सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

समुद्रान्योक्तयः २१७

---

कुल्यावदुल्लङ्घितः । किं चासीच्चुलुकेऽम्बुबिन्दुवदयं द्राक्कु-
म्भयोनेर्मुनेर्नातारोऽयमिति प्रथा जलनिधेरासीत्तथापि श्लथा
॥ ३३ ॥ पीयूषेण सुराः श्रिया मुररिपुर्मर्यादया मेदिनी
शक्रः कल्पद्रुहा शशाङ्ककलया श्रीशङ्करस्तोषितः । मैनाका-
हिनगा निजोदरगता सस्थानतः स्थापितास्त्वच्चूलीकरणे
घटोद्भवमुनिः केनापि नो वारितः ॥ ३४ ॥ हे हेलाजित-
बोधिसत्त्व वचसा किं विस्तरैस्तोयधे नास्ति त्वत्सदृश-
परः परहिताधाने गृहीतव्रतः । तृष्यत्पान्थजनोपकारघट-
नावैमुख्याल्लब्धायशोभारप्रोहने करोषि कृपया साहायकं
यन्मरोः ॥ ३५ ॥ पीयूषेण कृतार्थिता दिविषदो लक्ष्म्या
हरिः प्रीणितश्चन्द्रार्धेन विभूषितः पशुपतिः कल्पद्रुमैर्वासवः ।
आत्मानं परिपन्थिनोप्युदधिना किं किं न तेषा कृतं
तस्यागस्त्यमुनिप्रपीतपयसो नोच्चैः कृतैकाङ्गुलिः ॥ ३६ ॥
लक्ष्म्या श्रीपुरुषोत्तमो हिमरुचा गौरीप्रियोऽलंकृतो देवेन्द्रो-
ऽपि विमानवारणहयस्त्रीरत्नकल्पद्रुमैः । पीयूषैरमितैस्त्वया
दिविषदश्चान्ये कृतार्थीकृता श्रीमन्वारिनिधे त्वदीय महिमा
नूनं न वाग्गोचरः ॥ ३७ ॥ हहो वारिनिधे विधे समुचितं
येनासि रत्नाकरो रत्नाश्चेदवमन्यसे वद विभो नैतत्पदं
विन्दसि । पश्यालंकरणं पुरंदरपुरे चिन्तामणिः कौस्तुभो
विष्णोर्वक्षसि मीनकेतनरिपोः शीर्षे कलाना निधिः ॥ ३८ ॥
पीत्वा गर्जन्त्यपस्ते दिशि दिशि जलदास्तव शरण्यो गिरीणां
सुत्रामत्रासभाजां त्रिदशविटपिना जन्मभूमिस्त्वमेव ।
गाम्भीर्यं तच्च तादृक्त्वयि सलिलनिधे किंतु विज्ञाप्यमेतत्सं-
वॉपायेन मैत्रावरुणिमुनिकृपादृष्टयः काङ्क्षणीयाः ॥ ३९ ॥

क्षीरसागरः

दिशि दिशि गिरिग्रावाणः स्वा वमन्तु सरस्वतीं तुलयतु
मिथस्तामापातस्फुरद्धनिडम्बरान् । स परमपरः क्षीरोदन्वान्
यदीयमुदीर्यते मथितुरमृत खैदैच्छेदि प्रभोरनुमोदनम्
॥ ४० ॥ साकं ग्रावगणैर्लुठन्ति मणयो बालार्कबिम्बोपमा
नीरे नीरचरैः समं स भगवान्निद्राति नारायणः । एव वीक्ष्य
तवाविवेकम् च प्रौढि परासुम्नते किम निन्दाम्यथवा
स्तवीमि कथय क्षीरार्णव त्वामहम् ॥ ४१ ॥

अगस्त्यः

मुनिर्जयति योगीन्द्रो महात्मा कुम्भसंभवः । येनैक-
चुलुके दत्तौ दिव्यौ तौ मत्स्यकच्छपौ ॥ ४२ ॥ अखर्व-
पर्वगर्तैषु विच्छिन्नो यस वारिधिः । हा स एव मुनेः
घाणिरधस्ताद्द्गिन्यभूभृतः ॥ ४३ ॥ अहपीयसैव पयसा
यत्कुम्भः पूर्पते प्रसिद्ध तत् । ब्राह्मं तेजः पश्यत कुम्भो-
द्भूतः पपौ वारिधिम् ॥ ४४ ॥ गतोऽस्मि तीर जलधेः पिपा-
सया स चापि शुष्कश्चुलुकीकृतो मया । न लक्ष्यते दोष-
लवोऽपि तोयवेर्ममैव तत्कर्मफलं विजृम्भते ॥ ४५ ॥
कम्पन्ते गिरयः पुरंदरभिया मैनाकमुख्याः पुनः क्रन्दन्त्यम्बु-
धराः स्फुरन्ति वडवावक्रोद्गता वह्नयः । भो कुम्भोद्भव
मुच्यता जलनिधिः स्वस्त्यस्तु ते सांप्रत निद्रालुश्लथबाहुवल्लि-
कमलाश्लेषो हरिः सीदति ॥ ४६ ॥

