सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

२१८	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ५ प्रकरणम्

दग्धमण्ययो विच्छिन्नसख्याश्रियम् । नो जाने किमभावतः किमथवा दैवादहो श्रूयते नामाप्यत्र न तादृशस्य हि मणे रत्नानि गृह्णाति यः ॥ ६० ॥ यन्मुक्तामणयोऽम्बुधेरुदरतः क्षिप्ता महावीचिभिः पर्यन्तेषु लुठन्ति निर्मलरुचः स्पष्टाट्टहासा इव । तत्तस्यैव परिक्षयो जलनिधेर्दोपान्तरालम्बिनो रत्नानां तु परिग्रहव्यसनिनः सन्त्येव सौयात्रिकाः ॥ ६१ ॥ यत्रानुल्लिखितास्यमेव निखिलं निर्माणमेतद्विधेरुत्कर्षप्रतियोगिकल्पनमपि न्यक्कारकोटिः परा । याताः प्राणभृतां मनोरथगतीरुल्लङ्घ्य यत्सत्पदस्तस्याभासमणीकृतावसमसु मणेरश्मत्वमेवोचितम् ॥ ६२ ॥ काचाः काञ्चनभूषिताः कति न वा मुष्णन्ति रत्नश्रियं मौलौ वा कति नोद्वहन्त्युपधियस्तानेव रत्नभ्रमात् । अक्ष्णा ये पुनरुन्मृजन्ति तिमिरं यैर्नाम रत्नाकरः सिन्धुस्ते पृथगेव हन्त मणयस्तेभ्यस्त्वभिज्ञाः पृथक् ॥ ६३ ॥

वज्रमणिः यस्य वज्रमणेर्भेदे भिद्यन्ते लोहसूचयः । करोति तत्र किं नाम नारीनखविलेखनम् ॥ ६४ ॥

कौस्तुभमणिः न श्वेताशुवदन्धकारदलनादुद्द्योतिते रोदसी नाप्यैरावतवन्निरस्तदितिजत्रासः कृतो वासवः । नो चिन्तामणिरत्नवत्त्रिभुवने छिन्ना विपदर्थिनां भूत्वा तस्य हरेरुरःप्रणयिना किं कौस्तुभेनाजितम् ॥ ६५ ॥

चन्द्रकान्त-सूर्यकान्तौ सोमकान्तो मणिः स्वच्छः सूर्यकान्तस्तथा न किम् । उद्गारे तु विशेषोऽस्ति तयोरमृतवह्नयोः ॥ ६६ ॥

चन्द्रकान्तः सुधाकरकरस्पर्शाद्वहिर्द्रवति सर्वतः । चन्द्रकान्तमणेस्तेन मृदुत्वं लोकविश्रुतम् ॥ ६७ ॥

स्फटिकः स्फटिकस्य गुणे योऽसौ स एवायाति दोषताम् । धत्ते स्वच्छतया छायां यस्तां मलवतामपि ॥ ६८ ॥

मरकतः त्यज निजगुणाभिमानं मरकत पतितोऽसि पामरे वणिजि । काचमणेरपि मौल्यं लभसे यत्तदपि ते श्रेयः ॥ ६९ ॥ केनासीनः सुखमकरुणेनाकरादुद्धृतस्त्वं विक्रेतुं वा समभिलषितः केन वाऽस्मिन्कुदेशे । यस्मिन्वित्तव्ययभरसहो ग्राहकस्तावदास्तां नास्ति भ्रातर्मरकतमणे त्वत्परीक्षाक्षमोऽपि ॥ ७० ॥ आसीत्पूर्वं विमलजलधौ मण्डनं भूपतीनां नारीणां च प्रबलमुकुटे काञ्चनेन प्रसङ्गात् । तन्नीबद्धः कथमिदमहो काचखण्डेन सार्धं मिलीकण्ठे मरकतमणे कामवस्थां गतोऽसि ॥ ७१ ॥

माणिक्यम् पौरस्त्यैर्दाक्षिणात्यैः स्फुरदुरुमतिभिर्मित्र पाश्चात्यसङ्घैरौदीच्यैर्यत्परीक्ष्य क्षितिपतिमुकुटे न्यासि माणिक्यमेकम् । यद्येतत्किन्कथंचित्कथयति कृपणः कोऽपि मालिन्यमन्ये प्रेक्षावन्तस्तदा तं निरवधिजडतामन्दिरं संगिरन्ते ॥ ७२ ॥

काचः अज्ञतया प्रेम्णा वा चूडामणिमाकलय्य काचमणिम् । नृपतिर्वहते शिरसा तेनासौ न ह्यनर्घ्यमणिः ॥ ७३ ॥

शङ्खः अन्तःकुटिलता बिभ्रच्छङ्खः स खलु निष्ठुरः । हुंकरोति यदा ध्मातस्तदैव बहु गण्यते ॥ ७४ ॥ उच्चैरुच्चरति चिरं झिल्ली वर्त्मनि तरुं समारुह्य । दिग्द्यापिनि शब्दगुणे शङ्खः समावनाभूमिः ॥ ७५ ॥ कीटगृहं कुटिलोऽन्तःकठिनः क्षाराम्बुसंभवः शून्यः । शङ्खः श्रीपतिनिकटे केन गुणेन स्थितिं लेभे ॥ ७६ ॥ जलनिधौ जननं धवलं वपुसुररिपोरपि पाणितले स्थितिः । इति समस्तगुणान्वित शङ्ख भो कुटिलता हृदये न निवारिता ॥ ७७ ॥ ध्वनिरतिमधुरः शुचित्वमुच्चैर्जनिरपि शङ्ख नदीनतस्तवाभूत् । अवगतमखिलं बहिरस्त्वेदं कुटिलतरं पुनरन्तरं न विज्ञम् ॥ ७८ ॥ क्व वाऽम्भोथौ जन्म क्व च वपुरिदं कुन्दधवलं क्व चावासस्थानं कृतमहह विष्णोः करतलम् । क्व नीचानामास्ये परिणतिरियं चुम्बनविधावितीवायं शङ्खः करुणकरुणं रोदिति मुहुः ॥ ७९ ॥ तातः क्षीरनिधिः स्वसा जलधिजा भ्राता सुरेशद्रुमः सौजन्यं सह कौस्तुभेन शुचिता यस्य द्विजेशादपि । धिक्कर्माणि स एव कम्बुरधुना पाखण्डकान्तारे विश्रान्तः प्रतिवासरं प्रतिगृहं भैक्ष्येण कुक्षिभरिः ॥ ८० ॥

पाञ्चजन्यः सर्वाशापरिपूरिहुंकृतिमदो जन्मापि दुग्धोदधेर्गोविन्दाननचुम्बि सुन्दरतरं पूर्णेन्दुबिम्बाद्वपुः । श्रीरेशा सहजा गुणाः किमपरं मन्यन्त एते हि यत्कौटिल्यं हृदि पाञ्चजन्य भवतस्तेनातिलज्जामहे ॥ ८१ ॥ शङ्खाः सन्ति सहस्रशो जलनिधेर्वीचिच्छटाघट्टिताः पर्यन्तेषु लुठन्ति ये दलशतैः कल्माषितक्ष्मातलाः । एकः कोऽपि स पाञ्चजन्य उदभूदाश्चर्यधामा सतां यः सर्वर्तुभरक्षमैरधुरिपोः श्वासानिलैः पूर्यते ॥ ८२ ॥

---

नद्यन्योक्तयः

तटिनि चिराय विचार्य विन्ध्यभुवस्तव पवित्रायाः । शुष्यन्त्या अपि युक्तं किं खलु रथ्योदकादानम् ॥ १ ॥
कतिपयदि वसस्थायी पूरो दूरोन्नतोऽपि भविता ते । तटिनि तटद्रुमपातनपातकमेकं चिरस्थायि ॥ २ ॥
यास्यति जलधरसमयस्तव च समृद्धिर्लघीयँसी भविता । तटिनि तटद्रुमपातनपातकमेकं चिरस्थायि ॥ ३ ॥
कुरु गम्भीराशयता

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes):
१ नौकाव्यापारिणः २ हीरकमणे ३ नीचे ४ भूषणम् ५ काचमणिना ६ सह
१ अमूल्यं २ कौटिल्यम् ३ नदीनः सरित्पतिस्तस्मात् ४ कुन्दपुष्पवच्छुभ्रम् ५ भगिनी ६ लक्ष्मीः ७ अल्पतरा.

