्ति । शस्त्रं निहन्ति पुरुषस्य शरीरमेकं प्रज्ञा कुलं च विभवं च यशश्च हन्ति ॥ ९५२ ॥ स्थानेषु शिष्यनिवहैर्र्विनियुज्यमाना विद्या गुरुं हि गुणवत्तरमातनोति । आदाय शुक्तिषु बलाहकविप्रकीर्णे रत्नाकरो भवति वारिभिरम्बुराशिः ॥ ९५३ ॥ १वार्ता च कौतुककरी विमला च विद्या लोकोत्तरः परिमलश्च कुरंगनाभेः । तैलस्य बिन्दुरिव वारिणि दुर्निवारमेतत्रयं प्रसरति स्वयमेव भूमौ ॥ ९५४ ॥ अत्यन्तमन्थनकदर्थनमत्स्रहन्ते मर्यादया नियमिताः किमु साधवोऽपि । लक्ष्मीसुधाकरसुधाद्युपनीय शेषे रत्नाकरोऽपि गरल किमु नोजगार ॥ ९५५ ॥ अर्था हसन्त्युचितदानविहीनलब्धं भूम्यो हसन्ति मम भूमिरिति ब्रुवाणम् । जारा हसन्ति तनयानुपलालयन्तं मृत्युर्हसत्यवनिपं रणरङ्गभीरुम् ॥ ९५६ ॥ वैद्या वदन्ति कफपित्तमरुद्विकाराञ्ज्योतिर्विदो ग्रहगति परिवर्तयन्ति । ३भूताभिशङ्क इति भूतविदो वदन्ति प्राचीनकर्म बलवन्मुनयो वदन्ति ॥ ९५७ ॥ कस्यापि कोऽप्यतिशयोऽस्ति स तेन लोके ख्याति प्रयाति नहि सर्वविदस्तु सर्वे । किं केतकी फलति किं पनसः सुपुष्प किं नागवल्ल्यपि च पुष्पफलैरुपैता ॥ ९५८ ॥ शीलावलम्बनमहर्निशमिष्टचिन्ता वित्तानुरूपमशनाभरणादि कार्यम् । वार्यं च दुर्जनसमाजनिजप्रशंसाहास्यादि सज्जनवचो हृदये निधेयम् ॥ ९५९ ॥ पश्यन्ति नैव कवयो निजकाव्यदोषं भक्षन्ति नो ४बलिभुजो | निजजातिमासम् । जल्पन्ति नैव मधुपा निजधर्मवाक्यं कुर्वन्ति नो युवतयः पुरुषेषु १बीजम् ॥ ९६० ॥ कीर्ति मृणालकमनीयभुजामनिन्द्वचन्द्रा नना सितसरोरुहचारुनेत्राम् । ज्योत्स्नासितामपहता दयितामिव स्वा लब्धु न कं परमुपक्रममातनोति ॥ ९६१ ॥ शास्त्रं सुनिश्चलधिया परिचिन्तनीय सेव्यो नृपोऽपि सततं परिसेवनीयः । अङ्के स्थितापि युवतिः परिरक्षणीया शास्त्रे नृपे च युवतौ च कुतः स्थिरत्वम् ॥ ९६२ ॥ हंसो विभाति नलिनीदलपुञ्जमध्ये सिंहो विभाति गिरि गह्वरकन्दरासु । जात्यो विभाति तुरगो रणयुद्धमध्ये विद्वान्विभाति पुरुषेषु विचक्षणेषु ॥ ९६३ ॥ हंसो न भाति बलिभोजनवृन्दमध्ये गोमायुमण्डलगंतो न विभाति सिंहः । जात्यो न भाति तुरगः खरयूथमध्ये विद्वान्न भाति पुरुषेषु निरक्षरेषु ॥ ९६४ ॥ विश्वेश्वरस्तु सुधिया गलितेऽपि भेदे भावेन भक्तिसहितेन समर्धनीयः । प्राणेश्वरश्रुतुरया मिलितेऽपि चित्ते चैलाञ्चलव्ययहितेन निरीक्षणीय ॥ ९६५ ॥ किं कोकिलस्य विरुतेन गते वसन्ते किं कातरस्य बहुशस्त्रपरिग्रहेण । मित्रेण किं व्यसनकालपराङ्मुखेन किं जीवितेन पुरुषस्य निरक्षरेण ॥ ९६६ ॥ हारः प्रलम्बितपयोधरमध्यवर्ती शुष्कस्तनान्तरगतो वरकञ्चुकश्च । काणेक्षणाञ्जनमूर्ध्नि च पुष्पमाला दीनाश्रयो बुधजन खलु पञ्च दुःखम् ॥ ९६७ ॥ नीचं समृद्धमपि सेवति नीच एव त दूरतः परिहरन्ति पुनर्महान्तः । शाखोटक मधुरपक्वफलैरुपेतं सेवन्ति वायसगणा न तु राजहंसाः ॥ ९६८ ॥ माकन्दराजपरिरम्भणलालिताऽपि मल्लीवधूर्मधुपरागवती बभूव । दृष्ट्वापि तत्कुटिलता न जहाति चूतः प्रायः कुजातिनिवहेषु कुतोऽभिमानः ॥ ९६९ ॥ कालक्रमेण परिणामवशादनर्थ्या भावा भवन्ति खलु पूर्वमतीव तुच्छाः । मुक्तामणिर्जलदतोयकणोऽप्यणीयान्सपद्यते च चिरकीचकरन्ध्रमध्ये ॥ ९७० ॥ यच्चिन्तित तदिह दूरतर प्रयाति यच्चेतसापि न कृतं तदिहाभ्युपैति । इत्थं विधेर्विधिविपर्ययमाकलय्य सन्त. सदा सुरसरित्तटमाश्रयन्ति ॥ ९७१ ॥ अन्तःप्रतप्तरुसैकतदह्यमानमूलस्य चम्पकंतरो. क विकासचिन्ता । प्रायो भवत्यनुचितस्थितिदेशभाजा श्रेयः खजीवपरपालनमात्रमेव ॥ ९७२ ॥ उचितमनुचितं वा कुर्वता कार्यजात पैरिनतिरवधार्या यत्नतः पण्डितेन । अतिरभसकृताना कर्मणामा विपत्तेर्भवति हृदयदाही शल्यतुल्यो विपाकः ॥ ९७३ ॥ व्यतिषजति पदार्थानान्तरः कोऽपि हेतुर्न खलु बहिरुपाधीन्प्रीतयः संश्रयन्ते । विकसति हि ४पतङ्गस्योदये पुण्डरीकं | | * १ वृत्तान्तः २ कुतूहलकारिणी. ३ भूतबाधा. ४ वायसा | १ वीर्यम् २ कार्यसमूहम्. ३ परिणाम ४ सूर्यस्य |

