सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

१८२ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ४ प्रकरणम्

---

॥ २८ ॥ कर्पूरपूरच्छविवादविद्यासवावदूक्यतियुक्तितार्ये ।
इन्दौ नृपेद्रोहि तमोवितान सूर्योदये रोदिति चक्रवाकी
॥ २९ ॥ विलोक्य बालामुरवचन्द्रबिम्ब कण्ठे च मुक्तावलि-
हारताराः । पुनर्निशाया भयभीतभीता सूर्योदये रोदिति
चक्रवाकी ॥ ३० ॥ सर्वस्य जन्तोर्भवति प्रमोदो विरोधिवर्गे
परिभूयमाने । तिरोहिते त्वद्यशसा नरेन्द्र चन्द्रोदये नृत्यति
चक्रवाकी ॥ ३१ ॥ न कापि गमाहितसशयाया विना
नमात्व^(२) जनकात्मजाया । गुर सुराणाङ्कपुर सराणा-
मङ्गारपूर्ण कमल प्रफुल्लम् ॥ ३२ ॥ पुजायमानाऽरुणरत्नहार
कान्तोऽरसि सावदनङ्ग भाति । सिध्येदमुष्योपमितियदि
स्यादङ्गारपूर्ण कमल प्रफुल्लम् ॥ ३३ ॥ रे पुत्र सत्सङ्गमवामुहि
त्वमसत्प्रसङ्ग त्वरया विहाय । धन्योऽपि निन्दा लभते
कुसङ्गात्सिन्दूरबिन्दुर्विवधवाललाटे ॥ ३४ ॥ श्रुत्वा प्रदग्धं
तनय सशोका पुनर्निशम्याऽथशरीरमावम् । पश्यत्सु देवेषु
च धावमाना र्मा मुदा ^१शकरमालिङ्ग ॥ ३५ ॥ सुतं
पतन्तं प्रसमीक्ष्य पावके न बोधयामास पति पतिव्रता ।
तदा ह्यसौ तद्गतशक्तिपीडितो हुताशनश्चन्दनपङ्कशीतल
॥ ३६ ॥ उन्नमय्य मेकचग्रहमौंस चुम्बति प्रियंतमे
हठवृत्त्या । कूजिता जयति मानधनाया। हूहुहूहुहुहुहु-
हुहुहूहु ॥ ३७ ॥ मम करग्रहणाथ पणीकृत न यदि राघ-
वतोऽप्यधिरोहति । सखि तदैवमभून्मम जीविते शशक-
शृङ्गमयं कठिनं वपुः ॥ ३८ ॥ नीलाऽञ्जयतिनदनं नितान्त-
वृत्तमास्यश्रीपरिचितचन्द्रिकाविलासम् । स्नातायाः सरसि
विलोक्य वक्रचन्द्र मध्याह्ने मुकुलितमम्बुज वनान्ते ॥ ३९ ॥
काचिद्दिनार्धसमये ^९रविरश्मितमा ^१०नीलांशुकाञ्चलनिली-
नमुखेन्दुबिम्बाम् । ता तार्दशीं समुन्वीक्ष्य कविर्जगाद
राहुर्दिवा ग्रसति पर्व विना किलेन्दुम् ॥ ४० ॥ बहल-
बलसमर्था मेत्रनादादयो मे सपदि युवि विशन्त कीट-
हस्ते निपेतु । इति वदति दशास्यो हस्ततालं वितत्य
मशकगलकरन्ध्रे हस्तियूथ प्रविष्टम् ॥४१॥ मृगशिशुनयनाया
अक्षिपक्ष्मप्रकोणे विलसति तरला या तारका तारकेव ।
प्रतिफलित इहोष्ट्रे भ्रान्तिगस्ते जनाना तिलतुषपुतकोणे
मक्षिकोष्ट प्रसृता ॥ ४२ ॥ मधौ मन्द मन्द मरुति शिशिरे
वाति रुचिर कुलस्त्रीभि कृष्णे विहरति तथा वृष्णिनिकरे ।
उषा योषा तोषाद्धदनमलिरूद्रस्य भिपतो पुर पत्यु कामा-
च्छुशुरमियमालिङ्गति मनी ॥ ४३ ॥ स्वय सगभ्येश
पुरभिदमनल्पेन तपसा महेन्द्र सतोष्य त्रिदशरिपुनाशादसु-
करात् । समायाते पार्थे द्रुपदतनया केशविकल्या पुरः पत्युः
कामाच्छ्वशुरमियमालिङ्गति सती ॥ ४४ ॥ कदाचित्पा-
ञ्चाली विपिनभुवि भीमेन बहुश कृशाङ्गी श्रान्तासि
क्षणमिह निषीदेति गदिता । शनैः गीतन्त्वाय तटविटपिन
प्राप्य मुदिता पुर पत्यु कामाच्छ्वशुरमियमालिङ्गति सती
॥ ४५ ॥ तपापाये गोदापरतटमुनि स्नातुमनमि प्रविष्टे
तत्पूर भगवति सुनौ कुम्भजनुष स्तुत लोपामुद्रा स्वयम-
विकल गन्तुमुदिता पुर पत्यु कामाच्छ्वशुरमियमालिङ्गति
सती ॥ ४६ ॥ सर्वस्य द्वे सुमतिरुमती संपदापत्तिहेतू एको
गोत्रे प्रभवति पुमान्य कुटुम्बं बिभर्ति । वृद्धो यूना मह
परिचयात्ज्यज्यते कामिनीभि स्त्रीपुंपुंच प्रभवति यदा तद्धि
गेह विनष्टम् ॥ ४७ ॥ ^३ये पापं शमयन्ति सगतिभृता
ये दानशूङ्कारिणो येषा चित्तमतीव निर्मलतर येषा
न भग्न व्रतम् । ये सर्वान्सुखयन्ति हि प्रतिदिन
ते साधवो दुर्लभा गङ्गावद्गजगण्डवद्गगनवद्गाङ्गेयवद्ध्ये-
यवत् ॥ ४८ ॥ हारो भाति कुचद्वय तव शुभे मध्ये
वपुः सङ्कच केगा नासिकमौक्तिक सुवदन दर्पाङ्गरागो
दृश । गङ्गावज्जद्गण्डवद्गगनवद्गाङ्गेयवद्ध्येयवज्जम्बूवज्जलं-
बिन्दुवज्जंलजवज्जम्बालवज्जालवत् ॥ ४९ ॥ यत्कण्ठे गरल
विराजतितरा शीर्षे च मन्दाकिनी उत्सङ्गे च शिवामुखं

