सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

१८६ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ४ प्रकरणम्

---

शृङ्गेश्वरो दोषानिष्टकरो न धर्मनिरतः कीलालपो नासुरः । नृणां पृष्ठपलाशनो न पिशुनः शीतांगमो नो हयः शश्वद्रात्रि- चरो न राक्षसगणः कोऽयं सखि ब्रूहि मे ॥ ३७ ॥ सर्व- स्वापहरो न तस्करगणो रक्षो न रक्ताशनः सर्पो नैव बिले- शयोऽखिलनिशाचारी न भूतोऽपि च । अन्तर्धानपटुर्न सिद्ध- पुरुषो नाप्याशुगो मारुतस्तीक्ष्णास्यो न तु सायकस्तमिह ये जानन्ति ते पण्डिताः ॥३८॥ जाता शुद्धकुले जघान पितरं हत्वापि शुद्धा पुनः स्त्री चैषा वनिता पितैव सततं विश्वस्य या जीवनम् । सङ्गं प्राप्य पितामहेन जनकं प्रसूत या कन्यका सा सर्वैरपि वन्दिता क्षितितले सा नाम का नायिका ॥३९॥

अपह्नुतयः

वदन्ती जारवृत्तान्तं पत्यौ धूर्ता सखीधिया । पतिं बुद्ध्वा सखि ततः प्रबुद्धास्मीत्यपूरयत् ॥१॥ रुचिरस्वरवर्णपदा रस- भाववती जगन्मनो हरति । तत्किं तरुणी नहि नहि वाणी बाणस्य मधुरशीलस्य ॥ २ ॥ सीत्कारं शिक्षयति व्रणत्यधरं तनोति रोमाञ्चम् । नागरिकः किं मिलितो नहि नहि सखि हेमन्तः पवनः ॥ ३ ॥ काले पयोधराणामुपतितया नैव शक्यते स्थातुम् । उत्कण्ठितासि बाले नहि नहि सखि पिच्छिलः पन्थाः ॥ ४ ॥ प्रहरति न पञ्चबाणः केवलमबले निमेषोऽपि । वर्षति परं न देवः क्षणदायी विप्रयोगं ते ॥ ५ ॥ मधुरखना धृतोर्णी भण्याभरणा सुशोभना सुदती । मस्त्व- ङ्गोत्थितदण्डा भिक्षो दयितास्ति किं न मे वीणा ॥ ६ ॥ रागी भिनत्ति निद्रां तल्पं न जहाति निष्ठुरं दशति । चतुरे किं प्राणेशो नहि नहि सखि मत्कुणव्रातः ॥ ७ ॥ आदौ गृहीत- पाणिः पश्चादारूढजघनकटिभागा । नखमुखलालनसुखदा सा किं रामास्ति नैव भोः पौमा ॥ ८ ॥ नाथ विलोकय मेघं नहि नहि दायं तथातिपुण्यायाः । नहि कथयामि पयोधरमपसारय कञ्चुकीमुरसः ॥ ९ ॥ पञ्चदशीरजनिसमा तारामणिभूषणापि शोभितवपुः । चन्द्रसमा गतवसना हस्तगता स्त्री न मे वीणा ॥ १० ॥

नाथ मयूरो नृत्यति तुरगाननवक्षसः कथं नृत्यम् नहि कथयामि कलापिनमिह सुखलापी प्रिये कोऽस्ति ॥११॥ अक्षरमैत्रीभाजः सालंकारस्य चारुवृत्तस्य । किं ब्रूमो सखि यूनो नहि नहि सखि पद्यबन्धस्य ॥ १२ ॥ इह पुरोऽनिलकम्पित- विग्रहा मिलति का न वनस्पतिना लता । स्मरसि किं सखि कान्तरतोत्सवं नहि घनागमरीतिरुदाहृता ॥ १३ ॥ तन्वी चारुपयोधरा सुवदना श्यामा मनोहारिणी नीता निष्करुणेन केनचिदहो देशान्तरादागता । उत्सङ्गोचितया तया रहितया किं जीवनं प्रेक्षसे भिक्षो ते दयितास्ति किं नहि नहि प्राण- प्रिया तुम्बिका ॥ १४ ॥ या पाणिग्रहलालिता सुसरला तन्वी सुवंशोद्भवा गौरी स्पर्शसुखावहा गुणवती नित्यं मनोहा- रिणी । सा केनापि हृता तया विरहितो गन्तुं न शक्तोऽस्म्यहं रे भिक्षो तव कामिनी नहि नहि प्राणप्रिया यष्टिका ॥ १५ ॥