सामान्यनीतिः १७७

द्रवति च हिमरश्मावुद्गते चन्द्रकान्त ॥ ९७४ ॥ प्रथम- दिवसचन्द्र सर्वलोकैकवन्द्यः स च सकलकलाभिः पूर्णचन्द्रो न वन्द्यः । अतिपरिचयदोषात्कस्य नो मानहानिर्नवनवगुण- रागी प्रायशः सर्वलोकः ॥ ९७५ ॥ भवति हृदयहारी कोऽपि कस्यापि हेतुर्न खलु गुणविशेषः प्रेमबन्धप्रयोगे । किसलयितवनान्ते कोकिलारावरम्ये विकसति न वसन्ते मालती कोऽत्र हेतुः ॥ ९७६ ॥ परीवादस्तथ्यो भवति वितथो वापि महता तथाप्युच्चैर्धाम्नो हरति महिमानं जन- रवः । तुलोत्तीर्णस्यापि प्रकटितहुताशेषतमसो रवेस्तादृक्तेजो नहि भवति कन्यां गतवतः ॥ ९७७ ॥ बहिः सर्वाकार- प्रगुणरमणीयं व्यवहरणमभ्युत्थानान्यपि तनुतराणि स्थगयति । जनं विद्वानैकः सकलमभिसंधाय कपटैस्तटस्थः स्वानर्थान्घटयति च मौनं च भजते ॥ ९७८ ॥ कलारत्नं गीतं गगनतलरत्नं दिनमणि सभामारत्नं विद्वाञ्श्रवणपुटरत्नं हरिकथा । निशारत्नं चन्द्रः शयनतलरत्नं शशिमुखी महीरत्नं श्रीमाञ्जयति रघुनाथो नृपवरः ॥ ९७९ ॥ नराः संस्कारार्हा जगति किल केचित्सुकृतिनः समानाया जातावपि वयसि सत्यामपि धियि । अयं दृष्टान्तोऽत्र स्फुटपरिचयाद्भ्यसनतः शुकः श्लोकान्वक्तुं प्रभवति न काकः क्वचिदपि ॥ ९८० ॥ वरं तुङ्गाच्छृङ्गाद्गुरुशिखरिणः क्वापि पुलिने पतित्वायँ कायः कठिनदृषदन्तर्विदलितः । वरं न्यस्तो हस्तः फणिप- तिमुखे तीव्रदशने वरं वह्नौ पातस्तदपि न कृतः शील- विलयः ॥ ९८१ ॥ विदेववर्जं^१ ग्रामं विबुधविधुरा भूपतिसभा मुखं श्रुत्या हीनं मनुजपतिशून्यं च विषयम्^२ । अनाचारा- न्दारानपहरिकथं काव्यमपि च प्रवृत्तत्वापेतं गुरुमपि सुबुद्धिः परिहरेत् ॥ ९८२ ॥ मणिः शाणोल्लीढः^३ समरविजयी हेतिनिहतो^४ मदक्षीणो नागः^५ शरदि सरितः श्यानपुलिनाः । कलाशेषश्चन्द्रः सुरतमृदिता बालवनिता तनिना शोभन्ते गलितविभवाश्चार्थिषु नृपाः ॥ ९८३ ॥ किमासेव्यं पुंसा सविधमनवद्यं द्युसरितः किमेकान्ते ध्येयं चरणयुगलं कौस्तुभभृतः । किमाराध्यं पुण्यं किमभिलषणीयं च करुणा यदासक्त्या चेतो निरवधि विमुक्तौ प्रभवति ॥ ९८४ ॥ वरं मौनं कार्यं न च वचनमुक्तं यदनृतं वरं क्लीव्यं^७ पुंसां न च परकलत्राभिगमनम् । वरं प्राणत्यागो न च पिशुनवाक्ये- ष्वभिरुचिवरं^८ भिक्षाशित्वं न च परधनास्वादनसुखम् ॥ ९८५ ॥ वरं शून्या शाला न च खलु वरो दुष्टवृषभो वरं वेश्या पत्नी न पुनरविनीता कुलवधूः । वरं वासोऽरण्ये न पुनरविवेकाधिपपुरे^९ वरं प्राणत्यागो न पुनरधमानामुपगमः ॥ ९८६ ॥ दृढः प्रेमा भग्नः संदसिरिव^१ संधिं न भजते भजेतापि प्रायः स्खलति खलु यत्नैरपि धृतः । स्वनेत्रो चेत्साम्यं भजति न भजेद्वा न भवति च्युताशङ्कश्चेत्यास्मन्- तिमुपगतस्तु व्यथयति ॥ ९८७ ॥ इयं प्रीतिर्वल्ली हृदयभुवि दैवात्समुदिता तथा यत्नाद्रक्ष्या प्रकृतिमृदुलापायबहुला । यथा नैना स्फीता पिशुनजनदुर्वाक्यदहनो दहन्त्यन्तः शोषं व्रजति न पुनः सौहृदनिधेः ॥ ९८८ ॥ न रम्यं नारम्यं प्रकृतिगुणतो वस्तु किमपि प्रियत्वं यत्र स्यादितरदपि तद्ग्राहकवशात् । रथाङ्गाहानानां भवति विधुरङ्गारशकटी पटीरारम्भः कुम्भः स भवति चकोरीनयनयोः ॥ ९८९ ॥ अरण्यं सौरङ्गैर्रिगिरिकुहरगर्भाश्च^२ हरिभिर्दिशो^३ दिर्मातङ्गे^४ सलिलमपिषैं पङ्कजवनैः । प्रियाचक्षुर्मध्यस्तनवदनसौन्दर्यवि- जितैः सता माने म्लाने मरणमथवा दूरगमनम् ॥ ९९० ॥ नभोभूषा पूषा^५ कमलवनभूषा मधुकरी वचोभूषा सत्यं वरविभवभूषा वितरणम् । मनोभूषा मैत्री मधुसमयभूषा मनसिजः संदोभूषा^६ सूक्तिः सकलगुणभूषा च विनयः ॥ ९९१ ॥ कलासीमा काव्यं सकलगुणसीमा वितरणं मये सीमा मृत्युः सकलसुखसीमा सुवदना । तपः सीमा मुक्तिः सकलकृतिसीमाक्षितिभृतिः प्रिये सीमाह्लादः श्रवणसुखसीमा हरिकथा ॥ ९९२ ॥ शशी दिवसधूसरो गलितयौवना कामिनी सरो विगतवारिजं मुखमनक्षरं स्वाकृते । प्रभुर्धनपरायणः सततदुर्गतः^७ सज्जनो नृपाङ्गन- गतः खलो मनसि सप्त शल्यानि मे ॥ ९९३ ॥ प्रसरति मनः कार्यारम्भे दृढीभवति स्पृहा स्वयमुपनयन्नर्थान्मन्त्रो न गच्छति विप्लवम् । फलति सकलं कृत्यं चित्तं समुन्नतिमश्नुते भवति च रतिः श्लाघ्ये कृत्ये नरस्य भविष्यतः ॥ ९९४ ॥ सरसि बहुशस्ताराच्छांये क्षणातपरिवञ्चितः कुमुदविटपान्वेषी हंसो निशासु विचक्षणः । न दशति पुनस्ताराशङ्की दियापि सितोत्पलं कुहकचकितो लोकः सत्येऽप्यप्रायमपेक्षते ॥ ९९५ ॥ स्फलनिश्चयः शाखाभङ्गं करोति वनस्पतेर्गनममलस वर्हा- टोपः करोति शिखण्डिनः । चतुरगमनो जाल्यो योऽश्वः स गौरवं वाब्वते गुणवति जने प्रायेणैते गुणाः खलु दूष- णम् ॥ ९९६ ॥ कृमिकुलचितं^८ लोलाक्लिन्नं^९ विगन्धि^१० जुगु- प्सितं^११ निरुपमरसप्रीत्या खादन्नरास्थि निरामिषम्^१२ । सुरैपति-^१३ मपि श्वा पार्श्वस्थं विलोक्य न शङ्कते नहि गणयति क्षुद्रो जन्तुः परिग्रहफल्गुताम्^१४ ॥ ९९७ ॥ मधुकरगणश्रूंतं त्यक्त्वा गतो नवमल्लिकां पुनरपि गतो रक्ताशोकं कदम्ब-

१ रहिताम्. २ देशम् ३ निकषपाषाणेनोल्लिखितः ४ आयुधैः कृत- क्षत ५ हस्ती. ६ शुकः. ७ नपुंसकत्वम् ८ दुष्कीर्तिता. ९ दुर्विवेकिराज्ये- २३ सु. रं. भां.

१ समीचीनः खङ्ग इव २ मृगै ३ सिंहैः ४ दिग्गनै ५ सूर्य ६ सभा. ७ दरिद्र ८ कीटकसमूहैर्व्याप्तम् ९ लालयार्द्रम् १० आम- गन्धि ११ गर्हितम्. १२ निर्भासम्. १३ इन्द्रम्. १४ क्षुद्रकत्वम्

