भारतकोश
सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

Subhashita Ratna Bhandagara

पण्डित काशीनाथ शर्मा (सम्पादक: नारायण राम आचार्य) द्वारा

स्रोत: Subhashita Ratna Bhandagara (10,000+ Classic Sanskrit Epigrams & Maxims - Nirnaya Sagar Press) (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished516 पृष्ठ

पृष्ठ 228, कुल 516 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 228

२१३
मेघान्योक्तयः


चातकेन । आः कष्टमिष्टफलदानविधानहेतोरम्भोदराक्षतति<br>सम्प्रति वज्रवह्नि ॥ ४९ ॥ दैवदहनजटालज्वालजालाहताना<br>परिगलितलताना म्लायता भूरुहाणाम् । अयि जलधर<br>शैलश्रेणिशृङ्गेषु तोय वितरसि बहु कोऽयं श्रीमदस्तात्र-<br>कीन. ॥ ५० ॥ नमसि निरवलम्बे सीदता दीर्घकाल त्वद-<br>भिमुखनिषण्णोत्तामचञ्चूपुटेन। जलधर जलधारा दूरतस्ताव-<br>दास्ता ध्वनिपि मधुरस्ते न श्रुतश्चातकेन ॥ ५१ ॥ अये<br>हेलावेलालुलितकुलशैलै जलनिधौ कुतो वारामोघं बत जलद<br>मोघ वितरसि । समन्तादुत्तालज्वलदनलकीलावकलनह्र मोपे-<br>तानतानुपकुरु पयोभिर्विटपिन ॥ ५२ ॥ अमु कालक्षेप त्यज<br>अद गम्भीरैर्मधुरै विमेभिनिर्घोषैः सृज झटिति झाङ्कारि<br>वलिलम् । अये पश्चावश्यामकरुणममीरव्यतिकरज्ज्वलद्दाव-<br>ज्वालावलीजटितमूर्तेर्विटपिन ॥ ५३ ॥ अकृपागद्धारि<br>पचुरतरमादाय जलद म दानाध्यक्षोऽपि प्रकिरति जलं<br>नाद्भूतमिदम् । स मेघो धन्यो यत्परिकिरति मुक्ताफलतया<br>यदीयासौ कीर्तिर्नटति नृपनारीकुचतटे ॥ ५४ ॥ तवैव<br>प्रावीण जलद जगदानन्दकरणं यदम्भपालीराहरमि खल-<br>सत्त्वाजलनिधे । निसर्गात्क्षारास्ता नयसि च कथञ्चिन्मधु-<br>रतामथासारैस्तासा युगपदुपकर्तासि जगत ॥ ५५ ॥ विल-<br>पति तथा सारङ्गोऽय भवानयमुन्नतो जलमपि च ते सद्यो-<br>गोऽयं कथचिदुपस्थित । उपकुरु कुरु प्रह्वं चेतो न वेत्सि<br>यदग्रतो जलधर पुनः क्व त्व काय क ते जलबिन्दव.<br>॥ ५६ ॥ नीर दूर तदपि विरस जगमा नो लताद्यास्त-<br>स्छिन्दार्यपि जलनिधौ को लभेताम्बुबिन्दुम् । दानाध्यक्षे<br>त्वयि जलधर कापि कुत्रापि शैला. शालावन्तोऽमृतनिभजलै-<br>स्तर्पिता. सर्व एते ॥ ५७ ॥ तृप्त्या नद्य. कमलसरसी<br>राजहंसावतंसा पुण्याश्चेतो हिमगिरिसुवस्त्वत्कृते येन<br>मुक्ताः । सप्तासेऽस्मिञ्जलद दहनोचण्डदाहे निदाघे पर्जन्य<br>स्वीकुरु तमधुना चातक पातकं वा ॥ ५८ ॥ शैलेयेशु<br>शिलातलेषु च गिरेः शृङ्गेषु गर्तैषु च श्रीखण्डेषु बिभीतकेषु<br>च तथा पूर्णेपु रिक्तेषु च । स्निग्धेन ध्वनिनाखिलेऽपि<br>जगतीचक्रे सम वर्षतो वन्दे वारिद सार्वभौम भवतो विश्वो-<br>पकारि व्रतम् ॥ ५९ ॥ नीहाराकरसारसागरसरित्कासार-<br>नीरश्रियं त्यक्त्वा तोयद चातकेन महती सेवा समाल-<br>म्बिता । तस्यैतत्फलितं समुज्झसि शिलासंताडन मस्तके<br>गाढ गर्जसि वज्रमुज्झसि तडिल्लेखाभिरातर्जसि ॥ ६० ॥