सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

१८४ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ४ प्रकरणम्

---

जाक्षि कृतकं मन्ये भयं योषिताम् ॥ ६८ ॥ उग्रग्राहसुदु- न्वतो जलमतिक्रामत्यनालम्बने व्योम्नि भ्राम्यति दुर्गमक्षि- तिभृता मूर्धानमारोहति । व्याघ्रं याति विषाकुलैरुहिकुलैः पातालमेकाकिनी कीर्तिस्ते मदनाभिराम कृतकं मन्ये भयं योषिताम् ॥ ६९ ॥ चित्रं नर्तनमम्बरे शिखरिणौ शीतांशु- बिम्बे नमः सञ्चार जलचं कपोतरणितं कामागमप्रक्रिया । मीनौ विद्युति तारका विहरणं ज्योत्स्ना विकोशाम्बुजे कुर्वाते कुरुते करोति कुरुतः कुर्वन्त्यलंकुर्वते ॥ ७० ॥ यस्य द्वारि सदा समीरवरुणौ समार्जनं हव्यवाट् पाक शीतगुरातपत्र- करणं दक्षौ प्रतीहारताम् । देवा लाक्षविधि च दास्यममरा वर्ण्यो दशास्यः कथं कुर्वाते कुरुते करोति कुरुत. कुर्वन्त्य- लंकुर्वते ॥ ७१ ॥ कश्चित्पान्थस्तृषार्तः पथि तपनऋतौ गम्यमानोऽन्यपान्थं पप्रच्छानन्दलीनो वद पथिक कुतो जह्नुकन्याप्रवाहः । तेनासौ शीघ्रवाचा प्रचलितमनसा विप- र्ययेण चोचे सूच्यग्रे कूपषट्कं तदुपरि नगरी तत्र गङ्गा- प्रवाहः ॥ ७२ ॥ राम त्वत्कीर्तिवृक्षाद्बहुतरममलादुत्थिता. कोरका ये तन्मध्ये रुद्ररूपोऽप्यजनि खलु यशःकोरकस्तस्य चाग्रे । अस्य श्रोत्राक्षिकूपास्तदुपरि च शिरश्छत्र चास्ति स्रवन्ती सूच्यग्रे कूपषट्कं तदुपरि नगरी तत्र गङ्गाप्रवाहः ॥७३॥ उद्दामाकींशुदीप्यद्दिनमणिमणिभिर्भत्सितान्ते समन्ता- द्वायुव्याधूयमानज्वलनकणगणाकीर्णधूलिप्रकीर्णे । कान्तारे- ऽस्मिन्प्रपाते पथि पथिकमवे कापि पाथोधसेना(२)सूच्यग्रे कूप- षट्कं तदुपरि नगरी तत्र गङ्गाप्रवाह. ॥ ७४ ॥ मा साक्षी- कृत्य मुग्धे विजयमभिलषेल्लेखयामास शंभोर्मूल्या मन्मौलि- माला सदशेनवशतीमक्षपातान्विजित्य । गौर्याप्यानह्यदृष्टी- र्जितनखनवभूर्स्तन्वि शेषा तदित्थ शीर्षाणा सैव वन्ध्या मैम नवतिरभूल्लोचनानामशीतिः ॥ ७५ ॥ प्रत्येकं दिक्पती- शानिलतपनवसून्सन्नतरस्व यथा भूरश्रोधीस्स्तवं यथा च खरसहितलसन्मूर्च्छनाम्रागमातालात् । कृष्णन्यस्तान्यमौलीक्षण- वदवसरे सा च सा च प्रमादाच्छीर्षाणा शेष वन्ध्या नव- नवतिरभूल्लोचनानामशीतिः ॥ ७६ ॥ इन्द्राद्या लोकपाला हरिविधुतपना नागविद्याधराद्या द्वेष्याः सर्वेऽपि देवाः प्रिय तव वरदः कोऽस्ति वन्द्यो गरीयान् । श्रुत्वा वाच प्रियाया इति दशमुखतः प्राह वाक्यं दशारूः शूली शभुः पिनाकी शिवभवपशुपः शर्व ईशश्च भर्गः ॥ ७७ ॥