वनं ततः । तदपि सुचिरं स्थित्वा तेभ्यः प्रयाति सरोरुहं परिचितजनद्वेषी लोको नवं नवमीहते ॥ ९९८ ॥ दद्या- त्साधुर्यदि निजपदे दुर्जनाय प्रवेशं तन्नाशाय प्रभवति ततो वाञ्छमानः स्वयं सः । तस्माद्देयो विपुलमतिभिर्नावका- शोऽधमानां जारोऽपि स्याद्गृहपतिरिति श्रूयते वाक्यतोऽत्र ॥ ९९९ ॥ मौने मौनी गुणिने गुणवान्पण्डिते पण्डितोऽसौ दीने दीनः सुखिनि सुखवान्भोगिनि प्राप्तभोगः । मूर्खे मूर्खो युवतिषु युवा वाग्मिषु प्रौढवाग्मी धन्यः कोऽपि त्रिभुवन- जयी योऽवधूतेऽवधूतः ॥ १००० ॥ विद्यातीर्थे जगति विबुधाः साधवः सत्यतीर्थे गङ्गातीर्थे मलिनमनसो योगिनो ध्यानतीर्थे । धारातीर्थे धरणिपतयो दानतीर्थे धनाढ्या लज्जा- तीर्थे कुल्युवतयः पातकं क्षालयन्ति ॥ १००१ ॥ साध्वीस्त्रीणां दयितविरहे मानिनां मानभङ्गे श्लोकानामपि जनरवे निग्रहे पण्डितानाम् । अन्योद्रेके कुटिलमनसां निर्गुणानां विदेशे भृत्याभावे भवति मरणं किं तु संभावित्तानाम् ॥ १००२ ॥ शीतेऽतीते वसनमशनं वासरान्ते निशान्ते क्रीडारम्भं कुव- लयदृशां यौवनान्ते विवाहम् । सेतोर्बन्धं पयसि चलिते वार्धके तीर्थयात्रां वित्तेऽतीते वितरणमतिं कर्तुमिच्छन्ति मूढाः ॥ १००३ ॥ श्रेयो नूनं व्रजति स पुमांश्शिक्षया वर्धितो यः स्वच्छन्दं यश्चरति स पराभूतिमाप्नोति काले । पूज्यो वेणुर्भवति च नतिं प्रापितो भूपतीनामन्यन्नृत्योचित- मिति करे नर्तकाः कल्पयन्ति ॥ १००४ ॥ बाले बाला विदुषि विबुधा गायने गायनेगाः शूरे शूरा निगमविदि चान्नायलीलागृहाणि । सिद्धे सिद्धा मुनिषु मुनयः सत्सु सन्तो महान्तः प्रौढे प्रौढाः किमिति वचसा तादृशा यादृ- शेषु ॥ १००५ ॥ चान्द्रीं लेखां दशति दशनैर्दारुणः सैहि- केयो नव्यां वल्लीं दवदहनकश्चान्दनीं दन्दहीति । अप्यु- न्मत्तः कुवलयमयीं मालिकामारुनीते मूलादुन्मूलयति नलिनीं दुष्टहस्ती करेण ॥ १००६ ॥ यावत्स्वस्थमिदं शरीर- मरुजं यावज्जरा दूरतो यावच्चेन्द्रियशक्तिरप्रतिहता याव- त्क्षयो नायुषः । आत्मश्रेयसि तावदेव विदुषा कार्यः प्रयत्नो महान्संदीप्ते भवने तु कूपखननं प्रत्युद्यमः कीदृशः ॥१००७॥ निर्वृत्तौध्वरकृत्य ऋत्विजमहो तीर्णोपगो नाविकं युद्धान्ते सुभटं च सिद्धविजयो वोढारमाप्तस्थलः । वृद्धं वारवधूंजनं च कितवो निर्द्यूततद्यौवनो ध्वस्तां तङ्गचयश्चिकित्सकमपि द्वेष्टि प्रदेयार्थिनम् ॥ १००८ ॥ मित्रं स्वेच्छतया रिपुं नयैर्बलैर्लुब्धं धनैरीश्वरं कार्येण द्विजमादरेण युवतिं प्रेम्णा शर्मैर्बान्धवान् । अत्युग्रं स्तुतिभिर्गुरुं प्रणतिभिर्मूर्खं कथा- भिर्बुधं विद्याभी रसिकं रसेन सकलं शीलेन कुर्याद्वशम् ॥ १००९ ॥ दौर्मन्त्र्यान्नृपतिर्विनश्यति यतिः सङ्गात्सुतो लालनाद्विप्रोऽनध्ययनात्कुलं कुतनयाच्छीलं खलोपासनात् । स्त्री मद्यादनवेक्षणादपि कृषिः स्नेहः प्रवासाश्रयान्मैत्री चाप्रण- यात्समृद्धिरनयात्त्यागात्प्रमादाद्धनम् ॥ १०१० ॥ कोऽर्था- न्प्राप्य न गर्वितो भुवि नरः कस्यापदोऽस्तं गताः स्त्रीभिः कस्य न खण्डितं बत मनः को नाम राज्ञां प्रियः । कः कालस्य न गोचरो धनकृते कोऽर्थी गतो गौरवं को वा दुर्जनवागुरानिपतितः क्षेमेण यातो गृहम् ॥ १०११ ॥ वैद्यं पानरतं नटं कुपठिनं स्वाध्यायहीनं द्विजं योवं कापु- रुषं हयं गतरयं मूर्खं परिव्राजकम् । राजानं च कुमन्त्रिभिः परिवृतं देशं च सोपद्रवं भार्यां यौवनगर्वितां पररतां मुञ्च- न्ति ते पण्डिताः ॥ १०१२ ॥ वृक्षं क्षीणफलं त्यजन्ति विहगाः शुष्कं सरः सारसा निर्द्रव्यं पुरुषं त्यजन्ति गणिका भ्रष्टं नृपं मन्त्रिणः । पुष्पं पर्युषितं त्यजन्ति मधुपा दग्धं वनान्तं मृगाः सर्वः कार्यवशाज्जनोऽभिरमते तत्कस्य को वल्लभः ॥ १०१३ ॥ सन्तश्चेदमृतेन किं यदि खलस्तत्का- लकूटेन किं दातारो यदि कल्पगास्त्रिभिरलं यद्यर्थिनः किं तृणैः । किं कर्पूरशलाकया यदि दृशः पन्थानमेति प्रिया संसारोऽपि सतीन्द्रजालमपरं यद्यस्ति तेनापि किम् ॥ १०१४॥ लोभश्चेदगुणेन किं पिशुनता यद्यस्ति किं पातकैः सत्यं चेत्त- पसा च किं शुचि मनो यद्यस्ति तीर्थेन किम् । सौजन्यं यदि किं गुणैः स्वमहिमा यद्यस्ति किं मण्डनैः सद्धिद्या यदि किं धनैरपयशो यद्यस्ति किं मृत्युना ॥ १०१५ ॥ छेदनन्दनचूतचम्पकबने रक्षापि शाखोटके हिंसा हंस- मयूरकोकिलकुले काकेषु नित्यादरः । मातङ्गेन खरक्रयः समतुला कर्पूरकार्पासयोरेषा यत्र विचारणा गुणिगणे देशाय तस्मै नमः ॥ १०१६ ॥ या राका शशिशोभना गतघना सा यामिनी यामिनी या सौन्दर्यगुणान्विता पतिरता सा कामिनी कामिनी । या गोविन्दरसप्रमोदमधुरा सा माधुरी माधुरी या लोकद्वयसाधनी तनुभृतां सा चातुरी चातुरी ॥ १०१७॥ किं तीर्थं हरिपादपद्मभजनं किं रत्नमच्छा मतिः किं शास्त्रं श्रवणेन यस्य गलति द्वैतान्धकारोदयः । किं मित्रं सतततो- पकाररसिकं तत्त्वावबोधः सखे कः शत्रुर्वद खेददानकुशलो दुर्वासनासञ्चयः ॥ १०१८ ॥ क्षान्तिश्चेत्कवचेन किं किम- रिभिः क्रोधोऽस्ति चेद्देहिनां ज्ञातिश्चेदनलेन किं यदि सुहृ- द्दिव्यौषधैः किं फलम् । किं सर्पैर्यदि दुर्जनाः किमु धनैर्वि- द्यानवद्या यदि व्रीडा चेत्किमु भूषणैः सुकविता यद्यस्ति

१ रुजारहितम् २ उद्योग ३ संपादितयज्ञकृत्य ४ उत्तीर्णो नदी येन स ५ वोढारम् ६ धूर्ते ७ निरस्तरोगसच्य . ८ वेधम् ९ नीतिशक्तिभिः । १ स्वार्थपरत्वात् २ दुष्टा ३ सहनशीलता.

सामान्यनीतिः १७९

राज्येन किम् ॥ १०१९ ॥ सूनु सच्चरितः सती प्रियतमा स्वामी प्रसादोन्मुखः स्निग्धं मित्रमवञ्चकः परिजनो निःक्लेश-लेशं मन । आकारो रुचिर, स्थिरश्च विभवो विद्यावदातं सुखं तुष्टे विष्टपकष्टहारिणि हरौ संप्राप्यते देहिना ॥ १०२० ॥ का श्लाघ्या गुणिना क्षमा परिभव को य. स्वकुल्यै कृतः कि दुःखं परसश्रयो जगति क श्लाघ्यो य आश्रीयते । को मृत्युर्व्यसन शुच जहति के यैर्निर्जिता शत्रव. कैर्विज्ञातमिद विगतनगरे छन्नस्थितैः पाण्डवैः ॥ १०२१ ॥ स स्निग्धोऽकुशलान्निवारयति यस्तत्कर्म यन्निर्मलं सा स्त्री यानुविधायिनी स मतिमान्य. सद्भिर् + यर्च्यते । सा श्रीर्या न मद करोति स सुखी यस्तृष्णया मुच्यते तन्मित्रं यदकृत्रिम म पुरुषो य. खिद्यते नेन्द्रियै ॥ १०२२ ॥ प्रायेणात्र कुलान्वित कुकुलजा. श्रीवल्लभ दुर्भगा दातार कृपणा ऋजूननृजवो वित्तान्वितं निर्धना । वैरुप्योपहताश्च कान्तवपुषं धर्माश्रयं पापिनो नानाशास्त्रविचक्षण च पुरुष निन्दन्ति मूर्खा जना ॥ १०२३ ॥ पौलस्त्य. कथमन्दारहरणे दोषं न विज्ञातवान्रामेणापि कथ न हेमह रिणस्यासम्भवो लक्षित । अक्षैश्चापि युधिष्ठिरेण सहसा प्राप्तो ह्यनर्थ. कथ मैत्यासन्नविपत्तिमूढमनसा प्रायो मति. क्षीयते ॥ १०२४ ॥ सिंहो व्याकरणस्य कर्तुरहरत्प्राणान्प्रियान्पाणिनेर्मीमासाकृतमुन्ममाथ सहसा हस्ती मुनि जैमिनिम् । छन्दोज्ञाननिधि जघान मकरो वेलातटे पिङ्गलं ह्यज्ञानावृतचेतसामतिरुषा कोऽर्थस्तिरश्चा गुणे. ॥ १०२५ ॥ शक्तेनापि सता जनेन विदुषा कालान्तरप्रेक्षिणा वस्तव्यं खलु वज्रपातविषमे क्षुद्रेऽपि पापे जने । दर्वीव्यग्रकरेण धूममलिनेनायासयुक्तेन कि भीमेनातिबलेन मत्स्यभवनेऽपूपा न सङ्घटिताः ॥ १०२६ ॥ सिद्धि वाञ्छयता जनेन विदुषा तेजो निगृह्य स्वक सत्त्वोत्साहवतापि दैवगतिषु स्थैर्य प्रकार्य क्रमात् । देवेन्द्रद्रुहिणोपमैर्बहुगुणैरभ्यर्चितो भ्रातृभिः किं क्लिष्टः सुचिर विराटभुवने पूर्वं न धर्मात्मज. ॥ १०२७ ॥ रूपेणाप्रतिमेन यौवनगुणै. श्रेष्ठे कुले जन्मना गन्तव्यानि दिनानि दैववशतो भूयो धन वाञ्छता । सैरन्ध्रीति विगर्हिता युवतिभि. साक्षेपमाज्ञाभयाद्द्रौपद्या किल मत्स्यराजभवने घृष्ट न कि चन्दनम् ॥ १०२८ ॥ किं चित्रं यदि राजनीति कुशलो राजा भवेद्धार्मिक. किं चित्र यदि वेदशास्त्रनिपुणो विप्रो भवेत्पण्डितः । तच्चित्रं यदि रूपयौवनवती साध्वी भवेत्कामिनी तच्चित्रं यदि निर्धनोऽपि पुरुषः पाप न कुर्यात्कचित् ॥ १०२९ ॥ वासांसि ब्रजचारिवारिजदृशा ह्रुत्वा हठादुच्चकैर्यैः प्राग्भूरूहमारुरोह स पुनर्वस्त्राणि विस्तारयन् । व्रीडामारमपाचकार सहसा पाञ्चालजाया. स्वयं को जानाति जनो जनार्दनमनोवृत्ति कदा कीदृशी ॥ १०३० ॥ अर्थी लाघवमुच्छ्रितो निपतन कामातुरो लाञ्छनं १नि.खो वञ्चनमुन्मना विकलता दोषाकुल. सशयम् । लुब्धोऽकीर्तिमसगर. परिभव दुष्टोऽन्यदोषे रति दुर्भागप्रियता दुरोदरवश प्राप्नोति कष्ट सुहृः ॥ १०३१ ॥ नीतिर्भूमिभुजा नतिर्गुणवता २ह्रीरङ्गनाना रतिर्दपत्यो. शिशवो गृहस्य कविता बुद्धे प्रसादो गिगम् । लावण्यं वपुष श्रुत सुमनस शान्तिर्द्विजस्य क्षमा शक्तस्य द्रविणं गृहाश्रमवता स्वास्थ्यं सता मण्डनम् ॥ १०३२ ॥ कार्पण्येन यशः ३कृवा गुणचयो दम्भेन सत्यं क्षुधा मर्यादा व्यसनैर्धन च विपदा स्थैर्य प्रमादैर्द्विजः । पैशुन्येन कुल मदेन विनयो दुःश्रद्धया पौरुष दारिद्येण जनादरो ममतया चात्मप्रकाशो हतः ॥ १०३३ ॥ तारुण्य तरुणीजने विकचता पुष्पे विधौ चन्द्रिका कासारे कुमुद वने पिचूंवनं दानं द्विपेंद्रेंगले । आनृण्यं गृहिणा गृहस्य गृहिणी पित्रो शुभा संततिर्लावण्य तनुते द्विजे ऽतिपलिते विद्वत्त्वतुर्थाश्रम. ॥ १०३४ ॥ माधुर्य प्रमदाजनेषु ललितं दाक्षिण्यमार्ये जने शौर्य शत्रुपु नम्रता गुरुजने धर्मिष्ठता साधुषु । मर्मज्ञेष्वनुवर्तनं बहुविधं मानं जने पण्डिते शाठ्यं पापिपने नरस्य कथिताः पर्यन्तमयौ गुणाः ॥ १०३५ ॥ इन्दु निन्दति तस्करो गृहपतिं जारो सुशीलं खलः साध्वीमप्यसती कुलीनमकुलो जह्याज्जरन्तं युवा । विद्यावन्तमकक्षरो धनपति नीचश्च रूपोज्ज्वलं वैरुप्येण हतः प्रबुद्धमबुधोत्कृष्ट निकृष्टो जन ॥१०३६॥ विद्वान १४ससदि पौक्षिकः परवशो मानी दरिद्रो ९गृही द्रव्याढ्य. कृपणो यतिर्वसुमना वृद्धो विवाहोद्यतः । राजा दु सचिवप्रियः सुकुलजो मूर्ख. पुँमान्स्त्रीजितो वेदान्ती हतसत्क्रियः किमपर र्हौसास्पद भूतले ॥ १०३७ ॥ का विद्या कविता विनार्थिनि जने त्यागं विना श्रीश्च का को धर्मः कृपया विना क्षितिपतिः को नाम नीति विना । क. सूनुर्विनेय विना कुलवधू. का स्वामिभक्ति विना भोग्यं कि रमणी विना क्षितितले कि जन्म कीर्ति विना ॥ १०३८ ॥ २०दाक्षिण्य स्वजने दया परजने शाठ्यं सदा दुर्जने प्रीतिः साधुजने नैयो नृपजने विद्वज्जनेऽप्यार्जवम् । शौर्य शत्रुजने क्षमा गुरुजने नारीजने धूर्तता ये चैवं पुरुष. कलासु कुशलास्तेष्वेव लोकस्थिति. ॥ १०३९ ॥ स्वाधीना दयिता सैतावधि सुतोऽसौ