नद्यन्योक्तयः, तडागान्योक्तयः २१९

---

कल्लोलैर्जनय लोकविश्रान्तिम् । वीतपयोधरलक्ष्मीः कस्य न चरणैर्विलङ्घ्यासि ॥ ४ ॥ मलयस्य गिरेरपत्यमादौ तदनु आत्तवती पटीरवृक्षैः । किमु चित्रमपाम्निधेः कलत्रं तटिनी कांचन मौक्तिकानि सूते ॥ ५ ॥ नावतों न च तरलास्तरंगमाला नेदानीं जलरयजा रवाः करालाः । सैव त्वं तटिनि तटद्रुमान्विपात्य प्रौढानामपयशसामिवासि पात्रम् ॥ ६ ॥ छायां प्रकुर्वन्ति नमन्ति पुष्पैः फलानि यच्छन्ति तटद्रुमा ये । उन्मूल्य तानेव नदी प्रयाति तरंगिणा कः प्रतिपन्नमस्ति ॥ ७ ॥ न वारयामो भवतीं विशन्तीं वर्षानदि स्रोतसि जाहुजायाः । न युक्तमेतत् पुरो यदस्यास्तरंगभङ्गानप्रकटीकरोषि ॥ ८ ॥

गङ्गा

यद्यपि दिशि दिशि सरितः परितः परिपूरिताम्भसः सन्ति । तदपि पुरंदरतरुणीसंगतिसुखदायिनी गङ्गा ॥ ९ ॥ स किमु सहेत सुधांशुः खरहरभालानलज्वाला । शिशिरैः शीकरनिवहैः सिञ्चति सुरनिम्नगा नो चेत् ॥ १० ॥

शोणः

आजन्मस्थितयो महीरुह इमे कूले समुन्मूलिताः कल्लोलाः क्षणभङ्गुरा पुनरमी नीताः परामुन्नतिम् । अन्तर्गृहपरिग्रहो बहिरपि भ्राम्यन्ति गन्धद्विपा भ्रातः शोण न सोऽस्ति यो न हसति त्वत्संपदां विप्लवान् ॥ ११ ॥

---

तडागान्योक्तयः

आगच्छतामपूर्णानां पूर्णानामपि गच्छताम् । यद्ध्वनिर्न सघट्टा घटानां किं सरोवरम् ॥ १ ॥ अयमवसरः सरस्ते सलिलैरुपकर्तुमर्थिनामनिशम् । इदमतिसुलभं चाम्भो भवति पुरा जलधराभ्युदये ॥ २ ॥ कस्य तृषं न क्षपयति पिबति न कस्तव पयः प्रविख्यान्तं । यदि सन्मार्गसरोवर नक्रो न क्रोडमधिवसति ॥ ३ ॥ तानि तानि कमलानि तज्जलं तानि षट्पदकुलानि ते खगाः । सर्वमेकपद् एव विच्युतं पङ्कशेषमचिरादभूत्सरः ॥ ४ ॥ विहगैर्गतं मधुकैरैश्चलितं प्रकरैः प्रयातर्गाप पद्मदृशाम् । विभवे गते सकलमेव गतं ध्रुवमेकमन्वति यशः सरसः ॥ ५ ॥ आपेदिरेऽम्बरपथं परितः पतङ्गा भृङ्गा रसालमुकुलानि समाश्रयन्ति । सङ्कोचमृर्छति सरस्त्वयि दीनदीनो मीनो नु हन्त कतमां गतिमभ्युपैतु ॥ ६ ॥ इयत्या संपत्तावति च सलितानां त्वमधुना न तृष्णमार्तानां हरसि यदि काँसार सहसा । निदाघे चैण्डांशौ किरति परितोऽङ्गारनिकरं कृशीभूतः केषामहह परिहृतासि खलु ताम् ॥ ७ ॥ क्रोञ्चः क्रीडतु कूंर्दता च कुर्गः कङ्कः परिश्चव्यता मँदुमीद्यतु सारसश्च रमतु प्रोड्डीयता टिट्टिभः । भेकाः सन्तु बका वसन्तु चरतु स्वच्छन्दमाटिस्तटे हंसः पद्मस्रः कुतः कतिपयैह॒मैर्विना श्रीस्तव ॥ ८ ॥ एतस्मिन्रमण्डले परिचलत्कल्लोलकोलाहलक्रीडत्कङ्कमपङ्कमङ्कविलसञ्चि शङ्कमत्स्यव्रजम् । केनेदं विकमत्कुशेशयकुटीकोणक्वणत्पदपदं ख्रैणश्रीणितपान्थमुज्ज्वलजलं चक्रे विगाले सरः ॥ ९ ॥ स्लोकाम्मःपरिवर्तिताङ्गशफरीग्रासार्थिनः सर्वतो लप्स्यन्ते बकटिट्टिभप्रभृतयः खल्पेषु साधु स्थितिम् । सद्यः शोषमुपागतेञ्च सरसि श्रीमद्यपद्माकरे तस्मिन्यङ्कजिनीविलासहरुचयो हंसाः क्व यास्यन्त्यमी ॥ १० ॥ माद्यद्दिग्गजदानलिप्तकटप्रक्षालनक्षोभिता व्योम्नः सीम्नि विचैरुग्ग्रतिहता यस्योर्मयो निर्मलाः । कष्टं भाग्यविपर्ययेण सरसः कल्पान्तरस्थायिनस्तस्याप्येकबकप्रचारकलुषं कालेन जातं जलम् ॥ ११ ॥ रे पद्माकर यावदस्ति भवतो मध्ये पयः पूरितं तावच्चकचकोरकङ्ककुररश्रेणीं समुल्लासय । पश्चाच्च समटद्वकोटचटुलत्रोटीपुटव्याहतिश्रुत्यर्कर्कटकपरव्यतिकरैर्निन्दास्पदं यास्यसि ॥ १२ ॥ याते मय्यचिरान्निदाघमिहिरैर्ज्यालाशर्तैः शुष्कतां गैन्ता कं प्रति पान्थसततिरसो संतापमालाकुला । एव यस्य निरन्तरौधिपटलैर्नित्यं वपुः क्षीयते धन्यं जीवनमस्य मार्गसरसो धिग्द्वारिधीनां जडुः ॥ १३ ॥ सोपानानि तिरोहितानि पदवी छन्ना तृणैर्नूतनैः कालुष्यं पयसा विलोक्य शनकैरूड्डीय हंसा गताः । माधुर्यं न मधुर्रतोदितगिरां पद्मानि मम्रानि के मेकानामिह गर्जितं पग्महो बुद्ध्वैव नष्टं सरः ॥ १४ ॥ आपूयेंत पुनः स्फुरच्छफरिकासारोंर्मिभिर्वारिभिर्भूयोऽपि प्रविजृम्भमाणनलिनं पश्येम तोयाशयम् । इत्याशाशततन्तुबद्धहृदयो नक्तंदिवं दीनधीः शुष्यत्तातपशोषितस्य सरसस्तीरे जरत्सारसः ॥ १५ ॥ उद्दानाम्बुदवर्धमानशिखिनीकेकातिरेकाकुले संप्राप्यं सलिलं स्थलेष्वपि सदा निस्तर्षवर्षार्गमे । भीष्मग्रीष्मभटे परस्परभयादालोच्यमानं सुहृद्दीनं मीनकुलं न पालयसि चेत्कासार का सारता ॥ १६ ॥ सौवर्णः कमलाकरः शशिशिलासोपानबन्धक्रमो वारि क्षीरसहोदरं तटतरुश्रेणीसुखाः क्षोणयः । सर्वं ते रुचिरं सरोवर परं निन्द्यः कुतोऽयं विधिः कूटग्राहमयात्मयान्ति विमुखाः पान्था निदाघेऽप्यमी ॥ १७ ॥ उड्डीतं विहगैर्मृतं जलचरैः क्ष्मान्तर्गतं कच्छपैः पाठीनैः पृथुपङ्कपीठलुठनाथक्सिर्मुहुर्मूच्छितम् । तस्मिन्नेव

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes)

वामभागः (Left Column): १ पुष्पैः सह फलानि ददतीत्यर्थः २ तरंगवच्चपलत्वभावानाम् ३ अङ्गीकृतम् ४ इन्द्रस्त्रीणां रम्भोर्वश्यादीनां समागमसुखदात्री ५ आकाशमार्गम् ६ प्राप्नुवति सति ७ हे सर ८ ग्रीष्मे ९ सूर्ये

दक्षिणभागः (Right Column): १ खेलतु २ जलकाकः ३ सूर्यः ४ गमिष्यति ५ मनोव्यथापरम्पराभिः ६ मार्गे यत्सरोवरं तस्य

२२०	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ५ प्रकरणम्

सरस्यकालजलदेनागत्य तच्चेष्टितं येनाकुम्भनिमग्नमग्न्यकरिणा यूथैः पय पीयते ॥ १८ ॥ हंसैर्लब्धप्रशंमस्तरलिकतमलसस्तरङ्गैरस्तरगैर्नीरैरन्तर्गभीरैश्चपलवककुलत्रासलीनैश्च मीनै । पालीस्रुद्धमालीतलसुखशयितस्त्रीप्रणीतैश्च गीतैर्भाति प्रक्रीडदातिस्तवलसिलचलच्चक्रवाकस्तडागः ॥ १९ ॥

मानसम्

नो वा कियन्त. परित स्फुरन्ति जलाशया निर्मलभूरितोया । सदावदात परमेकमेव हंसस विश्रामपदं वदन्ति ॥ २० ॥

कूपान्योक्तयः

हे कूप त्वं चिर जीव स्वल्पतोये बहुव्यय । गुणवद्रिक्तपात्राणि प्राप्नुवन्ति हि पूर्णताम् ॥ १ ॥ रे कूप जीवनागार यदि दातृत्वमिच्छसि । तदा त्व गुणवत्पात्रमेक वा सनिधौ कुरु ॥ २ ॥ अमुना मरुकूपेन के के नाम न वञ्चिता । रुदत्पथिकनेत्राम्बुपिच्छिलप्रान्तभूमिना ॥ ३ ॥ संगुणे सेवितोपान्तो विनते प्राप्तदर्शन । नीचोऽपि कूप. सत्पात्रैर्जीवैनार्थ समाश्रित ॥ ४ ॥ यद्यपि बहुगुणगम्य जीवनमेतस्य कूपमुख्यस्य । जयति तथापि विवेको दान पात्रानुमानेन ॥ ५ ॥ नितरां नीचोऽस्मीति त्व खेदं कूप मा कदापि कृथाः । अत्यन्तसरसहृदयो यत. परेषा गुणग्रहीतासि ॥ ६ ॥ चित्र न तद्यदयमम्बुधिरम्बुधौघसिन्धुप्रवाहपरिपूरणया महीयान् । त्व त्वर्थिनामुपकरोषि यदल्पकूप निष्पीड्य कुक्षिकुहर हि महत्त्वमेतत् ॥ ७ ॥ दिनमवसित विश्रान्ता. म्व त्वया मरुकूप हे परमुपकृतं शेष वक्तुं वयं न पुन: क्षमा. । भवति सुकृतैरध्वन्यानामशेषजलो भवानियमपि घनच्छाया भूयात्तवोपतटं शमी ॥ ८ ॥ भीर्मश्यामप्रतनुवदन कूपपातालकुक्षिक्रोडप्रान्तोपहितविभवत्साथ कि ते ब्रवीमि । येन् त्वत्त समभिलषितं वाञ्छनः क्षुद्र कूप क्राम्यन्मूर्तेर्भवति सहसा कस्य नाधोमुखत्वम् ॥ ९ ॥

