सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

२१८	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ५ प्रकरणम्

दग्धमण्ययो विच्छिन्नसख्याश्रियम् । नो जाने किमभावतः किमथवा दैवादहो श्रूयते नामाप्यत्र न तादृशस्य हि मणे रत्नानि गृह्णाति यः ॥ ६० ॥ यन्मुक्तामणयोऽम्बुधेरुदरतः क्षिप्ता महावीचिभिः पर्यन्तेषु लुठन्ति निर्मलरुचः स्पष्टाट्टहासा इव । तत्तस्यैव परिक्षयो जलनिधेर्दोपान्तरालम्बिनो रत्नानां तु परिग्रहव्यसनिनः सन्त्येव सौयात्रिकाः ॥ ६१ ॥ यत्रानुल्लिखितास्यमेव निखिलं निर्माणमेतद्विधेरुत्कर्षप्रतियोगिकल्पनमपि न्यक्कारकोटिः परा । याताः प्राणभृतां मनोरथगतीरुल्लङ्घ्य यत्सत्पदस्तस्याभासमणीकृतावसमसु मणेरश्मत्वमेवोचितम् ॥ ६२ ॥ काचाः काञ्चनभूषिताः कति न वा मुष्णन्ति रत्नश्रियं मौलौ वा कति नोद्वहन्त्युपधियस्तानेव रत्नभ्रमात् । अक्ष्णा ये पुनरुन्मृजन्ति तिमिरं यैर्नाम रत्नाकरः सिन्धुस्ते पृथगेव हन्त मणयस्तेभ्यस्त्वभिज्ञाः पृथक् ॥ ६३ ॥

वज्रमणिः यस्य वज्रमणेर्भेदे भिद्यन्ते लोहसूचयः । करोति तत्र किं नाम नारीनखविलेखनम् ॥ ६४ ॥

कौस्तुभमणिः न श्वेताशुवदन्धकारदलनादुद्द्योतिते रोदसी नाप्यैरावतवन्निरस्तदितिजत्रासः कृतो वासवः । नो चिन्तामणिरत्नवत्त्रिभुवने छिन्ना विपदर्थिनां भूत्वा तस्य हरेरुरःप्रणयिना किं कौस्तुभेनाजितम् ॥ ६५ ॥

चन्द्रकान्त-सूर्यकान्तौ सोमकान्तो मणिः स्वच्छः सूर्यकान्तस्तथा न किम् । उद्गारे तु विशेषोऽस्ति तयोरमृतवह्नयोः ॥ ६६ ॥

चन्द्रकान्तः सुधाकरकरस्पर्शाद्वहिर्द्रवति सर्वतः । चन्द्रकान्तमणेस्तेन मृदुत्वं लोकविश्रुतम् ॥ ६७ ॥

स्फटिकः स्फटिकस्य गुणे योऽसौ स एवायाति दोषताम् । धत्ते स्वच्छतया छायां यस्तां मलवतामपि ॥ ६८ ॥

मरकतः त्यज निजगुणाभिमानं मरकत पतितोऽसि पामरे वणिजि । काचमणेरपि मौल्यं लभसे यत्तदपि ते श्रेयः ॥ ६९ ॥ केनासीनः सुखमकरुणेनाकरादुद्धृतस्त्वं विक्रेतुं वा समभिलषितः केन वाऽस्मिन्कुदेशे । यस्मिन्वित्तव्ययभरसहो ग्राहकस्तावदास्तां नास्ति भ्रातर्मरकतमणे त्वत्परीक्षाक्षमोऽपि ॥ ७० ॥ आसीत्पूर्वं विमलजलधौ मण्डनं भूपतीनां नारीणां च प्रबलमुकुटे काञ्चनेन प्रसङ्गात् । तन्नीबद्धः कथमिदमहो काचखण्डेन सार्धं मिलीकण्ठे मरकतमणे कामवस्थां गतोऽसि ॥ ७१ ॥

माणिक्यम् पौरस्त्यैर्दाक्षिणात्यैः स्फुरदुरुमतिभिर्मित्र पाश्चात्यसङ्घैरौदीच्यैर्यत्परीक्ष्य क्षितिपतिमुकुटे न्यासि माणिक्यमेकम् । यद्येतत्किन्कथंचित्कथयति कृपणः कोऽपि मालिन्यमन्ये प्रेक्षावन्तस्तदा तं निरवधिजडतामन्दिरं संगिरन्ते ॥ ७२ ॥