पादटिप्पणी

१ रावण . २ पाशै ३ प्राप्तविपद्ग्रस्तचित्तानाम् ४ विराटनगरे

१ कलङ्कम् २ निर्धन ३ अस्वास्थ्यन्त करण ४ अदृष्टयुद्धप्रसङ्ग ५ दुर्वचनशील ६ द्यूतवश ७ लज्जा ८ प्रसन्नता ९ क्रोधेन १० गुणसमुदाय ११ विकसन १२ कार्पासवन १३ चतुदिकप्रतिबधरहितस्य १४ सभायाम् १५ पक्षधारी १६ गृहस्थाश्रमी १७ स्त्रीण १८ हास्यविषय १९ सरलभाव . २० नीति २१ पुत्रजन्मावधि

१८० सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ३ प्रकरणम्

षोडशाब्दावधि स्यात्कन्या करपीडनावधि सुतस्त्री तद्वशत्वा- वधि । जामाता बहुलार्पितावधि सखा साधुप्रलापावधि शिष्यो गुह्यनिरूपणावधि परे चैतेऽधनत्वावधि ॥ १०४० ॥ स्त्रीणां यौवनमर्थिनामन्वगमो राज्ञां प्रतापः सतां स्वास्थ्यं स्वल्पधनस्य संहतिरसद्वृत्तेश्च वाग्डम्बरः । स्वाचारस्य सद्- र्च्चनं परिणतेर्विद्या कुलसैकता प्रज्ञाया धनमुन्नतेरतिनतिः शान्तेर्विवेको बलम् ॥१०४१॥ नागो भाति मदेन ¹कं जल- रुहैः पूर्णेन्दुना शर्वरी शीलेन प्रमदा जवेन तुरगो नित्योत्स- वैर्मन्दिरम् । वाणी व्याकरणेन हंसमिथुनैर्नद्यः सभा पण्डितैः सत्पुत्रेण कुल नृपेण वसुधा लोकत्रयं विष्णुना ॥१०४२॥ एहि स्वागतमाविशासनमिदं कस्माच्चिराद्दृश्यसे का वार्ता ³परिदुर्बलोऽसि नितरां प्रीतोज्झि ते दर्शनात् । इत्येव समु- पागतं द्विजवरं संभावयन्त्यादरात्तेषा युक्तमशङ्कितेन मनसा गेहेषु गन्तुं सदा ॥ १०४३ ॥ स्यादत्यन्तरनिक्षरः क्षिति- पति. श्रीकारमात्राश्रयान्मत्री तत्कथितार्थलेखनपरस्तत्सेवको जायते । अध्येता तदगारमेव भजते विद्वांस्तु तं याचते यावान्यस्य गिरा समं परिचयस्तावन्विदूरे श्रियः ॥१०४४॥ को लाभो गुणिसंगम. किंसुखं प्रज्ञैतरैः संगति. का हानिः समयच्युतिर्निपुणता का धर्मतत्त्वे रतिः । कः शूरो विजि- तेन्द्रिय. प्रियतमा कानुव्रता किं धन विद्या किं सुखमप्र- वासगमनं राज्यं किमाज्ञाफलम् ॥ १०४५ ॥ सस्यानि स्वय- मत्ति चेद्वसुमती माता सुतं हन्ति चेद्लेलाम्बुनिधिर्विल- ङ्घयति चेद्भूमिं दहेत्यावकः । आकाशं जनमस्तके पतति चेदन्नं विषं चेद्भवेद्न्यायं कुरुते यदि क्षितिपतिः कस्सं निरोढुं क्षम. ॥ १०४६ ॥ वासः शुभ्रमृतुर्वसन्तसमयः पुष्पं शरन्मालती धान्युष्क. कुसुमायुधः परिमल. कस्तूरि- काजं धनुः । वाणी तर्करसोज्ज्वला प्रियतमा श्यामा वयो नूतनं मार्गः शाम्भव एव पञ्चमलया गीतिः कविर्बिल्हणः ॥ १०४७ ॥ ⁶रोलम्बैर्न विलैम्बित विवटितं धूमाकुलैः कोकि- लैर्मायूरैश्ललितं पुरैव रभसात्कीरैर्गैरैर्गीतम् । एकेनापि सुपल्लवेन तरुणा दावानलोपप्लवः सोढः को न विपत्सु मुञ्चति जनो मूर्खापि यो लालितः ॥१०४८॥ ⁹क्षोणीशाश्रयिणा परो- पकरणाभावादैवासश्रिया कार्पण्यात्सुधियामनध्ययनतो यूना प्रवासाश्रयात् । ज्ञातॄणां जगदीशभक्तिविरहादायुर्वृथा

१ उदकम्. २ वेगेन ३ कृश ४ अत्यन्तदूरे ५ मूर्खे ६ भ्रमरै. ७ विलम्बो न कृत. ८ मयूरसमूहैः ९ शुक्ते १० राजाश्रयवताम् ११ धनिनाम्