मरुस्थलान्योक्तयः

मरौ नास्त्येव सलिलं कृच्छ्राद्यद्यपि लभ्यते । तत्कटु स्तोकमुष्णं च न करोति वितृष्णताम् ॥ १ ॥ सत्पादपान्विपुलपल्लवपुष्पभारसत्पत्रीतवपुष. फलभारनम्रान् । यो मञ्जुसिञ्जितशकुन्तशताश्रितो रुशाखान्मरौ मृगयते न ततोऽस्ति मुग्धः ॥ २ ॥ पायं पाय पिब पिब पय. सिञ्च सिञ्चाङ्गमङ्गं भूयो भूयः कुरु कुरु सखे मज्जनोन्मज्जनानि । एषोऽशेष-

---

श्रमशमपटुर्दु खिताध्वन्यबन्धु. सिन्धुर्दुरीभवतु भवतो मारवः पान्थ पन्था. ॥ ३ ॥ कल्याण नः किमधिकमितो जीवनार्थ यतस्त्वं छित्त्वा वृक्षानहह दहसि भ्रातरङ्गारकार । नन्वेतस्मिन्नशनिपिशुनैरातपैराकुलानामध्वन्यानामशरण मरुप्रान्त रे कोऽभ्युपायः ॥ ४ ॥ किमसि विमतिः किं चोन्मादी क्षणादमिलक्ष्यसे पुनरपि सखे प्रेक्षापूर्वा न काचन ते क्रिया । स्वयमजलदा जानानोऽपि प्रविश्य मरुस्थली शिशिरमधुर वारि प्रातुं यदध्वग वाञ्छसि ॥ ५ ॥ भो भोः किं किमर्कोऽण्ड एव पतितस्त्वं पान्थ कान्व्या गतिस्तत्तादृक्तृषितस्य मे खलमतिः सोऽयं जल गृह्णते । अस्थानोपगतामकालसुलभा तृष्णा प्रति क्रुध्य हे त्रैलोक्यप्रथितप्रभावमहिमा मार्गोऽस्त्यसौ मारव. ॥ ६ ॥

दावानलान्योक्तयः

हे दावानल शैलाग्रवासिन साधुशाखिन. । मुग्ध व्यर्थे त्वया दग्धा प्रेरितेन प्रेमञ्जनैः ॥ १ ॥ यस्या महत्त्वभाजो भवन्ति गुणिनोऽमिता धनुर्दण्डा । दहतस्ता वंशांलि को वनवह्ने विवेकस्ते ॥ २ ॥ दवदहनादुत्पन्नो धूमो घनतामवाप्य वर्षस्तम् । यच्छमयति तद्युक्तं सोऽपि च दवमेव निर्दहति ॥ ३ ॥ अभ्युन्नतेऽपि जलदे जगदेकसारसाधारणप्रणयहारिणि हा यदेते । उल्लासलास्यललितं तरवो न यान्ति हे दावपावक स तावक एव दोषः ॥ ४ ॥ छाया फलानि मुकुलानि च यस्य विश्वमाह्लादयन्ति सहकारमहीरुहस्य । आमृष्य तस्स शिखया नवपल्लवानि मक्ष्नासि रे दवहुताश हताश कथम् ॥ ५ ॥ दुर्दैवप्रभवप्रभञ्जनभयादुद्भूत भूमीरुहानेतान्सत्त्वगुणाश्रयानकरुणः शुष्यन्किमुन्माद्यसि । ब्रूमस्त्वा वैनहव्यवाह यदमी दग्धार्धदग्धा अपि द्रष्टव्यास्तव तत्क्षणाद्द्विलयिनो नामापि न ज्ञायते ॥ ६ ॥ विध्वस्ता मृगपक्षिणो विधुरता नीता. स्थलीदेवता धूमैरन्तरिताः स्वभावमलिनैराशा मही तापिता । मसीकृत्य सपुष्पपल्लवफलैर्नाम्नान्महान्पादपान्दुष्टेन दवानलेन विपिनं वल्मीकशेषं कृतम् ॥ ७ ॥ दिक्कचक्र तृणभक्षना कवलितं मूलान्यपि क्ष्मारुहा निर्दग्धानि न चार्मकोऽपि हरिणीयूथस्य शेषीकृतः । आ. कष्टं विपिनौकसोऽपि मुनयः पुष्टाः कृतान्तक्रिया कृत्वेत्थं वनवह्निना किमथुना शान्तेन दीसेन वा ॥ ८ ॥

वडवानलः

तेजांसि यस्य प्रथमं प्रयान्ति वारा प्रवाहेण स वह्निरन्यः । अयं पुनर्वादवनामधेयः समुद्रमापीय बिभर्ति तेजः ॥ ९ ॥

---

पादटिप्पण्यः (Left Column): १ रज्जुसहितं, पक्षे,-गुणयुक्तै २ उदकार्थम् ३ अत्यन्तम् ४ निम्न ५ रमयुक्तं हृदयं यस्य ६ भीम भयकर श्यामं अन्धकारयुक्तत्वान् प्रतनु सकुचित मुख यस्य

पादटिप्पण्यः (Right Column): १ अनचित्त्याने २ वायुभि ३ असख्या ४ वेणु पङ्किम् ५ वनानले

व्योमचरान्योक्तयः २२१

---

व्योमचरान्योक्तयः

गरुडः

दामोदरमुदराहितभुवनं यो वहति लीलया गरुडः ।
कस्य तरोरुपरिष्टात्खिन्नोऽसौ श्रान्तिमपनयतु ॥ १ ॥ अहि-
रहिरिति संभ्रमपदमितरजनः किमपि कातरो भवतु ।
विहँगपतेराहारे स तु सरलमृणालदलरुचिर ॥ २ ॥