---

(२८) 'ठठठठठठठठठठठ' इति समस्या (२९, ३०) 'सूर्योदये रोदिति चक्रवाकी' इति समस्या (३१) 'चन्द्रोदये नृत्यति चक्रवाकी' इति समस्या (३२, ३३) 'अङ्गारपूर्णं कमलं प्रफुल्लम्' इति समस्या (३४) 'सिन्दूरबिन्दुर्विवधवाललाटे' इति समस्या (३५) 'रमा मुदा शंकरमालिङ्ग' इति समस्या (३६) 'हुताशनश्चन्दनपङ्कशीतल' इति समस्या (३७) 'हूहुहूहुहुहुहुहुहूहुं' इति समस्या (३८) 'शशकशृङ्गमयं कठिन वपु ' इति समस्या (३९) 'मध्याह्ने मुकुलितमम्बुज वनान्ते' इति समस्या (४०) 'राहुर्दिवा ग्रसति पर्व विना किलेन्दुम्' इति समस्या

(४१) 'मशकगलकरन्ध्रे हस्तियूथ प्रविष्टम्' इति समस्या (४२) 'तिलतुषपुटकोणे मक्षिकोष्ट प्रसूता' इति समस्या (४३, ४४, ४५, ४६) 'पुर पत्यु कामाच्छुशुरमियमालिङ्गति सती' इति समस्या (४७)'सर्वस्य द्वे', 'एको गोत्रे', 'वृद्धो यूना', 'स्त्रीपुंवच्च' इति चत्वारि पाणिने सूत्राणि समस्या (४८) 'गङ्गावद्गजगण्डवद्गगनवद्गाङ्गेयवद्ध्येयवत्' इति समस्या (४९) 'गङ्गावद्गजगण्डवद्गगनवद्गाङ्गेयवद्ध्येयवत्', 'जम्बूवज्जलबिन्दुवज्जंलजवज्जम्बालवज्जालवत्' इति च समस्या

१ श्रेष्ठचन्दनम् २ केशग्रहसहितम् ३ मुखम् ४ चुम्बन कुर्वति सति ५ कान्ते ६ बलात्कारेण ७ कण्ठेऽव्यक्तशब्द ८ मान एव धनं यस्या मानिन्या इत्यर्थ ९ मध्याह्ने १० सूर्यकिरणसंतप्ताम् ११ नीलबस्राञ्चलपिहितमुखचन्द्राम् १२ स्वर्भानु

१ द्रौपद्या श्वशुरो वायु २ लोपामुद्राया श्वशुर पूरतरणसाधन कुम्भ ३ ये गङ्गावत्सगतिभृता पाप क्षमयन्ति ये गजगण्डवद्दानशूङ्कारिण, येषां चित्त गगनवदतीव निर्मलतरम्, येषा व्रत गाङ्गेयवन्न भग्नम्, ये गेयवत्सर्वान्सुखयन्ति इति योजना ४ कस्तूरिकाकुतोऽङ्गराग ५ कर्दमवत्