गच्छतीत्येवं काससमुद्भवः प्रतिदिनं नादो वदत्युच्चकै- ॥ १०४९ ॥ मानुष्ये सति दुर्लभा पुरुषता पुंस्त्वे पुनः विप्रता विप्रत्वे बहुविद्यतातिगुणता विद्यावतोऽर्थज्ञता । अर्थज्ञस्य विचित्रवाक्यपटुता तत्रापि लोकज्ञता लोकज्ञस्य समस्तशास्त्रविदुषो धर्मे मतिर्दुर्लभा ॥ १०५० ॥ आयाते च तिरोहितो यदि पुनर्दृष्टोऽन्यकार्ये रतो वाचि स्मेरमुखो विषण्णवदनः क्लेशेश्ववादे मुहुः । अन्तर्वेश्मनि वासमि- च्छति भृशं व्याधीति यो भाषते भृत्यानामपराधकीर्तनपर- स्तन्मन्दिर न व्रजेत् ॥ १०५१ ॥ बन्दी विन्दति चेद्दमा- त्यपदवी शिष्टैरलं भूरिभिः पुंभिश्चेत्प्रतिपाद्यते रतिकला कैणी- दशामादरः । विश्रान्ता यदि वैखरीषु कविता काव्येन भव्येन कि भूपाले यवने समस्तभुवने वैदग्ध्यमस्तं गतम् ॥ १०५२ ॥ आहूतेषु विहंगमेषु मशको नायान्पुरो वार्यते मध्येवारिधि वा वसस्तृणमणिर्धत्ते मणीना रुचम् । खद्यो- तोऽपि न कम्पते प्रविचलन्मध्येऽपि तेजस्विना धिक्सा- मान्यमचेतस प्रभुमिवानासृष्टतत्त्वान्तरम् ॥ १०५३ ॥ मूर्खोऽशान्तस्तपस्वी क्षितिपतिरलसो मत्सरी धर्मशीलो दुःस्थो मानी गृहस्थः प्रमुरतिकृपणः शास्त्रबुद्धर्महीन. । आज्ञाहीनो नरेन्द्रः शुचिरपि सततं य. परान्नेोपभोजी वृद्धो रोगी दरिद्र स च युवतिपतिर्धिंग्विडम्बप्रकारान् ॥ १०५४ ॥ ख्यात. शक्रो भगाङ्को विधुरपि मलिनो माधवो गोपजातो वेश्यापुत्रो वसिष्ठो रतिपतिरतनुः सर्वभक्षी हुताशः । व्यासो मत्स्योदरीयो लवणजलनधिः पाण्डवा जारजाता रुद्रः प्रेता- स्थिधारी त्रिभुवनविषये कस्य दोषो न चास्ति ॥ १०५५ ॥ प्राणाघातान्निवृत्ति परधनहरणे सययः सत्यवाक्यं काले शक्त्या प्रदानं युवतिजनकथामूकभावः परेषाम् । तृष्णास्रोतो- विभङ्गो गुरुषु च विनयः सर्वभूतानुकम्पा सामान्यः सर्वशा- स्रेष्वनुपहतविधिः श्रेयसामेष पन्थाः ॥ १०५६ ॥ आविर्भू- तानुरागाः क्षणमुदयगिरेरुज्जिहानस्य भानोः पत्रच्छायैः पुर- स्तादुपवनतरवो दूरमाश्वेव गत्वा । एते तस्मिन्निवृत्ताः पुन- रितरककुप्प्रान्तपर्यस्तबिम्बे प्रायो भृत्यास्त्यजन्ति प्रचलित- विमवं स्वामिनं सेवमानाः ॥ १०५७ ॥ मणिना वलयं वलयेन मणिर्मणिना वलयेन विभाति करः । कविना च विभुर्विभुना च कविः कविना विभुना च विभाति सभा । शशिना च निशा निशया च शशी शशिना निशया च विभाति नभः । पयसा कमलं कमलेन पयः पयसा कमलेन विभाति सरः ॥ १०५८ ॥

इति श्रीसुभाषितरत्नभाण्डागारे तृतीयं राजप्रकरणं समाप्तम्

चतुर्थं चित्रप्रकरणम्

समस्याख्यानम्

१८२ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ४ प्रकरणम्

॥ २८ ॥ कर्पूरपूरच्छविवादविद्यासवावदूक्यतियुक्तितार्ये ।
इन्दौ नृपेद्रोहि तमोवितान सूर्योदये रोदिति चक्रवाकी
॥ २९ ॥ विलोक्य बालामुरवचन्द्रबिम्ब कण्ठे च मुक्तावलि-
हारताराः । पुनर्निशाया भयभीतभीता सूर्योदये रोदिति
चक्रवाकी ॥ ३० ॥ सर्वस्य जन्तोर्भवति प्रमोदो विरोधिवर्गे
परिभूयमाने । तिरोहिते त्वद्यशसा नरेन्द्र चन्द्रोदये नृत्यति
चक्रवाकी ॥ ३१ ॥ न कापि गमाहितसशयाया विना
नमात्व^(२) जनकात्मजाया । गुर सुराणाङ्कपुर सराणा-
मङ्गारपूर्ण कमल प्रफुल्लम् ॥ ३२ ॥ पुजायमानाऽरुणरत्नहार
कान्तोऽरसि सावदनङ्ग भाति । सिध्येदमुष्योपमितियदि
स्यादङ्गारपूर्ण कमल प्रफुल्लम् ॥ ३३ ॥ रे पुत्र सत्सङ्गमवामुहि
त्वमसत्प्रसङ्ग त्वरया विहाय । धन्योऽपि निन्दा लभते
कुसङ्गात्सिन्दूरबिन्दुर्विवधवाललाटे ॥ ३४ ॥ श्रुत्वा प्रदग्धं
तनय सशोका पुनर्निशम्याऽथशरीरमावम् । पश्यत्सु देवेषु
च धावमाना र्मा मुदा ^१शकरमालिङ्ग ॥ ३५ ॥ सुतं
पतन्तं प्रसमीक्ष्य पावके न बोधयामास पति पतिव्रता ।
तदा ह्यसौ तद्गतशक्तिपीडितो हुताशनश्चन्दनपङ्कशीतल
॥ ३६ ॥ उन्नमय्य मेकचग्रहमौंस चुम्बति प्रियंतमे
हठवृत्त्या । कूजिता जयति मानधनाया। हूहुहूहुहुहुहु-
हुहुहूहु ॥ ३७ ॥ मम करग्रहणाथ पणीकृत न यदि राघ-
वतोऽप्यधिरोहति । सखि तदैवमभून्मम जीविते शशक-
शृङ्गमयं कठिनं वपुः ॥ ३८ ॥ नीलाऽञ्जयतिनदनं नितान्त-
वृत्तमास्यश्रीपरिचितचन्द्रिकाविलासम् । स्नातायाः सरसि
विलोक्य वक्रचन्द्र मध्याह्ने मुकुलितमम्बुज वनान्ते ॥ ३९ ॥
काचिद्दिनार्धसमये ^९रविरश्मितमा ^१०नीलांशुकाञ्चलनिली-
नमुखेन्दुबिम्बाम् । ता तार्दशीं समुन्वीक्ष्य कविर्जगाद
राहुर्दिवा ग्रसति पर्व विना किलेन्दुम् ॥ ४० ॥ बहल-
बलसमर्था मेत्रनादादयो मे सपदि युवि विशन्त कीट-
हस्ते निपेतु । इति वदति दशास्यो हस्ततालं वितत्य
मशकगलकरन्ध्रे हस्तियूथ प्रविष्टम् ॥४१॥ मृगशिशुनयनाया
अक्षिपक्ष्मप्रकोणे विलसति तरला या तारका तारकेव ।
प्रतिफलित इहोष्ट्रे भ्रान्तिगस्ते जनाना तिलतुषपुतकोणे
मक्षिकोष्ट प्रसृता ॥ ४२ ॥ मधौ मन्द मन्द मरुति शिशिरे
वाति रुचिर कुलस्त्रीभि कृष्णे विहरति तथा वृष्णिनिकरे ।
उषा योषा तोषाद्धदनमलिरूद्रस्य भिपतो पुर पत्यु कामा-
च्छुशुरमियमालिङ्गति मनी ॥ ४३ ॥ स्वय सगभ्येश
पुरभिदमनल्पेन तपसा महेन्द्र सतोष्य त्रिदशरिपुनाशादसु-
करात् । समायाते पार्थे द्रुपदतनया केशविकल्या पुरः पत्युः
कामाच्छ्वशुरमियमालिङ्गति सती ॥ ४४ ॥ कदाचित्पा-
ञ्चाली विपिनभुवि भीमेन बहुश कृशाङ्गी श्रान्तासि
क्षणमिह निषीदेति गदिता । शनैः गीतन्त्वाय तटविटपिन
प्राप्य मुदिता पुर पत्यु कामाच्छ्वशुरमियमालिङ्गति सती
॥ ४५ ॥ तपापाये गोदापरतटमुनि स्नातुमनमि प्रविष्टे
तत्पूर भगवति सुनौ कुम्भजनुष स्तुत लोपामुद्रा स्वयम-
विकल गन्तुमुदिता पुर पत्यु कामाच्छ्वशुरमियमालिङ्गति
सती ॥ ४६ ॥ सर्वस्य द्वे सुमतिरुमती संपदापत्तिहेतू एको
गोत्रे प्रभवति पुमान्य कुटुम्बं बिभर्ति । वृद्धो यूना मह
परिचयात्ज्यज्यते कामिनीभि स्त्रीपुंपुंच प्रभवति यदा तद्धि
गेह विनष्टम् ॥ ४७ ॥ ^३ये पापं शमयन्ति सगतिभृता
ये दानशूङ्कारिणो येषा चित्तमतीव निर्मलतर येषा
न भग्न व्रतम् । ये सर्वान्सुखयन्ति हि प्रतिदिन
ते साधवो दुर्लभा गङ्गावद्गजगण्डवद्गगनवद्गाङ्गेयवद्ध्ये-
यवत् ॥ ४८ ॥ हारो भाति कुचद्वय तव शुभे मध्ये
वपुः सङ्कच केगा नासिकमौक्तिक सुवदन दर्पाङ्गरागो
दृश । गङ्गावज्जद्गण्डवद्गगनवद्गाङ्गेयवद्ध्येयवज्जम्बूवज्जलं-
बिन्दुवज्जंलजवज्जम्बालवज्जालवत् ॥ ४९ ॥ यत्कण्ठे गरल
विराजतितरा शीर्षे च मन्दाकिनी उत्सङ्गे च शिवामुखं

(२८) 'ठठठठठठठठठठठ' इति समस्या (२९, ३०) 'सूर्योदये रोदिति चक्रवाकी' इति समस्या (३१) 'चन्द्रोदये नृत्यति चक्रवाकी' इति समस्या (३२, ३३) 'अङ्गारपूर्णं कमलं प्रफुल्लम्' इति समस्या (३४) 'सिन्दूरबिन्दुर्विवधवाललाटे' इति समस्या (३५) 'रमा मुदा शंकरमालिङ्ग' इति समस्या (३६) 'हुताशनश्चन्दनपङ्कशीतल' इति समस्या (३७) 'हूहुहूहुहुहुहुहुहूहुं' इति समस्या (३८) 'शशकशृङ्गमयं कठिन वपु ' इति समस्या (३९) 'मध्याह्ने मुकुलितमम्बुज वनान्ते' इति समस्या (४०) 'राहुर्दिवा ग्रसति पर्व विना किलेन्दुम्' इति समस्या