हंसः

कंमारिचरणोद्गतसिन्धुकलोललालितम् । मन्ये हंस
मनो नीर कुल्याना रमते न ते ॥ ३ ॥ अस्ति यद्यपि
सर्वत्र नीर नीरजमण्डितम् । रमते न मरालस्य मानसं
मानसं विना ॥ ४ ॥ एकेन राजहंसेन या शोभा सरसो
भवेत् । न सा बकसहस्रेण परितस्तीरवासिना ॥ ५ ॥
हंस श्वेतो बक श्वेत को भेदो बकहंसयोः । नीरक्षीर-
विभागे तु हंसो हंसो बको बकः ॥ ६ ॥ बककोयष्टिभिर्जुष्टे
पल्वले मानस कुत । मोदते हि मरालस्य सन्मानसविहा-
रिण ॥ ७ ॥ अपसरणमेव शरणं मौन वा तत्र गज-
हसस्य । कटु रटति निकटवर्ती वाचाटट्टिट्टिभो यत्र ॥ ८ ॥
यदि नाम दैवगत्या जगदसरोज कदाचिदपि जातम् ।
अँचकरनिकर विकिरति तत्किं कृकवाकुरिव हंसः ॥ ९ ॥
नीरक्षीरविवेके हंसालस्यं त्वमेव तनुषे चेत् । विश्वस्मिन्न-
धुनान्य कुलव्रतं पालयिष्यति क ॥ १० ॥ सैव सैव
सरसी रमणीया यत्र यत्र वलते तव राग । राजहंस
रसिक स्मरणीया श्रीमत्तो तदपि मानसकेलिः ॥ ११ ॥
गाङ्गमम्बु सितमम्बु यामुनं कज्जलाभमुभयत्र मज्जत ।
राजहंस तव सैव शुभ्रता चीयते न च न चापचीयते ॥ १२ ॥
कचिदेव समय समागतं त्वा न विस्मरति शश्वदम्बुजम् ।
मानसे विहर हस मानसे मा विमुञ्च पुनरस्म मौढ्यम्
॥ १३ ॥ यत्रापि कुत्रापि भवन्ति हंसा हंसा महीमण्डल-
मण्डनानि । हानिस्तु तेषा हि सरोवराणां येषां मरालै सह
विप्रयोग ॥ १४ ॥ अम्भोजिनीवनविलासमनमेव हन्त
हंसस्य हन्तु नितरां कुपितो विधाता । न त्वस्य दुग्धजल-
भेदविधिप्रसिद्धा वैदग्ध्यकीर्तिमपहर्तुमसौ समर्थः ॥ १५ ॥
भृङ्गाङ्गनाजनमनोहरहारिगीत राजीवरेणुकणकीर्णपिशङ्गस्तो-
याम् । रम्या हिमाचलसदीं प्रविहाय हंस हे हे हताश वद
का दिशमुत्सुकोऽसि ॥ १६ ॥ स्थित्वा क्षण विततपक्षति-
नान्तरिक्षे मातङ्गसङ्गकलुषा नलिनी विलोक्य । उत्पन्नमन्यु-
परिघर्घरनिःस्वनेन हंसेन साक्ष परिवृत्य गतं नलिन्याः
॥ १७ ॥ रे राजहंस किमिति त्वमिहागतोऽसि योऽसौ बक.
स इह हंस इति प्रतीतः । तद्गम्यतामनुपदेन पुनः स्वभूमी
यावद्वदन्ति न बक खलु मूढलोकः ॥ १८ ॥ ये वर्धिताः
कनकपङ्कजरेणुमध्ये मन्दाकिनीविमलनीरत गङ्गे । ते
सांप्रतं विधिवशात्खलु राजहंसा शेवालजालजटिल जल-
माश्रयन्ते ॥ १९ ॥ हा हन्त मानससर मलिनावतंस रे
राजहंस पयसो प्रविवेचनाय । चेच्छक्तिमान्खलु भवान्न
तदा किमु स्यात्किवा करोतु उन या कृतवेडूयोत ॥ २० ॥
नेद सर मग्स्वति न वारिज वा नैतन्मधूनि मधुपो मह-
न्नामिनो वा । हेमाविंदुवन्दन गिल्लाममजो र हंस मान-
सजुषम्भव मानसेऽपि ॥ २१ ॥ हंस प्रयाति शनकैर्यदि
यातु तस्य नैसर्गिकी गतिरिय नहि तत्र चित्रम् । गत्या
तया जिगमिषुर्बक एव मूढश्चेतो दुनोति सकलस्य जनस्य
नूनम् ॥ २२ ॥ मुक्ता मृणालपटली भवत। निपीतान्य-
म्बूनेि यत्र नलिनानि निषेवितानि । रे गजहस वद तस्य
सरोवरस्य कृत्येन केन भवितासि कृतोपकार ॥ २३ ॥ तरौ
तीरोद्भूते कचिदपि कलच्छादिततनु पतद्भागसार। गमय
विषमा प्रावृषमिमाम । निवृत्याया तस्या मनि मरसोत्फु-
ल्लनलिने स एव त्व हंस पुनरपि मिलामास्त इह ते
॥ २४ ॥ गतं तद्गाम्भीर्य नटमपि चिन जालिकशनैः सखे
हंसोत्तिष्ठ त्वारेतममुतो गच्छ सग्स ! न यावत्पङ्कान्त कलु-
षिततनुर्भूरिवेलमद्दूकोऽसौ वाचालश्चरणयुगलं मूर्ध्नि कुरुते
॥ २५ ॥ पुग सरसि मानसे विकचमारसालिखलत्पराग-
सुरमीकृते पयसि यस्य यातं वय । स पल्वलजलेऽधुना
मिलदनेकमैकाकुले मरालकुलनायक कथय रे कथ वर्ते-
ताम ॥ २६ ॥ वातान्दोलितपङ्कजम्थितरजःपुञ्जाङ्गरागो-
ज्ज्वलो यः शृण्वन्कलकूजितं मधुलिहा सजातहर्षः पुरा ।
कान्ताचञ्चुपुटापवर्जितबिसग्रासग्रहेऽप्यक्षम सोऽयं संप्रति
हसको मरुगत काँप पयो याचते ॥ २७ ॥ यो दिव्या-
म्बुजलोलमत्तमधुपप्रोद्गीतरम्य सरस्त्यक्त्वा मानससल्पवा-
रिणि रति बध्नाति कैदारिके । तस्यालीकखुखाशया परिभव-
क्रोडीकृतस्साधुना हससोपरि टिट्टिभो यदि पदं धत्तेऽत्र
को विस्मयः ॥ २८ ॥ अन्या सा सरसी मराल मुनिभिर्य-
त्सीरसोपानिकाविन्यस्तास्तिततण्डुलानकवलयन्नेष्टोऽसि हृष्टै-
र्मुखैः । एषा पक्वणवापिका कमलिनीखण्डेन गुप्तात्म-
भिर्व्याधैस्त्वाद्विधमुग्धबन्धनविधौ कं नाम नो सूच्यते
॥ २९ ॥ कस्त्व लोहितलोचनाखचरणो हंसः कुतो
मानसात्किं तत्रास्ति सुवर्णपङ्कजवनन्वान्यम्भ. सुधासंनि-
भम् । रत्नाना निचया प्रवालमणयो वैडूर्यरोगहाः कचिव्छै-
म्बूका अपि सन्ति नेति च बकैराकर्ण्य हीहीकृतम् ॥ ३० ॥
य संतापमपाकरोति जगता यश्चोपकारक्षम. सर्वेषाममृता-

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes)

वामभागः	दक्षिणभागः
१ उदरे आहित स्थापित भुवन ब्रह्माण्ड येन	१ अल्पलाशयजले
२ श्रान्त	२ दर्दुरवासे
३ गरुडस्य	३ रक्तम्
४ विष्णु	४ जलशुक्तय
५ कृत्रिमसरिताम्
६ मानससरोवरम्
७ सुकरसचयम्
८ ताम्रचूड
९ चातुर्यम्

२२२ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ५ प्रकरणम्

---

लसन्न ... या प्रीणाति नेत्राणि यः । तस्याप्यप्रतिमम्बुदस महतॊ... त्वमेतावता वर्णेनैव परं मगल धवल कृष्ण- श्रॆश्चैरभि ॥ ३१ ॥ आकारः कमनीयता कुलगृहं लीला ल... सा गति संपर्कः कमलालये कलतया लोकोत्तरं कूजितम् । सर्वं गुणस्पदमस्ति महती तस्यातिमध्यस्य ते सर्वद्रवत्वमसह्यमङ्गकलहे नाहं सहे हंस हे ॥ ३२ ॥ नद्यो ... विगता दुग्धपयसः कूपाः पयोराशय क्षारा दुष्टवकोट- सङ्कटनटोदेशास्तडागादयः । इत्थं भूतल आकर्लय्य मक- लाह्नन्म्योनिवेशानिति त्वा भो मानस सङ्गमपुन्नरसो हंसं. समभ्यागत. ॥ ३३ ॥ हंसी वेत्ति परागपिञ्जरतनुः कुत्रापि पद्मावरे प्रेयान्मे विसकन्दलीकिसलयं भुङ्क्ते ह्ययं निर्वृतः । नो जानति तपस्विनी यदनिशं जम्बालमालोडयञ्शैवाला- ङ्कुर...यसों न हन्ते हंसो विशीर्णच्छदः ॥ ३४ ॥ म्लाना नलिनी जलानि किरणैः सूर्यस्य शोषं ययुर्नाशं प्राप विहंगमावलिरियं तृष्णाविशीर्णेक्षणा । एते तीरुमहीरुहा अपि पतत्यश्रुश्चिरोऽद्यापि रे कोऽय राजमराल शुष्कसरसी- तीरे रतिप्रक्रम ॥ ३५ ॥ एषा पुष्करिणी म्रराल मलिनै श्छन्ना कुवीथीजलैर्य्यामञ्जतया विवेरकृपया चेद्द्रस्तुमाका- ङ्क्षसे । विश्रम्भो वकमण्डलेषु विनयो भेकेषु सबन्धिता रात्र्यन्वेषु विधीयता कृपणता कोयष्टिकश्रेणिषु ॥ ३६ ॥ पीत येन पुरा पुरंदरपुरे रम्भीरुकेलिखलन्मन्दारद्रुमकर्ण- पूरसुरभि स्वर्गापगाया पयः । सोऽय मारववारि पामरवधू- पादार्पणप्रोच्छलत्पङ्काङ्कितभेकभिन्नमघृणो हंसः समाशंसते ॥ ३७ ॥ काके काष्ण्येमलौकिक धवलिमा हंसे निसर्ग- स्थितौ गाम्भीर्ये महदन्तर वचसि यो भेदः स किं कथ्यते । एतावत्सु विशेषणेष्वपि सखे यन्नेदमालोक्यते के काकाः खलु के च हंसशिशवो देशाय तस्मै नमः ॥ ३८ ॥ क्रुङ्खो- लूकनखप्रपातविगलत्पक्षा अपि श्वाश्रय ये नोञ्झन्ति पुरीष- पुष्टवपुषस्ते केचिदन्ये द्विजाः । ये तु स्वर्गतरङ्गिणीबिसलता- लेशेन संवर्धिता गाङ्गं नीरमपि त्यजन्ति कलुषं ते राजहंसा वयम् ॥ ३९ ॥ भो हंसास्तावदम्भोरुहकुहररजोरञ्जिताङ्गाः सहेलं हंसीभिः पद्मखण्डे मधुरमधुकरारावरम्ये रमध्वम् । यावन्नाय दुरन्तो हरगलगरलव्यालयजालालिनीलोन्मील- न्मेघमालामलिनसकलदिङ्मण्डलोऽभ्येति कालः ॥ ४० ॥

