सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

२१४ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ५ प्रकरणम्

---

विलुम्पसि धरा धाराभिगतिंक्षिपसि क्षेपाण्युङ्कुरयत्यमुन्मुकुल-
यत्यह्नाय नीपद्रुमान् । सारङ्गस्य नभोनिवेशितदृशश्चञ्चुपुटी-
पूरणे वैमुख्यं वहसि त्वमम्बुद यदि प्रत्येतु को नाम त-
न् ॥ ७२ ॥ कूपाम्भासि पिबन्तु कूपरसिका वापीषु वापीजुपो
नादेयाश्च पत्रत्रिणोऽपि मुदिता आस्वादयन्तामपः । मार-
ङ्गस्य नभोनिवेशितदृशः किं तेन यावन्महीमम्भोभिः क्षप-
यन्नसावुदयते न प्रावृषेण्यो घनः ॥ ७३ ॥ कर्तव्यो हृदि
वर्तते यदि तरोरस्योपकारस्तदा मा कालं गमयाम्बुवाह समये
सिञ्चैनमम्भोभरैः । शीर्णे पुष्पफले दले विगलिते मूले गते
शुष्कतां कन्थै किं हितमाचरिष्यति परीतापस्तु ते स्थास्यति
॥ ७४ ॥ नो चिन्तामणिभिर्न कल्पतरुभिर्नो कामधेन्वादिभिर्नो
देवैश्च परोपकारनिरतैः स्थूलैर्न सूक्ष्मैरपि । अम्भोदेह निर-
न्तरं जलभरैस्तामुनेरा सिञ्चता वार्येण धुरं त्वयाद्य वहता
मन्ये जगज्जीवितम् ॥ ७५ ॥ हे पाथोड यथोन्नतेन भनता
दिग्व्यावृता सर्वतो मन्ये वीर तथा करिष्यसि खलु क्षीराब्धि-
तुल्यं मरू । किं त्वेष क्षमते नहि क्षणमपि ग्रीष्मोष्मणा व्या-
कुलः पाटीनादिगणम्वदेकशरणम्तदर्प तावत्क्रियन् ॥ ७६ ॥
नाम्भो स्कंन्ध्नति. सर सु न मनो वापीपु नापीहितं कर्णे-
ऽप्यर्णवसंरूथा न च कृता नाद्यापि नद्या मनः । साङ्गेण
समुत्तरङ्गरसनादण्डेन चण्डातपक्लान्तेनापि निरन्तरं जलद
हे त्वय्येव दत्तं मनः ॥ ७७ ॥ नि.पद्मं शिशिरेण धीवरगणै-
र्निर्मत्स्यनिःकूर्भकं व्याधैर्निर्विरहगं निरम्बु रविणा निर्नालकं
दन्तिभिः । निःशालूकम्कारि शूकरगणैर्नामैकमात्रं सरो हे
जीमूत परोपकारक पयोदानेन मा पूरय ॥ ७८ ॥ कामा-
रेषु मरिन्सु सिन्धुषु तथा नीचेषु नीरग्ग्रहं विक्तत्रापि शिगे-
नतिः किमपरं हेयं भवेन्मानिनाम् । इत्यालोच्य विमुच्य चात-
कयुवा तेषु स्पृहामादरादुद्ग्रीवस्तव वारिवाह कुरुते धाग-
धरालोकनम् ॥ ७९ ॥ रे धाराधर धीर नीरनिकरैरेषा रसा
नीरमा शेषा पूपकरोत्करैस्तित्खैरैरापूरि भूरि त्वया । एकान्तेन
भवन्तमन्तरगतं स्वान्तेन सञ्चिन्तयन्नाश्चर्य परिपीडितोऽभि
रमते यच्चातकस्तृष्णया ॥ ८० ॥ आरामाधिपतिर्विवेकविकलो
नूनं रसा नीरसा वात्याभिः परुषीकृता दश दिशश्चण्डात्तपो
दुःसहः । एव धन्वनि चम्पकस्य सकले संहारहेतावपि
त्वं सिञ्चन्नमृतेन तोयद कुतोऽप्याविष्कृतो वेधसा ॥ ८१ ॥
ग्रीष्मे भीष्मतरेः करैर्दनकृता दग्धोऽपि यच्चातकस्त्वा
ध्यायन्घन वासरान्कथमपि द्राघीयसो नीतवान् । दैवाल्लो-
चनगोचरेण भवता तस्मिन्निदानीं यदि स्वीचक्रे करका-
निपातनकृपा तत्कं प्रति ब्रूमहे ॥ ८२ ॥ स क्षारे जलवि-
मगसि वितरन्यर्थ्यागतेभ्यो मितं गृह्णन्ते सरितः श्रमेण
परितोऽप्याधारबन्धं बलात् । प्राप्य कूपकतः कथञ्चन
क्रिमप्यारोप्य कण्ठे पदं तत्त्वा त्यागिनमेकमेव भगवन्वर्ज-
न्य मन्यामहे ॥ ८३ ॥ हर्षं वर्षन्विवधत्से चिरगमयतृषाशु-
प्यतां चातकानां भूमेस्तापोपशान्तिं वितरति तरसा लोक-
शोकं धुनोषि । अम्भोदैतत्त्वकैकं परममनुचितं यत्त्पिधत्से सुधांशुं
वाचामीशं कविं वा बुधमपि वहसि प्रेम खद्योतवर्गे ॥ ८४ ॥

