सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

वाय्वन्योक्तयः, पर्वतान्योक्तयः, समुद्रान्योक्तयः	२१५

द्दामदावाग्निवन्मत्तोऽयं मलिनात्मको वनचर. कि वक्ष्यते कोकिल ॥ १२ ॥ कोऽयं भ्रान्तिप्रकारस्तव पवन घनावस्करस्थानजात तेजस्त्रिखातसेव्ये नभसि नयसि यत्यासुपूरं प्रतिष्ठाम् । अस्मिन्नुत्थाप्यमाने जननयनपथोपरवस्तावदास्ता केनोपायेन सह्यो वपुषि कलुषतादोष एषस्तवैव ॥ १३ ॥

पर्वतान्योक्तयः

नाधन्याना निवास विदधति गिरय शेखरीभूतचन्द्रा शृङ्गैर्र्योत्स्नाप्रवाहं द्रुतमिव तुहिन दिक्मुखेषु क्षिपन्तः । येषामुच्चैस्तरूणामविहतगतिना वायुना कम्पितानामाकाशे विप्रकीर्ण कुसुमचय इवाभाति ताराग्रहौघ ॥ १ ॥

हिमाचलः

तरुकुलसुषमापहरा जनयन्ती जगति जीवजातातम्ि । केन गुणेन भवानीतात हिमानीमिमा वहसि ॥ २ ॥ विन्ध्यमन्दरसुमेरुभूभृता यत्पतिस्तुहिनपर्वतोऽभवत् । ईश्वरश्वशुरताप्रभावतस्तद्भव जगति जृम्भते यश. ॥ ३ ॥ क्षोणी यस्य हिरण्मयी मणिमय. प्राकारशिल्पोच्चय कुञ्जा कल्पलतामया सुरधुनीधारामयो निर्झरः । कि चेन्द्रादिसमस्तदिक्पतिपुरीमय्यन्ति यत्पल्लवा. शैल. सोऽपि गिरिवयं च गिरयस्त्वय्येव मे का मतिः ॥ ४ ॥

मेरुः

ये सतोषसुखप्रबुद्धमनसस्तेषामभिन्नो मृदो येऽप्यन्ये धनलोभसकुलधियस्तेषा तु दूरे नृणाम् । इत्थ कस्य कृते कृत. स विधिना तादृक्पद सम्पदा खात्मन्येव समाप्तहेममहिमा मेरुर्न मे रोचते ॥ ५ ॥

विन्ध्य.

आचक्ष्महे तव किमद्यतनीमवस्था तस्याद्य विन्ध्यशिखरस्य मनोहरस्य । यत्रैव सप्त मुनयस्तपसा निषेदु सोऽयं विलास-वसति. पिशिताशनानाम् ॥ ६ ॥

मलय.

कि तेन हेमगिरिणा रँजताद्रिणा वा यत्राश्रिता हि तरवस्तरवस्त एव । मन्यामहे मलयमेव यदाश्रयेण शाखोटनिम्बकुटजा अपि चन्दनानि ॥ ७ ॥ विद्योतन्ते कति नु गिरयस्तेषु कि नोद्यन्ते शाखावन्तः खदिरवदरीशालशाखोटकाया । धन्यस्तावन्मलयशिखरी यत्र जातास्त एव स्वैरामोदैस्त्रिभुवनमथ प्रीणयन्त स्फुरन्ति ॥ ८ ॥

मन्दर.

मुरारातिर्लक्ष्मी त्रिपुरविजयी शीतकिरणं करीन्द्रं पौलोमीपतिरपि च लेभे जलनिधे । त्वया कि वा लब्ध कथय मथितो मन्दरगिरे शरण्य शैलाना यदयमदय रत्ननिलय ॥ ९ ॥

मैनाक.