मधुकरः

सैरजस्का पाण्डुवर्णा कण्टकप्रैंकराङ्किताम् । केतकीं सेवसे हन्त कथं रोलैम्ब निर्ह्वप ॥ ४१ ॥ फलाना च दलाना च सन्तु ते ते विवेकिनः । मकरन्दविशेषज्ञो मिलिन्दमपहाय कः ॥ ४२ ॥ पलाशकुसुमभ्रान्त्या शुकतुण्डे पतत्यैलि । सोऽपि जम्बूफलभ्रान्त्या तमलिं धर्तुमिच्छति ॥ ४३ ॥ कचित्कचिदियं यातु स्थातुं प्रेमवशंवदः । न विस्मरति तत्रापि गजीवं भ्रमरो हृदि ॥ ४४ ॥ भ्रम भ्रमर यूथीषु मालतीषु चिरं मिल । मा पुन पङ्कजारण्यस्नेह- शून्य मन कृथा ॥ ४५ ॥ मधुपे मालतीपुष्प सतृष्णं यातुमुद्यते । हन्त दैवादुपागम्योपात्तमारण्यकेन तत् ॥ ४६ ॥ मधुकर तव करनिकरैः कि कि क्रान्तं वनं न कुसुमानाम् । तद्वद् सरसिजकमले लब्धं किंचिद्यदन्यतस्तत्किम् ॥ ४७ ॥ गौरी चम्पककलिकामपहाय भ्रान्तदुर्बुद्धे । शाल्मलिकुसुम- दलेषु स्वैर गुञ्जन् लज्जसे मधुप ॥ ४८ ॥ मैदनमवलोक्य निष्फलमनित्यता बन्धुजीवकुसुमानाम् । वनमुपगम्य भ्रमरः सप्रति जातो जपासक्त ॥ ४९ ॥ अपसर मधुकर दूरं परि- मलबहुलेऽपि केतकीकुसुमे । इह न हि मधुलवलाभो भवति पर धूलिधूमर वदनम् ॥ ५० ॥ कृत्वापि कोशपानं भ्रमरयुवा पुरत एव कमलिन्याः । अभिलषति बकुल- कलिका मधुलिहि मलिने कुतः सत्यम् ॥ ५१ ॥ येनामन्द- मरन्दे दलदरविन्दे दिनान्यनायिषत । कुटजे खलु तेनेहे तेने हा मधुकुरेण कथम् ॥ ५२ ॥ अमरतरुकुसुमसारैर्मे- सेवनसम्पूर्णकामस्य । पुष्पान्तरसेवेयं भ्रमरस्य विडम्बना महती ॥ ५३ ॥ इह रूपमात्रसारे चित्रगते कनककह्लारे । न रसो नापि च गन्धो मधुकर बन्धो मुधा भ्रमसि ॥५४॥ अपनीतपरिमलान्तरकत्थे पद न्यस्य देवरुकुसुमे । पुष्पा- न्तरेऽपि गन्तु वाञ्छसि चेद्भ्रमर धन्योऽसि ॥ ५५ ॥ मलि- नेऽपि रागपूर्णा विकसितवदनाममल्पजल्पेऽपि । त्वयि चपलेऽपि च सरसा भ्रमर कथ वा सरोजिनीं त्यजसि ॥ ५६ ॥ नन्दनजन्मा मधुपः सुरतरुकुसुमेषु पीतमकरन्द । दैवादवनिमुपेतः कुटजे कुटजे समीहते वृत्तिम् ॥ ५७ ॥ दूरतया स्थूलतया नीलतया दानलोलुपैर्मधुपैः । भ्रमित- मिभराजधिया हन्ताभूद्दन्ततो महिषः ॥ ५८ ॥ नष्टे वारिज- विपिने कष्टे नष्टेऽथ मालतीनिकरे । तत्कि जीवति लोके मूलकमकरन्दविन्दुना यदलिः ॥ ५९ ॥ पवनापनीतसौरभ- दूरोदकपूरपद्मिनीलुब्धः । अपरिक्षतस्वपक्षो गन्ता हन्ता- पदं मधुपः ॥ ६० ॥ कति कति न लताः कलिताः सच- रता चञ्चरीकरसिकेन । नलिनी भवन्मधु मधुर यत्पीत त्तत्तदेव परिपीतम् ॥ ६१ ॥ मधुकर मा कुरु शोकं विचर करीरद्रुमस्य कुसुमेषु । घनतुहिनपातदलिता कथं नु सा मालती मिलती ॥ ६२ ॥ यस्तोषं न गतः कमलेषु मली-

---

१ पीतवर्णम् २ मदनबाणाख्य पुष्पम् ३ जपापुष्पे सक्त , पक्षे,-जपे जपन आसक्त ४ दूर गच्छ ५ प्रचुरपुष्परसे ६ विकसितकमले ७ नीतानि ८ इच्छा ९ विस्तारिता कृतेति यावत् १० कल्पवृक्ष ११ सौगन्ध्यम्

व्योमचरान्योक्तयः २२३

---

चम्पकबकुलकुलेषु । तस्यालेर्यदि निम्बे वासः कथय कथं न भवत्युपहासः ॥ ६३ ॥ आलिङ्गसे चारुलता लवङ्गीमा-चुम्बसे चाम्बुजिनी क्रमेण । तां चूतवल्लीं मधुप प्रकामं सताडयस्येव पदैः किमेतत् ॥ ६४ ॥ वेत्रत्वचा तुल्यरुचा वधूनां कर्णाग्रतो गण्डतलागतानि । भृङ्गाः सहेलं यदि नापतिष्यन्कोऽवेदयिष्यन्नवचम्पकानि ॥ ६५ ॥ किं न पश्यसि महेन्द्रदिक्सुखे शीतदीधितिरसावुदञ्चति । मीलितैव नलिनीह मा वृथास्तन्मधुव्रत मुधा गता-गतम् ॥ ६६ ॥ चञ्चरीक चतुरोऽसि चन्द्रि-कावैभवे कुमुदिनीं निषेवसे । भास्करे जयिनि पुष्करे नवे प्रोन्मिषन्नवदलेऽनुरज्यसि ॥ ६७ ॥ नीरजान्याप निषेव्य निर्भरं नीरसानि कुटजानि वाञ्छसि । चञ्चलत्वमिह चञ्चरीक ते साहसं कथमिदं विमोक्ष्यसि । ॥ ६८ ॥ पीतमत्र मधु यापिताः क्षपा भृङ्ग सर्वमचिरेण विस्मृतम् । हीनमानसुषमा हिमागमे पद्मिनी यदिह नाव-लोकसे ॥ ६९ ॥ कुन्दकुञ्जलमुपासता त्वया यत्र शीत-समयोऽतिवाहितः । चञ्चरीक परीहीनसौरभा रोचते न भवते सरोजिनी ॥ ७० ॥ भ्रमर भ्रमता दिगन्तराणि क्वचि-दासादितमीक्षितं श्रुतं वा । वद सत्यमपास्य पक्षपातं यदि जातीकुसुमानुकारि पुष्पम् ॥ ७१ ॥ अभिनवनलिनी-विनोदलुब्धो मुकुलितकैरविणीवियोगभीरुः । भ्रमति मधु-करोऽयमन्तराले श्रयति न पङ्कजिनीं कुमुद्वतीं वा ॥ ७२ ॥ अलिरयं नलिनीदलमध्यगः कमलिनीमकरन्दमदालसः । विधिवशात्परदेशमुपागतः कुटजपुष्परसं बहु मन्यते ॥ ७३ ॥ अपि दलन्मुकुले बकुले यया पदमधायि कदापि न हेलया । अहह सा सहसा विधुरे विधौ मधुकरी बदरीमनुसेवते ॥ ७४ ॥ यदपि मेऋगणेन निषेवितं प्रकटकण्टककोटिसम-न्वितम् । तदपि पङ्कजमेति मधुव्रतः सुरससौरभसुन्दरता-श्रयम् ॥ ७५ ॥ आनम्राः स्तबकभरेण पल्लविन्यः शोभन्ते कति न लताः परागपूर्णाः । आमोदे मधुनि च मार्दवे च तासां यो भेदः स खलु मधुव्रतैकवेद्यः ॥ ७६ ॥ निःशङ्कं गजपतिगण्डदानधारामाराध्य भ्रमर दिनान्यमून्यनैषीः । यावन्न स्फुरति करालकर्णतालस्तावत्त्वं नय नलिनीवनी-मुपेत्य ॥ ७७ ॥ रात्रिर्गमिष्यति भविष्यति सुप्रभातं भास्वानु-देष्यति हसिष्यति पङ्कजश्रीः । इत्थं विचिन्तयति कोशगते द्विरेफे हा हन्त हन्त नलिनीं गज उज्जहार ॥ ७८ ॥ अन्यासु तावदुपमर्दसहासु भृङ्ग १लोलं विनोदय मनः सुम-नोलतासु । मुग्धामजातरजसं३ कलिकामकाले४ बालां ५कदर्थयसि