कूटानि

केशवं पतितं दृष्ट्वा द्रोणो हर्षमुपागतः । रुदन्ति कौरवाः सर्वे हा केशव कथं गतः ॥१॥ पानीयं पातुमिच्छामि त्वत्तः कमललोचने । यदि दास्यसि नेच्छामि नो दास्यसि पिबाम्यहम् ॥ २ ॥ विषं भुङ्क्ष्व महाराज खजनैः परि- वारितः । विना केन विना नौभ्यां कृष्णेनाजिनमर्कण्टकम् ॥ ३ ॥ अर्जुनस्य इमे बाणा नेमे बाणाः शिखण्डिनः । सीदन्ति मम गात्राणि माघमा सेगवा इव ॥ ४ ॥ यस्य षष्ठी चतुर्थी च विह्वस्य च विहाय च । अहं कथं द्वितीया स्याद्वितीयां स्यामहं कथम् ॥ ५ ॥ समरे हेमरेखाङ्गं बाणं मुञ्चति राघवे । सरावणोऽपि सुमुचे मंध्येरीतिधरं शरम् ॥ ६ ॥ शिलार्पितपदद्वन्द्वा नासार्पितकरद्वया । अभू- द्यक्तस्तनी नारी कथमेतद्भविष्यति ॥ ७ ॥ सुवर्णस्य सुर्व-

---

(३७, ३८) मत्कुणः.
(३९) जलवृष्टिः. यतः सा शुद्धजलसमुदाय-रूपेणोत्पद्य स्वजन्मना स्वोत्पादकं मेघं विनाशयति, तथापि स्वयं शुद्धा सच्छीलास्ति. पितुरिव समस्तस्य जगतो जीवनं च भवति. सूर्यकिरणैः समुद्रोदके शोषिते सति तस्मान्मेघोत्तिर्भवतीति समुद्रो मेघपिता. सा पूर्वोक्ता जलवृष्टिर्मेघस्य पित्रा स्वपितामहीभूतेन सागरेण सह सङ्गादिद्वारा संगतं प्राप्य तेन तज्जलं वर्धयित्वा पुनर्मेघोत्पत्त्य एव हेतुर्भवतीति जनकं प्रासूतेत्यस्याभिप्रायः.

१ हेकस्तनवन्ती
२ पतिं विना; पक्षे,-पतनाभावेन.
३ पङ्किलः.
४ कुचोपोद्विदस्ता पक्षे, - कुचोर्ध्वदण्डा.
५ शोभना दन्ता यस्याः सा; पक्षे,-हस्तित्वनखनिर्मितालंकारवती.
६ अनुरक्तः; पक्षे,-रक्तवर्णः.
७ कण्डू रोगा.
८ अभ्रदम्; पक्षे,-नेदं पापम्.
९ मेघम्; पक्षे,-स्तनम्.
१० 'मे उरः' इति पदच्छेदः.
११ समीपे स्थातुं योग्याया; पक्षे, - अङ्कमारोढुं योग्याया.
१२ विवाहः; पक्षे, - पाणौ धारणम्.
१३ कुलम्; पक्षे,-वेणुः.
१४ जले.
१५ मृतकम्.
१६ कृष्णकाकः.
१७ शृगालाः.
१८ यदि दासी असि नेच्छामि. नो दासी असि तदा पिबाम्यहमिति पदच्छेदः.
१९ विगतः षकारो यस्मात्.
२० ककारेण विना.
२१ नकारद्वयरहितम्.
२२ कृष्णाजिनम्. अत्र ककार-षकार-नकाराणां निष्कासने 'ऋ आजि अम्' इति स्थिते संधी कृते 'राज्यम्'.
२३ शरुरहितम्.
२४ 'माघमा कर्कटी प्रोक्ता तदपत्यानि सेगवाः' इत्युक्तेः कर्कट्या अपत्यानि यथा जन्मसमये तस्या अङ्गानि विदार्य बहिर्यान्ति तद्वदिमे बाणा ममाङ्गानि विदारयन्तीत्यर्थः.
२५ सहधर्मिणी.
२६ मध्यमभागे रीतिः पित्तलं तद्विशिष्टम्; पक्षे, मध्ये रीकारविशिष्टं शरम्. शरीरमित्यर्थः.
२७ 'अधस्ताद्धारुणि शिला'.
२८ 'नासा दारूपरि स्थितम्'.
२९ उज्ज्वलवर्णस्य.
३० शोभनावर्णा नामाक्षराणि यत्र तस्य.