शक्रादरक्षि यदि पक्षयुग तथापि मैनाक सन्ति तव नेह गतागतानि । निःसत्त्वता च निरपत्रपता च किंतु पाथोनिधौ निवसता भवताजितात्र ॥ १० ॥ वर पक्षच्छेदः समदमघवन्मुक्तकुलिशप्रहारैर्रुच्छद्दलदहनोद्गारगुरुभिः । तुषाराद्रे. सूनोरहह पितरि क्लेशविवशे न चासौ सपातः पयसि पयसा पत्युरुचित ॥ ११ ॥

लोकालोकः

एकस्यायमुदेति मूर्धनि गिरेरन्यस्य चैव क्रमादस्त याति म्लानिविस्तुभयोरस्त प्रशस्तोऽञ्चल. । को नामोदयिनं करोति न शिरोमाणिक्यमस्त पुनर्यांत य कुरुते भवानिव स दु प्रापोऽस्ति पृथ्वतीतले ॥ १२ ॥

रोहणः

गेहणाचल शैलेषु कस्तुला तुलयेत्तव । यस पाषाणखण्डानि मण्डनानि महीभृताम् ॥ १३ ॥ रत्नाना न किमालयो जलनिधि कि न स्थिरा मेदिनी कि न व्योम महत्पदं सुकृतिना के नाम नैवोन्नतम् । हहो रोहण कि न याचकचमूनि शङ्कटङ्काहितक्षान्तिस्वीकरणेन गोत्रतिलकस्त्रैलोक्यवन्द्यो भवान् ॥ १४ ॥ यामस्ते शिवमस्तु रोहणगिरे मत्त. स्थितिप्रच्युता वर्तिष्यन्त इमे कथ कथमिति स्वप्रेऽपि मैवं कृथा । भ्रातस्ते मणयो वयं यदि भवन्नामप्रसिद्धास्तत· कि शृङ्गारपरायणा. क्षितिमुजो नाङ्गीकरिष्यन्ति न. ॥ १५ ॥

पर्वतदरी

यस्या स केसरियुवा पदमाबवन्ध गन्धद्विपेन्द्ररुधिरारुणिताङ्गनायाम् । तामद्य पर्वतदरी धुतबुद्गलोमा गोमायुरेष वपुषा मलिनीकरोति ॥ १६ ॥

गिरिनिर्झर.

कल्लोलमचलदगाधजलैर्ललोलै कल्लोलिनीपरिवृढै· किमपेयतोयै । जीयात्स जर्जरतनुर्गिरिनिर्झरोऽयं यद्विप्रुषापि तृषिता वितृषीभवन्ति ॥ १७ ॥

---

समुद्रान्योक्तयः

नैवज्ञा नाप्यवैदग्ध्यमुदधेर्महिमैव स । यत्तीरपङ्कमग्नानि महारत्नानि शेरते ॥ १ ॥ यद्यपि स्वच्छभावेन दर्शयत्युदधिर्मणीन् । तथापि जानुदघ्नोऽयमिति चेतसि मा कृथा ॥ २ ॥ रत्नेरापूरितमपि मदलेशोऽस्ति नाम्बुधे । मुक्ता कतिपया. प्राप्य मातङ्गा मदविह्वला ॥ ३ ॥ अध-करोषि रत्नानि मूर्ध्ना धारयसे तृणम् । दोषस्त्वेष जलधे रत्न रत्न तृण तृणम् ॥ ४ ॥ वातोल्लासितकल्लोल धिक्ते सागर गर्जितम् । यस्य तीरे तृषाक्रान्त पान्थ. पृच्छति वापिकाम् ॥ ५ ॥ अय रत्नाकराऽम्भोविरित्यसेवि धना-शया । धन दूरेऽस्तु वदनमपूरि क्षारवारिभिः ॥ ६ ॥ यद्यपि बद्ध. शैलैर्र्यद्यपि गिरिमंथनमुषितसर्वस्व. । तदपि

---

१ राक्षसानाम् २ मेरुणा ३ कूलासेन ४ निर्बलत्वम् ५ निर्लज्जत्वम्
१ जवमान २ अचुतुरत्वम् ३ जानुप्रमाण ४ वायुनोल्लासिना उत्पादिता कल्लोला महोर्मियो यस्य ५ गिरिनथनेन हृत सर्वस्व चतुर्दशरत्नात्मक वन यस्य