---

किं नवमालिकायाः ॥ ७९ ॥ फुल्लेषु यः कमलिनीकमलोदरेषु चूतेषु यो विलसितः कलिकान्तरस्थः । पश्याद्य तस्य मधु-पस्य शरद्वपाये कृच्छ्रेण वेणुविवरे दिवसाः प्रयान्ति ॥ ८० ॥ ये वर्धिताः करिकपोलमदेन भृङ्गाः प्रोत्फुल्लपङ्कज-रजः सुरभीकृताङ्गाः । ते साप्रतं प्रतिदिनं क्षपयन्ति कालं निम्बेषु चार्ककुसुमेषु च दैवयोगात् ॥ ८१ ॥ एणीदृशः श्रवणसीम्रि यदानयन्ति तेनैव तस्य महिमा नवचम्पकस्य । त्वं तत्र नो विहरसे यदि भृङ्ग तेन नैतस्य किंचिदपि तत्त तवैव हानिः ॥ ८२ ॥ मानन्दमेष मकरन्दमिहारविन्दे विन्देत षट्पदयुवेति जनैरतर्कि । दैवादकाण्डपरिसुद्रितपुण्ड-रीककोषादभूदहह निःसरणं पुमर्थः ॥ ८३ ॥ आजन्म-कल्पतरुकाननकामचारी यत्कौतुकादुपगतः कुटजं मिलिन्दः । तत्कर्मणः सुसदृशं फलमेतदेव यत्प्राप्य साम्यमधुना मधु-मक्षिकामिः ॥ ८४ ॥ मा गा विषादमलिपोतक केतकीना-मन्तर्निगूढमनवाप्य मधूप्रकर्षम् । लाभः स एव परमो ननु कण्टकानां श्रेणीभिरक्षतशरीरतया प्रयासि ॥ ८५ ॥ नालि-ङ्गिता नवलवङ्गलतान वापि संभाविता विटपिनः कल-गुञ्जितेन । आसादिता सपदि काचन रीतिरन्या माकन्द-कोरकमुदीक्ष्य मधुव्रतेन ॥ ८६ ॥ मन्दारमेदुरमरन्दरसाल-साङ्गः खर्नारीनयननन्दन एष भृङ्गः । दैवादुपेत्य जगती-मगतिर्विशीर्णच्छाखोटकोटरकुटीषु निलीय शेते ॥ ८७ ॥ किं केतकीपरिमलोत्थितगन्धलुब्धो गुञ्जन्भ्रमनभ्रमर वाञ्छसि रन्तुमेताम् । तत्कण्टकैः परिवृतामतुलामगम्यां सत्यज्यतां व्रज निकुञ्जलतां सपुष्पाम् ॥ ८८ ॥ इह सरसि सहर्ष मङ्गु१ गुञ्जाभिरामं मधुकर कुरु केलिं सार्धमम्भोजि-नीभिः । अनुपममकरन्दामोददत्तप्रमोदा त्यजति बत न निद्रा मालती यावदेषा ॥ ८९ ॥ भ्रमर मरणभीतिं मुञ्च चाम्पेयपुष्पे विहर हर तदीयं सौरभं सौहृदेन । मधुकर सुकरं चेद्वस्तु हस्तेन लब्धुं भवतु तदुपभोगोऽनिष्टमिष्टं फलं वा ॥ ९० ॥ गन्धैराख्या जगति विदिता केतकी स्वर्णवर्णा पद्मार्भ्रान्त्या क्षुधितमधुपः पुष्पमध्ये पपात । अन्धीभूतस्तदनु रजसा कण्टकैश्छिन्नपक्षः स्थातुं गन्तुं क्षणमपि सखे नैव शक्तो द्विरेफः ॥ ९१ ॥ दृष्ट्वा स्फीतोऽभवद्दलिरसौ लेख्य-पद्मं विशालं चित्रं चित्रं किमिति किमिति व्याहरन्निष्पपात । नास्मिन्गन्धो न च मधुकणा नास्ति तत्सौकुमार्यं घूर्णन्मूर्धा बत नतशिरा व्रीडया निर्जगाम ॥ ९२ ॥ सद्दम्भोजाम्भोजं परुषजति संभोगरहितो गतोऽडमन्दे कुन्दे वहति मकरन्दं न हिं मनः । ततो मन्येऽरण्ये क्वचिदधिकपुण्येऽपि ललितां लवङ्गीमासङ्गी भजति नवभृङ्गीपरिवृढः ॥ ९३ ॥ निरानन्दः

---

पादटिप्पण्यः (वामभागः):
१ उपमर्दं सहन्ते ताः २ सतृष्णम्, लुब्धमिति यावत ३ अनु-त्पन्नपरागान् ४ अयोग्ये काले ५ दूषयसि

पादटिप्पण्यः (दक्षिणभागः):
१ मधुरम् २ रवं कुरु ३ महदाकार

२२४	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ५ प्रकरणम्

कौन्दे मधुनि विधुरो बालवकुले न साले सालम्बो लवमपि लवङ्गे न रमते । प्रियङ्गो नासङ्गं रचयति न चूतेऽपि रमते स्मरँल्लक्ष्मीलीलाकमलमधुपान मधुकरः ॥ ९४ ॥ श्रियो वासाम्भोजे त्रिदिवसरिदम्भोजकुहरे हरेर्नाभीपद्मे मधु मधुकरो यः किल पपौ । स दैवादुन्मीलत्तपनकरतापव्यतिकरव्यथाकम्पः सप्रत्यनतरुमरुभूतौ विचरति ॥ ९५ ॥ लतास्तास्तास्तादृङ्मधुरमवर्ता पङ्कजवनीः समालिङ्गञ्चुम्बन्नयमगमद्यद्भूरिसमयम् । इदानीं चेन्नीचे विचरति रुचिरेष लकुचे कुचेष्टेय धातुर्भवति नहि वाच्यो मधुकरः ॥ ९६ ॥ मधूके माध्वीक पिवसि शतपत्रेऽभिरमसे मधूली मिश्राश्नन्मधुप सहकारेऽपि रमसे । वसन्ते वासन्तीभृषु मधुरमक्षामि बहुशो दुरावेशोऽय ते तदपि कुटजे यद्विचरसि ॥ ९७ ॥ भ्रमंस्त्वैर भ्रातर्भ्रमर नवयूथेषु बहुशो मवूली मन्विष्यन्कुमुदवनवीथीषु विचर । वसन्तरारम्भस्फुरितमधुसभारसुभगो न ते विस्मर्तव्य कचन्न सहकारव्यतिकरः ॥ ९८ ॥ अये मधुप मा कृथा बत वृथा मनोदीनता तुषारसमये लताशतनिषेवणव्याकुलः । इय पुरत एव ते सरसपुष्पमामोदये रसालनवमञ्जरी मधुझरी जगीजृम्भते ॥ ९९ ॥ नो मल्लीमयमीहते न मजते मत्तम्भकुम्भस्थली वासन्ती सहते न चन्दनवनीमालम्बते न क्वचित् । जातीमेव हृदीश्वरीमिव महानन्दैककन्दाङ्कुरा ध्यायन्निवृत्तिमेति षट्पद्युवा योगीव वीतश्रमः ॥ १०० ॥ किं कापि ग्रन्त्यानलैर्विटपिनो निर्दह्य भस्मीकृताः किम्श्वेद्द्वगजेन पङ्कजवनं निष्कन्दमुन्मूलितम् । क्रिया हन्त कृतान्तकेसरिभयाद्यच्चको मदः कुञ्जरैर्यन्नासन्वित्से करीरकुसुमे हा भृङ्ग विश्राम्यसि ॥ १०१ ॥ यस्याः सगमवाञ्छया न गणिता वाप्यो विनिद्रोत्पला यामालिङ्ग्य समुत्सुकेन मनसा यातः परा निर्वृतिम् । भन्ना तामवलोक्य चन्दनलता भृङ्गेण यज्जीव्यते धैर्य नाम तदस्तु तस्य न पुन. स्नेहानुरूपं कृतम् ॥ १०२ ॥ दग्धा सा बकुलावली कवलितास्ते ते रसालद्रुमाः पृष्टास्तेऽपि विनिद्रपुष्पपटलीपीतातपाः पादपाः । भ्रातर्भृङ्ग दवाग्निना वनमिद वल्मीकशेष कृत कि त्वं सम्प्रति काननान्तरपरिसन्दाय मन्दायसे ॥ १०३ ॥ दूरादुज्झति चम्पक न च मजत्यम्भोजराजीरजो नो जिघ्रत्यपि पाटलापरिमल यत्ते न चूते रतिम् । मन्दार्ये यदनादरो विचिकिलोपान्ते न सतृप्यते तन्मन्ये क्वचिदङ्ग भृङ्गतरुणेनास्वादिता मालती ॥ १०४ ॥ येनामोदिनि केसरस्य मुकुले पीत मधु स्वेच्छया नीता येन निशा शशाङ्कधवला पद्मोदरे शारदी । श्रान्तं येन मदप्रवाहमालिने गण्डस्थले दन्तिना सोऽयं भृङ्गयुवा करीरविटपे बध्नाति तुष्टि कुतः ॥ १०५ ॥ भ्रातर्भ्राम्य लवङ्गवल्लीषु पिव स्वैर नवाम्भोरुहं माध्वीमाधविकामधूनि मधुराण्याकण्ठमास्वादय । कस्मादापतितोऽसि केतकमिद यस्मिन्नुदीर्णे रजो दृष्टि लुम्पति सूचय प्रविचिताः कृन्तन्ति मर्मण्यपि ॥ १०६ ॥ आस्वाद्यात्र मधूनि षट्पद मद् मा गा कषायाङ्कुरैर्माकन्दस्य पिकान्नप्रतारितवतो मूर्धानमध्यासित । प्रत्यासन्नतम पिकेडपि भवते येनार्पिता तादृशी माध्वी तस्य विवेकविच्युतिरिय साधुव्यमेतन्न ते ॥ १०७ ॥ नीतं जन्म नवीननीरजवने पीत मधु स्वेच्छया मालत्याः कुसुमेषु येन सतत केली कृता हेलया । तेनेय मधुपन्धलुब्धमनसा गुञ्जा लता सेव्यते हा धिग्दैवकृतं स एव मधुपः का का दशा नागत ॥ १०८ ॥ प्रारम्भे कुसुमाकरस्य परितो यस्योल्लसन्मञ्जरीपुञ्जे मञ्जुलगुञ्जितानि रचयँस्तानातनोरुत्सवान् । तस्मिन्नद्य रसालशाखिनि दशा दैवात्कृशामभ्वति त्वं चेन्मुञ्चसि चञ्चरीक विनयं नीचस्त्वदन्योऽस्ति कः ॥ १०९ ॥ सोऽपूर्वो रसनाविपर्ययविधिस्तर्कर्णयोश्चापलं दृष्टि मा मैदविस्मृतसर्वपरदिक्कि भूयसोक्तन वा । मर्व विस्मृतवानसि भ्रमर हे यँद्धारणोऽडप्याप्सार्वैन्न शून्यकँरे निषेव्यत इति भ्रात क एष ग्रह ॥ ११० ॥ केतक्य कण्टकण्टकाः कुमुदिनी दोषोदयानमोदते जायन्ते विकला कलावति पुन पङ्केरुहा पङ्क्तयः । अन्यानि प्रसवानि षट्पदपदन्यासैरवाञ्चि क्वचिद्भुङ्गो भ्राम्यति कल्पवृक्ष विपदामन्तर्भवन्तं विना ॥ १११ ॥ यद्यप्याग्रतरोरमुष्य वनिताकर्णावतंसोचितामाजिघ्रन्धवमञ्जरी मधुप हे जातोऽसि पूर्णोत्सवः । विक्षर्तुं भवतस्तथाप्यनुचितं तद्वन्धमिन्दीवर यस्याखाद्य मधूलि चानतशिरो मधु त्वयोत्सृजितम् ॥ ११२ ॥ माकन्दे मधुपानमम्बु बकुले क्रीडा कदम्बद्रुमे दोलाखेलनकौतुकं कुवलये कः को न वा विभ्रम । येनाकारि मधुव्रतेन सहसा सोऽयं मधूके मधौ माध्वीक परिपीय पीवरतनुर्जीवत्यहो जीवनम् ॥ ११३॥ पीत पङ्कजकानने मधु मया नीपैऽपनीत वयो बन्धूके वरबन्धुता विगचिता रक्त रसालद्रुमे । कि चाकारि कुमुद्वतीपरिकरे क्रीडाकलाकौशल कस्तद्वेत्तु विधीयतेऽद्य बदरीवृन्दस्य यद्वन्दनम् ॥ ११४ ॥