प्रहेलिकाः

अपदो दूरगामी च साक्षरो न च पण्डितः । अमुखः स्फुटवक्ता च यो जानाति स पण्डितः ॥ १ ॥ व॑ने जाता व॑ने त्यक्ता वने तिष्ठति नित्यशः । पंण्यस्त्री न तु सा वेश्या यो जानाति स पण्डितः ॥ २ ॥ गोर्पालो नैव गोपालस्त्रीशूली नैव शंकरः । चक्रपाणिः स नो विष्णर्यो जानाति स पण्डितः ॥ ३ ॥ उच्छिष्टं शिव- निर्माल्यं वमन शवकर्पटम् । काकविष्ठासमुत्पन्न. पञ्चैतेऽति- पवित्रकाः ॥ ४ ॥ अनेकसूँषिरं वाद्यं कोन्तं च ऋषिमन्त्रि- तम् । चक्रीणा च सदारार्ध्यं यो जानाति स पण्डितः ॥ ५ ॥ वने वसति को वीरो योऽस्थिमांसविवर्जितः । असिवत्कुरुते कार्य कार्य कृत्वा वन गतः ॥ ६ ॥ रविजा शशिकुन्दाभा तापहारी जगत्प्रिया । वर्धते वनसङ्गेन न तापि यमुनापि न ॥ ७ ॥ त॑रुण्यालिङ्गितः कण्ठे नितम्बे- स्थलमाश्रित. । गुरूणा सन्निधानेऽपि कः कूजति मुहुर्मुहुः ॥ ८ ॥ अवलोक्य स्तनौ वध्वा गुञ्जाफलविभूषितौ । निःश्वस्य रोदितुं लग्ना कुतो व्याधकुटुम्बिनी ॥ ९ ॥

---

(७७) 'शूली शभु' पिनाकी शिवमवपशुपा शर्व ईशश्च मर्ग. इति समस्या

१ लेखपत्रम्. (२) नौका (३) महोक्ष (४) दुग्ध गङ्गा मधु पट्टा-म्बरं पिपलक्ष (५) वल्मीकम् (६) कुलालदोरक (७) तक्रम् (८) कलश (९) शबरस्त्री पुत्रजायाया स्तनौ गुञ्जाफललङ्कृतौ दृष्ट्वा कुतो निश्वस्य रुरोद यतो मत्पुत्र एतामनुरक्तस्तथा क्षीणतां गतो यथा गजान्विनिहत्य तद्गण्डस्थलमुक्ताफलहारे स्तनौ विभू-षयितु नाल्म्, अतोऽतिप्रयासालभ्यैर्गुञ्जाफलैर्विभूषयति क्षीणे च सति पुत्रे तर्जितधननिर्वाह्यवृत्तिकस्य सर्वस्यापि कुटुम्बस्य जीवितसदेह अतो व्याधकुटुम्बिनी दु खात्रिःश्वस्य रोदितु लग्ना

---

(६८, ६९) 'कृतक मन्ये भय योषिताम्' इति समस्या (७०, ७१) 'कुर्वाते कुरुते करोति कुरुत कुर्वन्त्यलंकुर्वते' इति समस्या (७०, ७२, ७४) 'सूच्यग्रे कूपषट्क तदुपरि नगरी तत्र गङ्गाप्रवाह ' इति समस्या (७५ 'शीर्षाणा सैव वन्ध्या मम नवतिरभूल्लोचनानामशीति' इति समस्या (७६) 'शीर्षाणा शेष वन्ध्या नव नवतिरभूल्लोचनानाम-शीति' इति समस्या

१ निदाघे २ १९२० इति संख्या. ३ सहस्रशिरसो द्विसहस्रा-क्षस्य स्वभार्या प्रति गौरीगिरीशद्यूतक्रीडोपन्यास .

१ अरण्ये काष्ठरूपेणोत्पन्ना २ उदके. ३ मूल्य दत्वा भोग्या स्त्री गणिका यथा द्रव्यदानेन भोग्या तथैयमपीत्यर्थ ४ धेनूनां पतित्वात्पालक . ५ तसत्रिशूलाङ्कितत्वात्तच्चिह्नवान्- ६ बार्हो तसच-क्राङ्कितत्वात्तच्चिह्नवान् ७ बिलम् ८ वकार आद्यो यस्य ९ कका-रोऽन्ते यस्य १० सर्पेण ११ रविरिति महाराष्द्रभाषाया मन्या-नदण्टस्य नाम १२ कुम्भ कूपसरोवरादौ जलेन भृत्वा शिरस्सा-रोपणसमये तरुण्या हस्तारभ्यामालिङ्गयते भर्तापि तरुण्या सोत्कण्ठ-मालिङ्गयते. १३ कुम्भो नितम्बस्थाने गृह्यते भर्तापि नितम्बस्थाने गुह्यप्रदेशे तिष्ठेत् १४ कुम्भो गुरूणा वृद्धघयानामुपर्युपविश्य कूजति बडबडायते. भर्तापि गुरूणा मातृपितृश्वश्रूश्वशुरजनानामग्रे स्विद्य कामयते. १५ शब्दं करोति