<br>आरामाभरणस्य पल्लवचयैरापीततिग्मत्विष. पाथोद प्रशामनयागुरुतगोरेतस्य दावज्जरम् । ब्रूमस्त्वामुपकारकातर गत-<br>प्राया' पय सपदो दग्धोऽप्येष तरुर्दिशः परिमलैरापूर्य निर्वा-<br>सति ॥ ६१ ॥ यावत्तिष्ठति चातकोऽयमसुभिः कण्ठस्थल-<br>स्थायिभिस्तावद्देहि पय पयोद फलतु त्वद्द्वारि कल्पद्रुम. ।<br>नो चेदस्य तृषार्तपीडिततनो प्राणे प्रयाणे कृते कस्मै<br>दास्यसि को ग्रहीष्यति पुनस्तापस्तु ते स्थास्यति ॥ ६२ ॥<br>कूपे पानमधोमुख भवति मे नद्यो वराकय स्त्रियः सामान्य<br>बकटिट्टिभै सह सरस्येव समालोकयन् । शुष्यत्तालु-<br>गलोऽपि कम्पिततनु श्रुत्वा गभीरध्वनि धैर्यादुद्धतकन्धरो<br>जलधर त्वा याचते चातक ॥ ६३ ॥ मार्गे भूरि जलं<br>मरुस्थलभुवि स्वप्नेऽपि नो लभ्यते तीव्रो वाति समीरण<br>क्वचिदपि च्छायाभृतो न द्रुमा । अङ्गारप्रकरानिकारिनिव<br>गर्वैग्रीष्मे तपत्यम्बरे तद्भो पान्थहिताय पूरय धरा पाथोद<br>पाथोमर्म ॥ ६४ ॥ मैके कोटरशायिभिर्मृतमिव क्ष्मान्तर्गत<br>कच्छपै पाठीनै पृथुपङ्कपीठलुटिनैर्यत्सिन्धुवन्मूर्च्छितम् ।<br>तस्मिञ्छुष्कसरस्यकालजलदेनागत्य तच्चेष्टितं यत्राकुम्भनि-<br>मग्नवन्यकरिणा यूथै पय. पीयते ॥ ६५ ॥ कालातिक्रमण<br>कुरुष्व तडिता विस्फूर्जितेत्रासय स्फारैर्भीषणगर्जितैग्तितरा<br>काश्यं मुखे दर्शय । अस्थानन्यगतेः पयोद मनसो जिज्ञा-<br>सया चातकस्यावेहि त्वमिहाखिलं तदपि न त्वत्तः पर<br>याचते ॥ ६६ ॥ भूयो गर्जितमम्बुद प्रकटिता विद्युल्लक्ष्मा-<br>पूरित दूरादग्रह तिष्ठ तिष्ठ तदल वृष्ट्या तवातः परम् ।<br>निर्दग्धाखिलशालिहालिकवधूसन्नद्धनेत्रै पर नैराश्यादिह<br>वर्षितव्यमधुना केदारपूर पय ॥ ६७ ॥ गर्जन्नम्बु ददाति<br>तच्च कणिकारूपेण यत्र क्वचिदर्घाकालमपेक्ष्य दानसमये<br>कौक्ष्यं विधत्ते मुखे । पश्चाल्लाण्डरतामुपैति लघुतामप्येति<br>भूयस्तत श्रीमद्राम नृपालशेखर विभो दाता कियान्वारिदः<br>॥ ६८ ॥ आसक्ता. प्रतिकोटैर विषधरा भानोः करा मूर्धनि<br>ज्वालाजालकरालदावदहन प्रत्यङ्गमलिङ्गित। सर्वानन्दन-<br>चारुचन्दनतरोरेतस्य जीवातवे रे जीमूत विमुञ्च वारि बहु-<br>शो युष्मद्यशो जृम्भताम् ॥ ६९ ॥ ते ते चातकपोतका<br>वितृषिता दावाग्निमग्न वनं सनिर्वापितमुष्णतापतमही निर्वा-<br>पिता सर्वत. । कौसाराः परिशूरिता पृथुपयोधाराभिरम्भो-<br>धर त्वय्येवायमहो महोजितमहादानावदानक्रमः ॥ ७० ॥<br>तापं लुम्पसि सर्वतो वितरसे मुक्ताफल शुक्तिषु क्षेत्रं सिञ्चसि<br>कि च पल्लवयसि श्रीखण्डमुरुस्यान्दमान् । क्षार क्षार-<br>मिदु जल जलनिधेरादाय जीमूत हे विश्व जीवयसि ब्रवीतु<br>जगति प्रौढोऽपि कस्ते गुणान् ॥ ७१ ॥ सतां जगत्तो

पादटिप्पण्यः :

स्तम्भ १ :
१ दावाग्नि
२ ग्लानि प्राप्नुवताम्
३ व्योमोत्थितैर्मेघगर्जने
४ शीघ्रम्
५ व्याप्तदेहस्य
६ वृक्षस्य
७ उद्यानभूषणस्य

स्तम्भ २ :
१ कृप्पनाम्
२ प्रतिबिम्बम्
३ नराशना