---

१ इच्छा करोति २ माधवीलताम् ३ गतश्रम ४ कृतान्त काल स एव केमरी मिह ५ विचकिल पुष्पभेद ६ शरत्सम्बन्धिनी

१ अक्षिपातात्कारिणा जिह्वापरिवृत्ति , पक्षे,-पूर्वविपरीताभिधानम् २ कर्णचापल प्रसिद्धम्, पक्षे,-पिशुनप्रतार्थत्व च ३ मद प्रसिद्ध , पक्षे,-गव ४ स्वरपयोर्दिग्भागं, पक्षे,-आज्ञानासविभाग ५ गज , पक्षे,-दारक ६ मरन्दं० , पक्षे,-वसरहित ७ शुण्डा, पक्षे,-हस्त ०

स्तोत्ररत्नाकरः | १२५

कोकिल.

समुद्गिरसि किं वाचः पुस्कोकिल सुकोमला. । धत्रेऽस्मिञ्जडपाषाणगुरुनिर्घोषभैरवे ॥ ११५ ॥

नैवैतद्वाचि माधुर्यं जाने कोकिल कृत्रिमम् । प्रपोषितो येस्तानेव जानपक्षो जंहासि यत् ॥ ११६ ॥

रसालशिखरासीना शतं मन्तु पतत्रिण । तन्मञ्जरीरसामोदं विदुदेव कुहूमुखा ॥ ११७ ॥

भद्रं मद्रं कृत मौनं कोकिलैर्जलदागमे । वक्तारो दर्ददुरा यत्र तत्र मौन हि शोभते ॥ ११८ ॥

शृगालशगशार्दूलदूषितं दण्डकावनम् । पञ्चमं गायतानेन कोकिलेन प्रतिष्ठितम् ॥ ११९ ॥

काक कृष्ण. पिक. कृष्ण. को भेद पिककाकयो । वसन्तममये प्राप्ते काक. काकः पिक. पिक. ॥ १२० ॥

तावन्मौनेन नीयन्ते कोकिलैश्चैव वासरा. । यावत्सर्वजनानन्ददायिनी वाक्प्रवर्तते ॥ १२१ ॥

कोकिलोऽह भवान काक. समान कालिमावयो. । अन्तर कथयिष्यन्ति काकलीकोविदा. पुन ॥ १२२ ॥

सहकारे चिर स्थित्वा सलीलं बालकोकििल । तं हित्वाऽन्यान्यवृक्षेषु विचरन्न विलज्जसे ॥ १२३ ॥

कलकण्ठ यथा शोभा सँहकारे भवद्भिर । खदिरे वा पलाशै वा कि तथा स्याद्विचारय ॥ १२४ ॥

कोकिल कलमालपैरलमलमालोकसे रसालं किम् । शरनिकरभरितशरधि. शबर. संरतीह परिसरे सधनुः ॥ १२५ ॥

तत्किं स्मरसि न मुक्त यत्पिकं रे काकमन्दिरे पूर्वम् । सहकारकुसुमकाले हठेन कुरुषेऽधुना रावम् ॥ १२६ ॥

तावत्कोकिल विरसान्यापय दिवसान्वनान्तरे निवसन् । यावन्मिलदलिमाल. कोऽपि रसाल. समुल्लसति ॥ १२७ ॥

एकस्त्वं गहनेऽस्मिन्कोकिल न कलं कदाचिदपि कुर्या । सजात्यशङ्कयामी न त्वा निघ्नन्तु निर्दयाः काकाः ॥ १२८ ॥

अथ कोकिल कुरु मौन जलधरसमयेऽपि पिच्छिला भूमिः । विकसति कुटजकदम्बे वक्तरि भेके कुनस्तवावसरः ॥ १२९ ॥

मलिनात्मना विरागं प्रकटीकृत एव कोकिलकलेन । जीवनदानामुन्नतिसमये वाचंयमीभवता ॥ १३० ॥

रे रे कोकिल मा भज मौनं किंचिदुद्द्घृष्य पञ्चमरागम् । नो चेत्त्वामिह को जानीते काककदम्बकपिहिते चूते ॥ १३१ ॥

अस्या सखे बधिरलोकनिवासभूमौ किं कूजितेन खलु कोकिल कोमलेन । एते हि दैवहतकास्त्वदभिन्नवर्णं त्वा काकमेव कलयन्ति कलानभिज्ञा. ॥ १३२ ॥

रे बालकोकिल करीरमरुस्थलीषु किं दुर्विदग्धमधुरध्वनिमातनोषि । अन्य. स कोऽपि संहँकारतरुप्रदेशो राजन्ति यत्र तव विश्रमभाषितानि ॥ १३३ ॥

किं कोमलै कलरवैः पिक तिष्ठ तूष्णीमेते तु पामरनरा. खरमाकळय्य । को वा रटत्ययमये निकटे कटनि रे वन्यत्तामिति वदन्ति गृहीतदण्डः । १३४ ॥

तावच्चकोरचरणायुधचक्रवाकपागवनादिविहगा कूजन्त्वप्सन्तु । यावद्वसन्तरजनीघटिकावसानमामाद्य कोकिलयुवा न कुहूकगेति ॥ १३५ ॥

योषित रुचिरपल्लवमञ्जरीषु श्रीखण्डमण्डलरसालवने सदैव । दैवात्स कोकिलयुवा निपपात निम्बे तत्रापि रुष्टवलिपुष्टकुलैर्विवादु ॥ १३६ ॥

हे कोकिलाखिललतासु फलानि सन्ति सत्यज्य तानि ननु चूतलता सपुष्पाम् । कि काङ्क्षसीह रमितुं फलभोक्तुकामो न ज्ञायसे नृपतिसेवकभीषणीयाम् ॥ १३७ ॥

परभृतशिशो मौन तावद्विधेहि नभस्तलोन्यननविवये पक्षौ स्वाना न यावदिमौ क्षमौ । ध्रुवमपरथा द्रष्टव्योऽसि स्वजातिविलक्षणध्वनितकुपितध्वाङ्क्षत्रोटीपुटातिर्जजर. ॥ १३८ ॥

अहंसुवगवर्णनीयजनमदायतोदन्नतस्फुरचतुरपञ्चमस्वरजितान्यपक्षिव्रज. । रसालतरुणा कृतामसममुल्यतामात्मनो विहन्तुमिह कोकिल फलिनमन्यमुद्वीक्षते ॥ १३९ ॥

क्वचिच्छिखीनाद क्वचित्तुलकौकोलकललह क्वचिकद्वागवः क्वचिदपि कपीना कलकल. । क्वचिद्रोरफेरुध्वनिरयमहौ दैवघटनात्कथकार तॉर रसति चकिन कोकिलयुवा ॥ १४० ॥

मूकीभूय तमेव कोकिल मधु बन्धुं प्रतीक्षस्व हे हेलोल्लासितमल्लिकापरिमलामोदानुकूलानिलम् । यत्रैतास्तव सूक्तय. मफलतामायान्त्यमी तूलमन्पाशूत्समूसो निदाघदिवसा सतापमदायिन. ॥ १४१ ॥

येनानन्दमये वसन्तसमये मौरम्येहेलामिल्लट्टङ्कालीमुखरे रसालशिखरे नीताः पुरा वासग । आ कालस्य वशेन कोकिलयुवा सोऽप्यद्य मवां दिश खेलद्व्रायमचक्षुघातावदलन्मूर्धा मुहुर्धावति ॥ १४२ ॥

दौत्यूहा मरस रसन्तु सुभगं गायन्तु केकाभृत कलिम्बाः कैकमालपन्तु मधुर कूजन्तु कोर्यष्टयः । दैवाद्यावदसौ रसालविटपिच्छायामनासादयन्निर्वैण्ण. कुटजेषु कोकिलयुवा सजातमौनव्रत' ॥ १४३ ॥

भ्रातः कोकिल कूजितेन किमलं नाद्याप्यनर्थ्यो गुणस्तूष्णीं तिष्ठ विशीर्णपर्णपटलच्छन्न. क्वचित्कोटरे । प्रोद्दामद्रुमसंकटे कटुरटत्काकावलीसंकुल. कालोऽय शिशिरस्स संप्रति सखे नायं वसन्तोत्सव. ॥ १४४ ॥

अंम्भोजप्रकगोऽथ केतककुलं कुन्दोत्करः कैरवात्तो मळ्ळिगण्डोऽथ चम्पकचयो जातीसमूहोऽथवा । नो चेदादरमातनोति पिक ते खेदं वृथा मा कृथा यस्मात्कापि कदापि कोऽपि भविता यस्त्वद्गुणाञ्ज्ञास्यति ॥ १४५ ॥

आसाद्याम्रवनीमिमा प्रति नवामास्वाद्य

---

पादटिप्पण्यः:

वामभागः	दक्षिणभागः
१ त्यजसि	१ द्रोणकाक
२ वर्षाकाले	२ जम्बुकध्वनि
३ भेका	३ अत्युच्चं यथा तथा
४ आम्रे	४ कूजते
५ सचरति	५ कालकण्ठक , जलकाक इति प्रसिद्ध
६ आसमन्ताद्भागे	६ मयूरा
७ कोकिल	७ कलहसा
८ अतिवाहय	८ अव्यक्तमधुरम्
९ समानजातौ यत्त्वशङ्कया	९ टिट्टिभा
१० काकसमानवर्णम्	१० मल्लसमूह
११ आम्र
२९ सु. र भा.