---

रत्नानि

मणिलुंठति पादेषु काचः शिरसि धार्यते । यथै-
वास्ते तथैवास्तां काच काचो मणिर्मणिः ॥ ४७ ॥
अप्याकरसमुत्पन्ना मणिजातिरसंस्कृता । जातरूपेण कल्याणि
नहि संयोगमर्हति ॥ ४८ ॥ अनस्तमितसारस्य तेजसस्त-
द्विजृम्भितम् । येन पात्राणखण्डस्य मूल्यमल्पं वसुंधरा
॥ ४९ ॥ धन्योऽयं मणिरकरिच्छन्नो भिन्नश्च चक्रनिघृष्टः ।
युक्तस्तेजोनिचयैर्धन्यो दुःखेऽपि योऽधिकाभास ॥ ५० ॥
अष्ट नृपतिकिरीटाङ्गमौ पतितं तिरोहितं रजमा । विधि-
विलसितेन रव जनचरणविडम्बना सहते ॥ ५१ ॥ वपुः-
परीणाहगुणेन तेभ्यो यशस्विनः किं मणयो भवन्ति ।
तथापि चूडासु महीपतीना त एव खेलन्ति न गण्डशैलाः
॥ ५२ ॥ सिन्धुस्तरङ्गैरुपकल्प्य फेनान्तर्र्तानि पङ्केर्मलिनी-
करोति । तथापि तान्येव महीपतीना किरीटकोटीषु पदं
लभन्ते ॥ ५३ ॥ विरम रत्न सुधा तरलायसे तव न कश्चि-
दिहास्ति परीक्षकः । विविधशेन परिच्युतमाकरात्त्वमपि काच-
मणीकृतमीश्वरैः ॥ ५४ ॥ अनिभालित एव केवल खनि-
गर्भे निधिरेष जीर्यतु । न तु सीदतु मूल्यहानितो वणिजा-
लोकनगोचरीकृतः ॥ ५५ ॥ समुद्रेणान्तःस्थस्तटमुवि तरङ्गै-
रकरुणैः समुत्क्षिप्तोऽसीति त्वमिह परिताप त्यज मणे ।
अवश्यं कापि त्वद्गुणपरिचयाकृष्टहृदयो नरेन्द्रस्त्वा कुर्या-
न्निजमुकुटकोटिप्रणयिनम् ॥ ५६ ॥ पयोधेः सर्वस्व शिरसि
धृतवान् य नृपगण पणो यस्य क्षोणी चतुरुदधिसीमावधि-
रभूत् । स एवायं दैवाच्छबरवनितापार्णिपतितो मणिर्र्भव-
ग्रीवाद्धिगुणगुणबद्धो विहरति ॥ ५७ ॥ आघ्रात पैरलीढ-
मुग्रनखरै क्षुण्ण च यच्चर्वितं क्षिप्त यद्भूत नीरसत्त्वकुपिते-
नेति व्यथा मा कृथा । हे सद्रत्न तवैतदेव कुशलं यद्वा-
नरेणायहादन्तःसारविचारणव्यसनिना चूर्णीकृतं नाँश्मना
॥ ५८ ॥ उत्तसेषु न नर्तितः क्षितिभुजां न प्रेक्षकैर्लङ्घित
साकाङ्क्ष लुठितो न च स्तनतटे लीलावतीना क्वचित् ।
कष्ट भोशिरमन्तरेण जलधेर्देवाङ्गिर्शीर्णोऽभवत्खेल्बव्याल-
कुलाङ्घर्षेणपरीक्षणप्रमाणो मणिः ॥ ५९ ॥ ये गृह्णन्ति
हठात्तृणानि मणयो ये चाप्ययःखण्डकं ते दृष्टाः प्रतिधाम

---

१ भ्रमदरि २ पाषाणसमूहे ३ ब्राह्ममनेज प्रभाव ४ समुद्रम् | १ इन्द्रभयेन २ छादितम् ३ दैवदुविर्पाकेन ४ विशालता ५ आस्वादितम् ६ तत्परेण. ७ पाषाणेन ८ तेजोरहित.. | ५ आस्वादितम् ६ तत्परेण. ७ पाषाणेन ८ तेजोरहित.

२८ सु. र. भा.