वाय्वन्योक्त्यः

वायुगेव महाभूतं वदन्तु निखिला जनाः । आयुरेवैष
भूतानामिति मन्यामहे वयम् ॥ १ ॥ अलिपटलैरनुयातां
स्मृहद्यहृदयञ्चरं विलुम्पन्तीम् । मृगमदपरिमललहरीं
समीर किं पामरेषु रे किरसि ॥ २ ॥ परमो मरुत्सखामे-
स्तेजोवृद्धिं तनोतु तं जेतुम् । दीपं हरति तदस्य ज्ञानं प्रति-
पत्तिनिर्वहणम् ॥ ३ ॥ प्राथमिकी वनवृष्टिः प्रामा निक्खिनो
निदाघतप्रम्य । आकस्मिकेन मा पुनरुपनीता कापि पवनेन
॥ ४ ॥ वरतरुविघटनपटवः कटवश्चञ्चन्ति वायवो बहवः ।
तत्कुसुमबहुलपरिमलगुणविन्यासे कृती त्वेकः ॥ ५ ॥
गन्धवाह गहनानि गाहसे गन्वजातमिह सचिनोषि
च । नैपुणच्युतिरियं तु तावकी यत्र तत्र मदसद्विवेचनम्
॥ ६ ॥ अहह चण्डसमीरण दारुणं किमिदमाचरितं
चरितं त्वया । यदिह चातकचञ्चुपुटोदरे पतति वारि तदेव
निवारितम् ॥ ७ ॥ अनिल निखिलविश्वं प्राणिति त्वत्प्रयुक्तं
मपदि च विनिमीलत्याकुलं त्वद्वियोगात् । वपुरसि परमेश-
स्योचितं नोचितं ते सुरभिमसुरभिं वा यत्समं स्वीकरोषि
॥ ८ ॥ राजीवनीविपिनसोरभसारगन्धियैऽभूद्धमन्तदिवसेषु
जनैकबन्धुः । रय्याग्जासि विकिर्णन्वरुजन्नगेन्द्रानुन्मत्तव-
द्धमति पश्यत सोऽद्य वायुः ॥ ९ ॥ ये जात्या लघवः
मदैव गणनां याता न ये कुत्रचित्पञ्चामेव विमर्दिता-
प्रतिदिनं भूमौ विलीनाशिरम् । उत्क्षिप्तश्चपलाशयेन मरुता
पश्यान्तरिक्षे सखे तुङ्गानामुपरि स्थितिं क्षितिभृतां कुर्व-
न्त्यमी पांसवः ॥ १० ॥ हंहो दग्धसमीर सर्पति भवत्यस्मि-
न्वने शाखिनां शाखाधर्षणजः स कोऽपि सुचिरं ज्ज्वल
दावानलः । येनादाहि पलायमानहरिणं भस्मीभवद्वरूहं शुष्य-
न्त्रिंशंग्सुत्पतत्त्वगकुलं चेष्टद्भुजंगं वनम् ॥ ११ ॥ हंहो धीर
समीर हन्त जननं ते चन्दनक्ष्माभृतो दाक्षिण्यं जगदुत्तरं परि-
चयो गोदावरीवारिभिः । प्रत्यङ्गं दहतीह मे त्वमपि चेदु-

---

१ महाभूतमिति जना वदन्त्वित्यन्वयः २ वायुरित्यत्र वाग्गब्दस्यैकांगत्वादेप भूतानामायुरेवेति भावः ३ जीवति ४ मलयाचलात्