(४१) 'मशकगलकरन्ध्रे हस्तियूथ प्रविष्टम्' इति समस्या (४२) 'तिलतुषपुटकोणे मक्षिकोष्ट प्रसूता' इति समस्या (४३, ४४, ४५, ४६) 'पुर पत्यु कामाच्छुशुरमियमालिङ्गति सती' इति समस्या (४७)'सर्वस्य द्वे', 'एको गोत्रे', 'वृद्धो यूना', 'स्त्रीपुंवच्च' इति चत्वारि पाणिने सूत्राणि समस्या (४८) 'गङ्गावद्गजगण्डवद्गगनवद्गाङ्गेयवद्ध्येयवत्' इति समस्या (४९) 'गङ्गावद्गजगण्डवद्गगनवद्गाङ्गेयवद्ध्येयवत्', 'जम्बूवज्जलबिन्दुवज्जंलजवज्जम्बालवज्जालवत्' इति च समस्या

१ श्रेष्ठचन्दनम् २ केशग्रहसहितम् ३ मुखम् ४ चुम्बन कुर्वति सति ५ कान्ते ६ बलात्कारेण ७ कण्ठेऽव्यक्तशब्द ८ मान एव धनं यस्या मानिन्या इत्यर्थ ९ मध्याह्ने १० सूर्यकिरणसंतप्ताम् ११ नीलबस्राञ्चलपिहितमुखचन्द्राम् १२ स्वर्भानु

१ द्रौपद्या श्वशुरो वायु २ लोपामुद्राया श्वशुर पूरतरणसाधन कुम्भ ३ ये गङ्गावत्सगतिभृता पाप क्षमयन्ति ये गजगण्डवद्दानशूङ्कारिण, येषां चित्त गगनवदतीव निर्मलतरम्, येषा व्रत गाङ्गेयवन्न भग्नम्, ये गेयवत्सर्वान्सुखयन्ति इति योजना ४ कस्तूरिकाकुतोऽङ्गराग ५ कर्दमवत्

समस्याख्यानम् १८३

कटितटे शार्दूलचर्माम्बरम् । माया यस्य रुणद्धि विश्वम-
खिलं तस्मै नमः शंभवे जम्बूवज्जलविन्दुवज्जलजवज्जम्बा-
लवज्जालवत् ॥ ५० ॥ ख्यातस्त्वं फलवृष्टिपुष्टिसुमनःस्वा-
धीनजाम्बूनद. शीर्णास्ते रिपुसंपद प्रतिदिनं मित्रोदये
मोदसे । पान्थाना कुरुषे विलम्बनमहो दृग्तान्तरस्तेजसा
जम्बूवज्जलविन्दुवज्जलजवज्जम्बालवज्जालवत् ॥ ५१ ॥
मङ्गामे रिपुभूभुजा मुखरुचिर्जीवेश्च देवाङ्गणाचक्षु ग्रोलम-
ढक्ष्मासनिवहैस्तन्मेदिनीमण्डनम् । त्वच्चापोद्गतबाणसंहति-
म्भूच्छीराम भूपते जम्बूवज्जलविन्दुवज्जलजवज्जम्बालवं-
जालवत् ॥ ५२ ॥ वैदेही समवाप्य दाशगथिनारम्बे प्रया-
णेऽप्यतो दृष्टा' पुष्पकसंस्थितेन रभसादाकाशमारोहता ।
लङ्कासागरजानकीवनरणक्षोभ्यभ्रत्कारिका जम्बूवज्जलवि-
न्दुवज्जलजवज्जम्बालवज्जालवत् ॥ ५३ ॥ यो द्रोणाचलमा-
दधौ करतले योऽतीतस्तसागर यश्चोत्खातितवास्त्वरुनुद-
वहत्युच्छेन दावानलम् । यो रक्षान्समरेऽरुणत्कपिंवर
पायाद्धनूमान्सौ जम्बूवज्जलबिन्दुवज्जलजवज्जम्वालवज्जाल-
वत् ॥ ५४ ॥ कस्तूरीतिलक ललाटरचितं नामामणि निस्तल
वक्रं कुञ्चितकेशपाशमनिशं दृष्टि निसृष्टा पुरः । पुसा मानस-
मत्स्यबन्धनविधौ वत्सेऽत्र वत्से स्वय जम्बूवज्जलविन्दुव-
जलजवज्जम्बालवज्जालवत् ॥ ५५ ॥ विद्धि श्रीहृदय सदा-
न्तमलिन भीमं भवाम्भोधिवि विज्ञाने सुरत महीशमवन
गूढं दृढ कण्टकैः । दारागारममागम सुविषम मोह पर दुस्तर
जम्बूवज्जलविन्दुवज्जलजवज्जम्यालवज्जालवत् ॥ ५६ ॥
शुण्ठीगोक्षुरयोर्विचार्यू मनसा कल्काशना यन्मया प्रोक्तं
तद्विपरीतक्र कृतमहो गो खुरमात्रे ददौ । नार्थो मूर्खजना-
लये न च सुखं नो वा यशो लभ्यते सद्धैद्ये कविभूपतौ
हरिहरे लाभ पर गोवध ॥ ५७ ॥ पैद्यस्यस्य परामवाय
भैषको मासेन गोभूम्या दथ्यन्नैश्च पामैः प्रतिदिनं संव-
र्धितो यो मया । मोऽयं मिहरवाहूद्वाहन्तरगमङ्गीत्याकुल.
सभ्रमाद्धन्ताशा विलय गता हतविधे लाभ. पर गोवधः
॥ ५८ ॥ पारीन्द्रस पराभवाय सुरभीमासेन दुर्मेधसा
पोष्यन्ते किल पीवरा. कटुगिर श्रान प्रयलादमी । न त्वेमि-
र्मंदमत्तवारणचमूविद्रावण केसरी जेत्तव्यो भवता किरात-
नृपते लाभ पर गोवव ॥ ५९ ॥ अस्माक जैलजीविना
जलमिद् रॉद्धाजिरा जिब्रजे पांतव्य परक्तसक्तमनसा तुसि.

पतीना क्षयः । मत्वैव किल राजदेव नृपते व्यजयैत्रायोत्सवे
मत्सी रोदिति मक्षिका च हसति ध्यायन्ति वामभ्रुवः ॥ ६० ॥
श्रुत्वा सागरवन्धनं दशशिरा सर्वैर्मुखैरेकदा तृणं पृच्छति
वार्तिकान्सचकितो भीत्या पर स्रभ्रमात् । बद्धः सत्यमपानि-
विर्जलनिधिः कीलालधिस्तोयदिः पाथोधिर्जंलधि. पयोधिहरुद्-
धिर्वारांनिधिर्वारिधि ॥ ६१ ॥ पाषाणाः पयसि प्रबद्धवपुष-
स्तिष्ठन्ति सेतु गता. श्रुत्वैवं वदता दशाननधरः क्रुद्धः समुद्रं
प्रति । धिक्त्वा नाम तवाम्बुधिः सलिलविः पानीयधिस्तोयधिः
पाथोधिर्जलधि. पयोविरुदधिर्वारांनिधिर्वारिधिः ॥ ६२ ॥
अम्बा कुप्यति तात मूर्ध्नि विधृता गङ्गेयमुत्सृज्यतां विद्रन्ष-
ण्मुख का गतिर्मम चिर मूर्ध्नि स्थिताया वद । कोपावेर्गध-
शैडिशेशवदनै. प्रत्युत्तर दत्तवान्पाथोधिर्जलधि. पयोधिहरुद्वि-
र्वागंनिधिर्वारिधि. ॥ ६३ ॥ माध्वीके विधुमण्डले वरवधूवक्रे
च गीतान्तरे सक्ते वक्रचतुष्टये दशमुखो विज्ञापिनम्नच्चेरंः ।
बद्धोऽसाविति चेतैर्रभयवशादूचे वच. सञ्जमात्पाथोधि र्जलधिः
पयोथिरुदधिर्वारांनिधिवर्वारिधिः ॥ ६४ ॥ पीतस्त्वं कलशो-
द्भवेन मुनिना ध्वस्तोऽसि देवासुरैरा बद्धोऽसि च राघवेण
मृदुना शौंम्बाम्र्गैर्लङ्घित. । नाम्नामारभटी वृथैव भवतो
लोकैरिय घुष्यते पाथोविर्जलधि पयोथिरुदधिर्वारांनिधिर्वा
रिधि ॥ ६५ ॥ ततुं पर्वतसन्निभेन कपिनौलाब कृता वक्षसि
क्षिप्र वीक्ष्य निमज्जतीमथ तव स्पृष्टास्तगन्ती शिला ।
लोके नृत्यपरे विभीषणजने सीताह सेतूद्यमे तुम्बी मज्जति
सतरन्ति दृषद प्रेतो दिवा नृत्यति ॥ ६६ ॥ त्व नो गोत्र-
पतिस्तवेन्दुरधिपस्तस्यामृतं त्वत्करे तेन व्याधशरग्रह्तां
प्रणयिनीमेना पुनर्जीवय । इत्यूर्ध्व गगने निशापतिमृगे
कारुण्यमातन्वत' शृङ्गाग्रादपतन्मृगस्य रुदतो बाष्पाम्बु
भूमण्डले ॥ ६७ ॥ उन्नादाम्बुदवर्धितान्धतमसि प्रग्रष्ट-
विञ्झण्डले काले यामिकजाग्रदुग्रसुभटव्याकीर्णकोलाहले ।
कर्णस्यासुहृदूर्णवाम्बुवडवावेहेर्यदन्त. पुरादायातासि नदम्बु-

(५०, ५१, ५२, ५३, ५४, ५५, ५६) 'जम्बूवज्जलविन्दुवज्जलजवज्जम्बालवज्जालवत्' इति समस्या (५७, ५८, ५९) 'लाभ परं गोवध' इति समस्या

