भारतकोश
सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

Subhashita Ratna Bhandagara

पण्डित काशीनाथ शर्मा (सम्पादक: नारायण राम आचार्य) द्वारा

स्रोत: Subhashita Ratna Bhandagara (10,000+ Classic Sanskrit Epigrams & Maxims - Nirnaya Sagar Press) (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished516 पृष्ठ

पृष्ठ 194, कुल 516 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 194

सामान्यनीतिः १७९


राज्येन किम् ॥ १०१९ ॥ सूनु सच्चरितः सती प्रियतमा स्वामी प्रसादोन्मुखः स्निग्धं मित्रमवञ्चकः परिजनो निःक्लेश-लेशं मन । आकारो रुचिर, स्थिरश्च विभवो विद्यावदातं सुखं तुष्टे विष्टपकष्टहारिणि हरौ संप्राप्यते देहिना ॥ १०२० ॥ का श्लाघ्या गुणिना क्षमा परिभव को य. स्वकुल्यै कृतः कि दुःखं परसश्रयो जगति क श्लाघ्यो य आश्रीयते । को मृत्युर्व्यसन शुच जहति के यैर्निर्जिता शत्रव. कैर्विज्ञातमिद विगतनगरे छन्नस्थितैः पाण्डवैः ॥ १०२१ ॥ स स्निग्धोऽकुशलान्निवारयति यस्तत्कर्म यन्निर्मलं सा स्त्री यानुविधायिनी स मतिमान्य. सद्भिर् + यर्च्यते । सा श्रीर्या न मद करोति स सुखी यस्तृष्णया मुच्यते तन्मित्रं यदकृत्रिम म पुरुषो य. खिद्यते नेन्द्रियै ॥ १०२२ ॥ प्रायेणात्र कुलान्वित कुकुलजा. श्रीवल्लभ दुर्भगा दातार कृपणा ऋजूननृजवो वित्तान्वितं निर्धना । वैरुप्योपहताश्च कान्तवपुषं धर्माश्रयं पापिनो नानाशास्त्रविचक्षण च पुरुष निन्दन्ति मूर्खा जना ॥ १०२३ ॥ पौलस्त्य. कथमन्दारहरणे दोषं न विज्ञातवान्रामेणापि कथ न हेमह रिणस्यासम्भवो लक्षित । अक्षैश्चापि युधिष्ठिरेण सहसा प्राप्तो ह्यनर्थ. कथ मैत्यासन्नविपत्तिमूढमनसा प्रायो मति. क्षीयते ॥ १०२४ ॥ सिंहो व्याकरणस्य कर्तुरहरत्प्राणान्प्रियान्पाणिनेर्मीमासाकृतमुन्ममाथ सहसा हस्ती मुनि जैमिनिम् । छन्दोज्ञाननिधि जघान मकरो वेलातटे पिङ्गलं ह्यज्ञानावृतचेतसामतिरुषा कोऽर्थस्तिरश्चा गुणे. ॥ १०२५ ॥ शक्तेनापि सता जनेन विदुषा कालान्तरप्रेक्षिणा वस्तव्यं खलु वज्रपातविषमे क्षुद्रेऽपि पापे जने । दर्वीव्यग्रकरेण धूममलिनेनायासयुक्तेन कि भीमेनातिबलेन मत्स्यभवनेऽपूपा न सङ्घटिताः ॥ १०२६ ॥ सिद्धि वाञ्छयता जनेन विदुषा तेजो निगृह्य स्वक सत्त्वोत्साहवतापि दैवगतिषु स्थैर्य प्रकार्य क्रमात् । देवेन्द्रद्रुहिणोपमैर्बहुगुणैरभ्यर्चितो भ्रातृभिः किं क्लिष्टः सुचिर विराटभुवने पूर्वं न धर्मात्मज. ॥ १०२७ ॥ रूपेणाप्रतिमेन यौवनगुणै. श्रेष्ठे कुले जन्मना गन्तव्यानि दिनानि दैववशतो भूयो धन वाञ्छता । सैरन्ध्रीति विगर्हिता युवतिभि. साक्षेपमाज्ञाभयाद्द्रौपद्या किल मत्स्यराजभवने घृष्ट न कि चन्दनम् ॥ १०२८ ॥ किं चित्रं यदि राजनीति कुशलो राजा भवेद्धार्मिक. किं चित्र यदि वेदशास्त्रनिपुणो विप्रो भवेत्पण्डितः । तच्चित्रं यदि रूपयौवनवती साध्वी भवेत्कामिनी तच्चित्रं यदि निर्धनोऽपि पुरुषः पाप न कुर्यात्कचित् ॥ १०२९ ॥ वासांसि ब्रजचारिवारिजदृशा ह्रुत्वा हठादुच्चकैर्यैः प्राग्भूरूहमारुरोह स पुनर्वस्त्राणि विस्तारयन् । व्रीडामारमपाचकार सहसा पाञ्चालजाया. स्वयं को जानाति जनो जनार्दनमनोवृत्ति कदा कीदृशी ॥ १०३० ॥ अर्थी लाघवमुच्छ्रितो निपतन कामातुरो लाञ्छनं १नि.खो वञ्चनमुन्मना विकलता दोषाकुल. सशयम् । लुब्धोऽकीर्तिमसगर. परिभव दुष्टोऽन्यदोषे रति दुर्भागप्रियता दुरोदरवश प्राप्नोति कष्ट सुहृः ॥ १०३१ ॥ नीतिर्भूमिभुजा नतिर्गुणवता २ह्रीरङ्गनाना रतिर्दपत्यो. शिशवो गृहस्य कविता बुद्धे प्रसादो गिगम् । लावण्यं वपुष श्रुत सुमनस शान्तिर्द्विजस्य क्षमा शक्तस्य द्रविणं गृहाश्रमवता स्वास्थ्यं सता मण्डनम् ॥ १०३२ ॥ कार्पण्येन यशः ३कृवा गुणचयो दम्भेन सत्यं क्षुधा मर्यादा व्यसनैर्धन च विपदा स्थैर्य प्रमादैर्द्विजः । पैशुन्येन कुल मदेन विनयो दुःश्रद्धया पौरुष दारिद्येण जनादरो ममतया चात्मप्रकाशो हतः ॥ १०३३ ॥ तारुण्य तरुणीजने विकचता पुष्पे विधौ चन्द्रिका कासारे कुमुद वने पिचूंवनं दानं द्विपेंद्रेंगले । आनृण्यं गृहिणा गृहस्य गृहिणी पित्रो शुभा संततिर्लावण्य तनुते द्विजे ऽतिपलिते विद्वत्त्वतुर्थाश्रम. ॥ १०३४ ॥ माधुर्य प्रमदाजनेषु ललितं दाक्षिण्यमार्ये जने शौर्य शत्रुपु नम्रता गुरुजने धर्मिष्ठता साधुषु । मर्मज्ञेष्वनुवर्तनं बहुविधं मानं जने पण्डिते शाठ्यं पापिपने नरस्य कथिताः पर्यन्तमयौ गुणाः ॥ १०३५ ॥ इन्दु निन्दति तस्करो गृहपतिं जारो सुशीलं खलः साध्वीमप्यसती कुलीनमकुलो जह्याज्जरन्तं युवा । विद्यावन्तमकक्षरो धनपति नीचश्च रूपोज्ज्वलं वैरुप्येण हतः प्रबुद्धमबुधोत्कृष्ट निकृष्टो जन ॥१०३६॥ विद्वान १४ससदि पौक्षिकः परवशो मानी दरिद्रो ९गृही द्रव्याढ्य. कृपणो यतिर्वसुमना वृद्धो विवाहोद्यतः । राजा दु सचिवप्रियः सुकुलजो मूर्ख. पुँमान्स्त्रीजितो वेदान्ती हतसत्क्रियः किमपर र्हौसास्पद भूतले ॥ १०३७ ॥ का विद्या कविता विनार्थिनि जने त्यागं विना श्रीश्च का को धर्मः कृपया विना क्षितिपतिः को नाम नीति विना । क. सूनुर्विनेय विना कुलवधू. का स्वामिभक्ति विना भोग्यं कि रमणी विना क्षितितले कि जन्म कीर्ति विना ॥ १०३८ ॥ २०दाक्षिण्य स्वजने दया परजने शाठ्यं सदा दुर्जने प्रीतिः साधुजने नैयो नृपजने विद्वज्जनेऽप्यार्जवम् । शौर्य शत्रुजने क्षमा गुरुजने नारीजने धूर्तता ये चैवं पुरुष. कलासु कुशलास्तेष्वेव लोकस्थिति. ॥ १०३९ ॥ स्वाधीना दयिता सैतावधि सुतोऽसौ


पादटिप्पणी

१ रावण . २ पाशै ३ प्राप्तविपद्ग्रस्तचित्तानाम् ४ विराटनगरे

१ कलङ्कम् २ निर्धन ३ अस्वास्थ्यन्त करण ४ अदृष्टयुद्धप्रसङ्ग ५ दुर्वचनशील ६ द्यूतवश ७ लज्जा ८ प्रसन्नता ९ क्रोधेन १० गुणसमुदाय ११ विकसन १२ कार्पासवन १३ चतुदिकप्रतिबधरहितस्य १४ सभायाम् १५ पक्षधारी १६ गृहस्थाश्रमी १७ स्त्रीण १८ हास्यविषय १९ सरलभाव . २० नीति २१ पुत्रजन्मावधि