काचः अज्ञतया प्रेम्णा वा चूडामणिमाकलय्य काचमणिम् । नृपतिर्वहते शिरसा तेनासौ न ह्यनर्घ्यमणिः ॥ ७३ ॥

शङ्खः अन्तःकुटिलता बिभ्रच्छङ्खः स खलु निष्ठुरः । हुंकरोति यदा ध्मातस्तदैव बहु गण्यते ॥ ७४ ॥ उच्चैरुच्चरति चिरं झिल्ली वर्त्मनि तरुं समारुह्य । दिग्द्यापिनि शब्दगुणे शङ्खः समावनाभूमिः ॥ ७५ ॥ कीटगृहं कुटिलोऽन्तःकठिनः क्षाराम्बुसंभवः शून्यः । शङ्खः श्रीपतिनिकटे केन गुणेन स्थितिं लेभे ॥ ७६ ॥ जलनिधौ जननं धवलं वपुसुररिपोरपि पाणितले स्थितिः । इति समस्तगुणान्वित शङ्ख भो कुटिलता हृदये न निवारिता ॥ ७७ ॥ ध्वनिरतिमधुरः शुचित्वमुच्चैर्जनिरपि शङ्ख नदीनतस्तवाभूत् । अवगतमखिलं बहिरस्त्वेदं कुटिलतरं पुनरन्तरं न विज्ञम् ॥ ७८ ॥ क्व वाऽम्भोथौ जन्म क्व च वपुरिदं कुन्दधवलं क्व चावासस्थानं कृतमहह विष्णोः करतलम् । क्व नीचानामास्ये परिणतिरियं चुम्बनविधावितीवायं शङ्खः करुणकरुणं रोदिति मुहुः ॥ ७९ ॥ तातः क्षीरनिधिः स्वसा जलधिजा भ्राता सुरेशद्रुमः सौजन्यं सह कौस्तुभेन शुचिता यस्य द्विजेशादपि । धिक्कर्माणि स एव कम्बुरधुना पाखण्डकान्तारे विश्रान्तः प्रतिवासरं प्रतिगृहं भैक्ष्येण कुक्षिभरिः ॥ ८० ॥

पाञ्चजन्यः सर्वाशापरिपूरिहुंकृतिमदो जन्मापि दुग्धोदधेर्गोविन्दाननचुम्बि सुन्दरतरं पूर्णेन्दुबिम्बाद्वपुः । श्रीरेशा सहजा गुणाः किमपरं मन्यन्त एते हि यत्कौटिल्यं हृदि पाञ्चजन्य भवतस्तेनातिलज्जामहे ॥ ८१ ॥ शङ्खाः सन्ति सहस्रशो जलनिधेर्वीचिच्छटाघट्टिताः पर्यन्तेषु लुठन्ति ये दलशतैः कल्माषितक्ष्मातलाः । एकः कोऽपि स पाञ्चजन्य उदभूदाश्चर्यधामा सतां यः सर्वर्तुभरक्षमैरधुरिपोः श्वासानिलैः पूर्यते ॥ ८२ ॥

---

नद्यन्योक्तयः

तटिनि चिराय विचार्य विन्ध्यभुवस्तव पवित्रायाः । शुष्यन्त्या अपि युक्तं किं खलु रथ्योदकादानम् ॥ १ ॥
कतिपयदि वसस्थायी पूरो दूरोन्नतोऽपि भविता ते । तटिनि तटद्रुमपातनपातकमेकं चिरस्थायि ॥ २ ॥
यास्यति जलधरसमयस्तव च समृद्धिर्लघीयँसी भविता । तटिनि तटद्रुमपातनपातकमेकं चिरस्थायि ॥ ३ ॥
कुरु गम्भीराशयता

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes):
१ नौकाव्यापारिणः २ हीरकमणे ३ नीचे ४ भूषणम् ५ काचमणिना ६ सह
१ अमूल्यं २ कौटिल्यम् ३ नदीनः सरित्पतिस्तस्मात् ४ कुन्दपुष्पवच्छुभ्रम् ५ भगिनी ६ लक्ष्मीः ७ अल्पतरा.