(६०) 'मत्सी रोदिति मक्षिका च हसति ध्यायन्ति वामभ्रुव' इति समस्या (६१) 'अपानिधिर्जलनिधि कीलालधिस्तोयदि पाथोधिर्जंलधि पयोविरुदधिर्वारांनिधिर्वारिधि' इति समस्या (६२) अम्बुधिसलिलधि पानीयधिस्तोयधि पाथोधिर्जलधि पयोथिरुदधिर्वारांनिधिवारिधि' इति समस्या (६३ ६४, ६५) 'पाथोधिर्जलधि पयोथिरुदधिर्वारांनिधिवर्वारिधि' इति समस्या (६६) 'तुम्बी मज्जति सत्तरन्ति दृषद प्रेतो दिवा नृत्यति' इति समस्या (६७) शृङ्गाग्रादपतन्मृगस्य रुदतो बाष्पाम्बु भूमण्डले' इति समस्या

१ विजयात्रोत्सवे २ चिन्तयन्ति ३ सेतुवन्धम् ४ रावण ५ झटिति ६ वृत्तान्तज्ञापकान् ७ माता ८ मस्तके ९ त्यज्यताम् १० क्रोधपरत्वेन ११ षड्भिर्मुखैरित्यर्थ १२ मर्कटै १३ अलाबुस्तम्बी
१ सिहस्य २ श्रान्तस्य ३ जलैकजीवितानाम् ४ तुरगपङ्किसमूहे .

१८४ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ४ प्रकरणम्

जाक्षि कृतकं मन्ये भयं योषिताम् ॥ ६८ ॥ उग्रग्राहसुदु- न्वतो जलमतिक्रामत्यनालम्बने व्योम्नि भ्राम्यति दुर्गमक्षि- तिभृता मूर्धानमारोहति । व्याघ्रं याति विषाकुलैरुहिकुलैः पातालमेकाकिनी कीर्तिस्ते मदनाभिराम कृतकं मन्ये भयं योषिताम् ॥ ६९ ॥ चित्रं नर्तनमम्बरे शिखरिणौ शीतांशु- बिम्बे नमः सञ्चार जलचं कपोतरणितं कामागमप्रक्रिया । मीनौ विद्युति तारका विहरणं ज्योत्स्ना विकोशाम्बुजे कुर्वाते कुरुते करोति कुरुतः कुर्वन्त्यलंकुर्वते ॥ ७० ॥ यस्य द्वारि सदा समीरवरुणौ समार्जनं हव्यवाट् पाक शीतगुरातपत्र- करणं दक्षौ प्रतीहारताम् । देवा लाक्षविधि च दास्यममरा वर्ण्यो दशास्यः कथं कुर्वाते कुरुते करोति कुरुत. कुर्वन्त्य- लंकुर्वते ॥ ७१ ॥ कश्चित्पान्थस्तृषार्तः पथि तपनऋतौ गम्यमानोऽन्यपान्थं पप्रच्छानन्दलीनो वद पथिक कुतो जह्नुकन्याप्रवाहः । तेनासौ शीघ्रवाचा प्रचलितमनसा विप- र्ययेण चोचे सूच्यग्रे कूपषट्कं तदुपरि नगरी तत्र गङ्गा- प्रवाहः ॥ ७२ ॥ राम त्वत्कीर्तिवृक्षाद्बहुतरममलादुत्थिता. कोरका ये तन्मध्ये रुद्ररूपोऽप्यजनि खलु यशःकोरकस्तस्य चाग्रे । अस्य श्रोत्राक्षिकूपास्तदुपरि च शिरश्छत्र चास्ति स्रवन्ती सूच्यग्रे कूपषट्कं तदुपरि नगरी तत्र गङ्गाप्रवाहः ॥७३॥ उद्दामाकींशुदीप्यद्दिनमणिमणिभिर्भत्सितान्ते समन्ता- द्वायुव्याधूयमानज्वलनकणगणाकीर्णधूलिप्रकीर्णे । कान्तारे- ऽस्मिन्प्रपाते पथि पथिकमवे कापि पाथोधसेना(२)सूच्यग्रे कूप- षट्कं तदुपरि नगरी तत्र गङ्गाप्रवाह. ॥ ७४ ॥ मा साक्षी- कृत्य मुग्धे विजयमभिलषेल्लेखयामास शंभोर्मूल्या मन्मौलि- माला सदशेनवशतीमक्षपातान्विजित्य । गौर्याप्यानह्यदृष्टी- र्जितनखनवभूर्स्तन्वि शेषा तदित्थ शीर्षाणा सैव वन्ध्या मैम नवतिरभूल्लोचनानामशीतिः ॥ ७५ ॥ प्रत्येकं दिक्पती- शानिलतपनवसून्सन्नतरस्व यथा भूरश्रोधीस्स्तवं यथा च खरसहितलसन्मूर्च्छनाम्रागमातालात् । कृष्णन्यस्तान्यमौलीक्षण- वदवसरे सा च सा च प्रमादाच्छीर्षाणा शेष वन्ध्या नव- नवतिरभूल्लोचनानामशीतिः ॥ ७६ ॥ इन्द्राद्या लोकपाला हरिविधुतपना नागविद्याधराद्या द्वेष्याः सर्वेऽपि देवाः प्रिय तव वरदः कोऽस्ति वन्द्यो गरीयान् । श्रुत्वा वाच प्रियाया इति दशमुखतः प्राह वाक्यं दशारूः शूली शभुः पिनाकी शिवभवपशुपः शर्व ईशश्च भर्गः ॥ ७७ ॥

प्रहेलिकाः

अपदो दूरगामी च साक्षरो न च पण्डितः । अमुखः स्फुटवक्ता च यो जानाति स पण्डितः ॥ १ ॥ व॑ने जाता व॑ने त्यक्ता वने तिष्ठति नित्यशः । पंण्यस्त्री न तु सा वेश्या यो जानाति स पण्डितः ॥ २ ॥ गोर्पालो नैव गोपालस्त्रीशूली नैव शंकरः । चक्रपाणिः स नो विष्णर्यो जानाति स पण्डितः ॥ ३ ॥ उच्छिष्टं शिव- निर्माल्यं वमन शवकर्पटम् । काकविष्ठासमुत्पन्न. पञ्चैतेऽति- पवित्रकाः ॥ ४ ॥ अनेकसूँषिरं वाद्यं कोन्तं च ऋषिमन्त्रि- तम् । चक्रीणा च सदारार्ध्यं यो जानाति स पण्डितः ॥ ५ ॥ वने वसति को वीरो योऽस्थिमांसविवर्जितः । असिवत्कुरुते कार्य कार्य कृत्वा वन गतः ॥ ६ ॥ रविजा शशिकुन्दाभा तापहारी जगत्प्रिया । वर्धते वनसङ्गेन न तापि यमुनापि न ॥ ७ ॥ त॑रुण्यालिङ्गितः कण्ठे नितम्बे- स्थलमाश्रित. । गुरूणा सन्निधानेऽपि कः कूजति मुहुर्मुहुः ॥ ८ ॥ अवलोक्य स्तनौ वध्वा गुञ्जाफलविभूषितौ । निःश्वस्य रोदितुं लग्ना कुतो व्याधकुटुम्बिनी ॥ ९ ॥

(७७) 'शूली शभु' पिनाकी शिवमवपशुपा शर्व ईशश्च मर्ग. इति समस्या

१ लेखपत्रम्. (२) नौका (३) महोक्ष (४) दुग्ध गङ्गा मधु पट्टा-म्बरं पिपलक्ष (५) वल्मीकम् (६) कुलालदोरक (७) तक्रम् (८) कलश (९) शबरस्त्री पुत्रजायाया स्तनौ गुञ्जाफललङ्कृतौ दृष्ट्वा कुतो निश्वस्य रुरोद यतो मत्पुत्र एतामनुरक्तस्तथा क्षीणतां गतो यथा गजान्विनिहत्य तद्गण्डस्थलमुक्ताफलहारे स्तनौ विभू-षयितु नाल्म्, अतोऽतिप्रयासालभ्यैर्गुञ्जाफलैर्विभूषयति क्षीणे च सति पुत्रे तर्जितधननिर्वाह्यवृत्तिकस्य सर्वस्यापि कुटुम्बस्य जीवितसदेह अतो व्याधकुटुम्बिनी दु खात्रिःश्वस्य रोदितु लग्ना

(६८, ६९) 'कृतक मन्ये भय योषिताम्' इति समस्या (७०, ७१) 'कुर्वाते कुरुते करोति कुरुत कुर्वन्त्यलंकुर्वते' इति समस्या (७०, ७२, ७४) 'सूच्यग्रे कूपषट्क तदुपरि नगरी तत्र गङ्गाप्रवाह ' इति समस्या (७५ 'शीर्षाणा सैव वन्ध्या मम नवतिरभूल्लोचनानामशीति' इति समस्या (७६) 'शीर्षाणा शेष वन्ध्या नव नवतिरभूल्लोचनानाम-शीति' इति समस्या

१ निदाघे २ १९२० इति संख्या. ३ सहस्रशिरसो द्विसहस्रा-क्षस्य स्वभार्या प्रति गौरीगिरीशद्यूतक्रीडोपन्यास .

१ अरण्ये काष्ठरूपेणोत्पन्ना २ उदके. ३ मूल्य दत्वा भोग्या स्त्री गणिका यथा द्रव्यदानेन भोग्या तथैयमपीत्यर्थ ४ धेनूनां पतित्वात्पालक . ५ तसत्रिशूलाङ्कितत्वात्तच्चिह्नवान्- ६ बार्हो तसच-क्राङ्कितत्वात्तच्चिह्नवान् ७ बिलम् ८ वकार आद्यो यस्य ९ कका-रोऽन्ते यस्य १० सर्पेण ११ रविरिति महाराष्द्रभाषाया मन्या-नदण्टस्य नाम १२ कुम्भ कूपसरोवरादौ जलेन भृत्वा शिरस्सा-रोपणसमये तरुण्या हस्तारभ्यामालिङ्गयते भर्तापि तरुण्या सोत्कण्ठ-मालिङ्गयते. १३ कुम्भो नितम्बस्थाने गृह्यते भर्तापि नितम्बस्थाने गुह्यप्रदेशे तिष्ठेत् १४ कुम्भो गुरूणा वृद्धघयानामुपर्युपविश्य कूजति बडबडायते. भर्तापि गुरूणा मातृपितृश्वश्रूश्वशुरजनानामग्रे स्विद्य कामयते. १५ शब्दं करोति

इस पृष्ठ पर कोई पाठ (text) दिखाई नहीं दे रहा है; यह पृष्ठ पूर्णतः रिक्त (blank) है।

१८६ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ४ प्रकरणम्

शृङ्गेश्वरो दोषानिष्टकरो न धर्मनिरतः कीलालपो नासुरः । नृणां पृष्ठपलाशनो न पिशुनः शीतांगमो नो हयः शश्वद्रात्रि- चरो न राक्षसगणः कोऽयं सखि ब्रूहि मे ॥ ३७ ॥ सर्व- स्वापहरो न तस्करगणो रक्षो न रक्ताशनः सर्पो नैव बिले- शयोऽखिलनिशाचारी न भूतोऽपि च । अन्तर्धानपटुर्न सिद्ध- पुरुषो नाप्याशुगो मारुतस्तीक्ष्णास्यो न तु सायकस्तमिह ये जानन्ति ते पण्डिताः ॥३८॥ जाता शुद्धकुले जघान पितरं हत्वापि शुद्धा पुनः स्त्री चैषा वनिता पितैव सततं विश्वस्य या जीवनम् । सङ्गं प्राप्य पितामहेन जनकं प्रसूत या कन्यका सा सर्वैरपि वन्दिता क्षितितले सा नाम का नायिका ॥३९॥

अपह्नुतयः

वदन्ती जारवृत्तान्तं पत्यौ धूर्ता सखीधिया । पतिं बुद्ध्वा सखि ततः प्रबुद्धास्मीत्यपूरयत् ॥१॥ रुचिरस्वरवर्णपदा रस- भाववती जगन्मनो हरति । तत्किं तरुणी नहि नहि वाणी बाणस्य मधुरशीलस्य ॥ २ ॥ सीत्कारं शिक्षयति व्रणत्यधरं तनोति रोमाञ्चम् । नागरिकः किं मिलितो नहि नहि सखि हेमन्तः पवनः ॥ ३ ॥ काले पयोधराणामुपतितया नैव शक्यते स्थातुम् । उत्कण्ठितासि बाले नहि नहि सखि पिच्छिलः पन्थाः ॥ ४ ॥ प्रहरति न पञ्चबाणः केवलमबले निमेषोऽपि । वर्षति परं न देवः क्षणदायी विप्रयोगं ते ॥ ५ ॥ मधुरखना धृतोर्णी भण्याभरणा सुशोभना सुदती । मस्त्व- ङ्गोत्थितदण्डा भिक्षो दयितास्ति किं न मे वीणा ॥ ६ ॥ रागी भिनत्ति निद्रां तल्पं न जहाति निष्ठुरं दशति । चतुरे किं प्राणेशो नहि नहि सखि मत्कुणव्रातः ॥ ७ ॥ आदौ गृहीत- पाणिः पश्चादारूढजघनकटिभागा । नखमुखलालनसुखदा सा किं रामास्ति नैव भोः पौमा ॥ ८ ॥ नाथ विलोकय मेघं नहि नहि दायं तथातिपुण्यायाः । नहि कथयामि पयोधरमपसारय कञ्चुकीमुरसः ॥ ९ ॥ पञ्चदशीरजनिसमा तारामणिभूषणापि शोभितवपुः । चन्द्रसमा गतवसना हस्तगता स्त्री न मे वीणा ॥ १० ॥

नाथ मयूरो नृत्यति तुरगाननवक्षसः कथं नृत्यम् नहि कथयामि कलापिनमिह सुखलापी प्रिये कोऽस्ति ॥११॥ अक्षरमैत्रीभाजः सालंकारस्य चारुवृत्तस्य । किं ब्रूमो सखि यूनो नहि नहि सखि पद्यबन्धस्य ॥ १२ ॥ इह पुरोऽनिलकम्पित- विग्रहा मिलति का न वनस्पतिना लता । स्मरसि किं सखि कान्तरतोत्सवं नहि घनागमरीतिरुदाहृता ॥ १३ ॥ तन्वी चारुपयोधरा सुवदना श्यामा मनोहारिणी नीता निष्करुणेन केनचिदहो देशान्तरादागता । उत्सङ्गोचितया तया रहितया किं जीवनं प्रेक्षसे भिक्षो ते दयितास्ति किं नहि नहि प्राण- प्रिया तुम्बिका ॥ १४ ॥ या पाणिग्रहलालिता सुसरला तन्वी सुवंशोद्भवा गौरी स्पर्शसुखावहा गुणवती नित्यं मनोहा- रिणी । सा केनापि हृता तया विरहितो गन्तुं न शक्तोऽस्म्यहं रे भिक्षो तव कामिनी नहि नहि प्राणप्रिया यष्टिका ॥ १५ ॥

कूटानि

केशवं पतितं दृष्ट्वा द्रोणो हर्षमुपागतः । रुदन्ति कौरवाः सर्वे हा केशव कथं गतः ॥१॥ पानीयं पातुमिच्छामि त्वत्तः कमललोचने । यदि दास्यसि नेच्छामि नो दास्यसि पिबाम्यहम् ॥ २ ॥ विषं भुङ्क्ष्व महाराज खजनैः परि- वारितः । विना केन विना नौभ्यां कृष्णेनाजिनमर्कण्टकम् ॥ ३ ॥ अर्जुनस्य इमे बाणा नेमे बाणाः शिखण्डिनः । सीदन्ति मम गात्राणि माघमा सेगवा इव ॥ ४ ॥ यस्य षष्ठी चतुर्थी च विह्वस्य च विहाय च । अहं कथं द्वितीया स्याद्वितीयां स्यामहं कथम् ॥ ५ ॥ समरे हेमरेखाङ्गं बाणं मुञ्चति राघवे । सरावणोऽपि सुमुचे मंध्येरीतिधरं शरम् ॥ ६ ॥ शिलार्पितपदद्वन्द्वा नासार्पितकरद्वया । अभू- द्यक्तस्तनी नारी कथमेतद्भविष्यति ॥ ७ ॥ सुवर्णस्य सुर्व-

(३७, ३८) मत्कुणः.
(३९) जलवृष्टिः. यतः सा शुद्धजलसमुदाय-रूपेणोत्पद्य स्वजन्मना स्वोत्पादकं मेघं विनाशयति, तथापि स्वयं शुद्धा सच्छीलास्ति. पितुरिव समस्तस्य जगतो जीवनं च भवति. सूर्यकिरणैः समुद्रोदके शोषिते सति तस्मान्मेघोत्तिर्भवतीति समुद्रो मेघपिता. सा पूर्वोक्ता जलवृष्टिर्मेघस्य पित्रा स्वपितामहीभूतेन सागरेण सह सङ्गादिद्वारा संगतं प्राप्य तेन तज्जलं वर्धयित्वा पुनर्मेघोत्पत्त्य एव हेतुर्भवतीति जनकं प्रासूतेत्यस्याभिप्रायः.

१ हेकस्तनवन्ती
२ पतिं विना; पक्षे,-पतनाभावेन.
३ पङ्किलः.
४ कुचोपोद्विदस्ता पक्षे, - कुचोर्ध्वदण्डा.
५ शोभना दन्ता यस्याः सा; पक्षे,-हस्तित्वनखनिर्मितालंकारवती.
६ अनुरक्तः; पक्षे,-रक्तवर्णः.
७ कण्डू रोगा.
८ अभ्रदम्; पक्षे,-नेदं पापम्.
९ मेघम्; पक्षे,-स्तनम्.
१० 'मे उरः' इति पदच्छेदः.
११ समीपे स्थातुं योग्याया; पक्षे, - अङ्कमारोढुं योग्याया.
१२ विवाहः; पक्षे, - पाणौ धारणम्.
१३ कुलम्; पक्षे,-वेणुः.
१४ जले.
१५ मृतकम्.
१६ कृष्णकाकः.
१७ शृगालाः.
१८ यदि दासी असि नेच्छामि. नो दासी असि तदा पिबाम्यहमिति पदच्छेदः.
१९ विगतः षकारो यस्मात्.
२० ककारेण विना.
२१ नकारद्वयरहितम्.
२२ कृष्णाजिनम्. अत्र ककार-षकार-नकाराणां निष्कासने 'ऋ आजि अम्' इति स्थिते संधी कृते 'राज्यम्'.
२३ शरुरहितम्.
२४ 'माघमा कर्कटी प्रोक्ता तदपत्यानि सेगवाः' इत्युक्तेः कर्कट्या अपत्यानि यथा जन्मसमये तस्या अङ्गानि विदार्य बहिर्यान्ति तद्वदिमे बाणा ममाङ्गानि विदारयन्तीत्यर्थः.
२५ सहधर्मिणी.
२६ मध्यमभागे रीतिः पित्तलं तद्विशिष्टम्; पक्षे, मध्ये रीकारविशिष्टं शरम्. शरीरमित्यर्थः.
२७ 'अधस्ताद्धारुणि शिला'.
२८ 'नासा दारूपरि स्थितम्'.
२९ उज्ज्वलवर्णस्य.
३० शोभनावर्णा नामाक्षराणि यत्र तस्य.