२२६ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ५ प्रकरणम्

---

तन्मञ्जरीं मैवं पञ्चममश्व नन्दनवनभ्रान्त्या तया कोकिल ।
एषा वायसमण्डली घनशिरःशूलाहतिव्याकुला कुध्वानै-
र्बधिरीकरिष्यति वृथा श्रोत्राणि सत्पन्थिनाम् ॥ १४६ ॥ उल्कू-
जन्तु वटे वटे वत बकाः काका बराका अपि क्राङ्कुर्वन्तु
सदा निनादपटवस्ते पिप्पले पिप्पले । सोऽन्यः कोऽपि रसाल-
पल्लवलवग्रासोल्लसत्पाटवत्क्रीडत्कोकिलकण्ठकूजनकलालीला-
विलासप्रगः ॥ १४७ ॥

चातकः

एक एव खगो मानी वने वसति चातकः । पिपा-
सितो वा म्रियते याचते वा पुरंदरम् ॥ १४८ ॥ पिपासा-
क्षामकण्ठेन याचितं चाम्बु पक्षिणा । नवमेघोज्झिता
चास्य धारा निपतिता मुखे ॥ १४९ ॥ शक्यते येन
केनापि जीवनेनैव जीवितुम् । किंतु कौलव्रतोद्गङ्गाप्रसङ्ग-
पङ्गुःसह ॥ १५० ॥ अवश्यकारणेः प्राणान्धारयत्येव
चातकः । प्रार्थनाभङ्गभीतोऽपि शक्रादपि न याचते ॥१५१॥
चातक धूमसमूहं दृष्ट्वा मा धाव वारिधरबुद्ध्या । इह हि
भविष्यति भवतो नयनयुगांदैव वारिणा पूरः ॥ १५२ ॥
यद्यपि चातकपक्षी क्षपयति जलधरमकालवेलायाम् । तदपि
न कुप्यति जलदो गतिरिह नान्या यतस्तस्य ॥ १५३ ॥
दीनोन्नतचलपक्षतया बह्वपि लब्धमवस्तु । चातक सत्समा-
वनया किमपि यदस्ति तदस्तु ॥ १५४ ॥ विश्वोपजीव्ये न
पिबत्यपोऽयं पद्माकरे यद्यपि चातकश्वेत् । स्वार्थक्षतिस्तस्य तृषा-
तुरस्य लघुत्वमेवास्ति न किंचिदस्य ॥ १५५॥ ऊर्धीकृतग्रीव-
महो मुधैव किं याचसे चातकोत मेघम् । अत्यूर्जितं
गर्जितमात्रमस्मिन्नम्भोघरे बिन्दुलवस्तु दूरे ॥ १५६॥ वृथा गत
नृत्यसि चातक त्वं न नीलमेघोऽथ गजो मदान्धः । स त्वाह-
शेभ्यो न ददाति नूनं मातङ्गदानं मधुपेभ्य एव ॥ १५७ ॥
आत्मानमम्भोनिधिरेतु शोष ब्रह्माण्डमासिञ्चतु वा तरङ्गैः ।
नास्ति क्षतिर्नोपचितिः कदापि पयोदवृत्तेः खलु चातकस्य
॥ १५८ ॥ रक्ताब्जपुञ्जरजसारुणितान्निसुच्य स्वच्छान्सुधा-
समरसानपि वारिराशीन् । यच्चातकः पिबति वारिधरोद-
बिन्दून् मन्ये तद्दानतिभयाच्छिरसोऽभिमानी ॥ १५९ ॥
अन्येऽपि सन्ति बत तामरसावतंसा हसावलीवलयिनो
जलसंनिवेशाः । कोऽप्याग्रहो गुरुरयं बत चातकस्य पौरंदरीं
यद्भिवाञ्छति वारिधाराम् ॥ १६० ॥ धिग्वारिदं पैरि-
हृतान्यजलाशयस्य यच्चातकस्य कुरुते न तृषाप्रशान्तिम् ।
धिक्चातक तमपि योऽर्थितयार्त्तीलज्जसं तादृशं च यदपैति
पिपासितोऽपि ॥ १६१ ॥ अये वापीहसा निजवसतिसकोच-
पिशुनं कुरुध्वं मा चेतो वियति वहतो वीक्ष्य विहगान् ।
अमी सारङ्गास्ते भुवनमहनीयव्रतभृतो निरीहाणा येषा तृण-
मिव मवन्त्यम्बुनिधयः ॥ १६२ ॥ बीजैरङ्कुरितं लताभि-
रुदितं वल्लीभिरुज्जृम्भितं कन्दैः कन्दलितं जनैः प्रमुदितं
धाराधरे वर्षति । भ्रातश्चातक पातकं किमपि ते सम्यङ् न
जानीमहे येनास्मिन्न पतन्ति चञ्चुपुटके द्वित्राः पयोबिन्दवः
॥ १६३ ॥ अन्ये ते जलदायिनो जलधरास्तृष्णा विनि-
घ्नन्ति ये भ्रातश्चातक कि वृथा विरुदितैः खिन्नोऽसि विश्र-
म्यताम् । मेघः शारद एष काशधवल पानीयरिक्तोदरो
गर्जत्येव हि केवल भृशतर नो बिन्दुमप्युज्झति ॥ १६४ ॥
यः कृष्णं कुरुते सुखं जनयति त्रासं तडिद्विस्तु यो यश्च
प्रार्थयते परं दलयति श्रोत्रं निजैर्गर्जितैः । सत्यं चातक तं
तथाविधमपि भ्रातस्त्वया याचता जीमूतं कृतमेव तुल्य-
मनयोरर्थित्वतिर्यक्त्वयोः ॥ १६५ ॥ रे रे चातक सावधान-
मनसा मित्र क्षणं श्रूयतामम्भोदा बहवो वसन्ति गगने
सर्वेऽपि नैतादृशाः । केचिद्वृष्टिभिरार्द्रयन्ति धरणीं गर्जन्ति
केचिद्वृथा यं यं पश्यसि तस्य तस्य पुरतो मा ब्रूहि दीनं
वच ॥ १६६ ॥ वापी स्वल्पजलाशयो विषमयो नीचाव-
गाहो हृद क्षुद्रात्क्षुद्रतरो महाजलनिधिर्गण्डूषमेकं मुनेः ।
गङ्गाद्याः सरितः पयोनिधिगताः सत्यज्य तस्मादिमान्समानी
खलु चातको जलैर्मुचामुञ्चै पयो वाञ्छति ॥ १६७ ॥
अन्ये ते विहगाः पयोद परितो धावन्ति तृष्णातुरा वापी-
कूपतडागसागरजले मजन्ति दत्तादराः । मामद्यापि न
वेत्सि चातकशिशुं यच्छुष्ककण्ठोऽपि सन्नान्य वाञ्छति
नोपसर्पति न च प्रस्तौति न ध्यायति ॥ १६८ ॥

मयूरः

अहमस्मि नीलकण्ठस्तव खलु तुष्यामि शब्दमात्रेण ।
नाह जलधर भवतश्चातक इव जीवनं याचे ॥ १६९ ॥
यत्पादपि क पश्यति शिखिनामोहारनिर्गमस्थानम् । यदि
जलदानिनदमुदितास्त एव मूढा न नृत्येयु ॥ १७० ॥
वेगज्वलद्विटपिपुञ्जमहारयोऽयं गर्जिनं तीव्रतरहेतिरियं न
शैम्या । दावाग्निधूममन्वहोऽयमये न मेघः कि नृत्यसि
द्रुतमितो व्रज तत्कलापिन् ॥ १७१ ॥ असान्विचित्रवपुष-
स्तव पृष्ठभान्कसाद्विमुञ्चति भवान् यदि वा विमुञ्च । रे
नीलकण्ठ गुरुहानिरियं तवैव मौलौ पुनः क्षितिभृतो
भवति स्थितिर्नः ॥ १७२ ॥ अये नीलग्रीव क्व न खलु
सखे तेऽद्य सुनयः पर तोष येषा तव रवविलासो
वितनुते । अमी दूरात्क्रूरा कणितमिदमाकर्ण्य सहसा त्वर-
न्ते हन्तुं त्वामहह शबरा पुङ्खितशराः ॥ १७३ ॥ सम-
न्तादाक्रान्ता दवदहनसङ्घैः शिखरिणः किरातैराकीर्णाः कर-

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes):
१ नमनभयात्
२ ऐन्द्रीम्, मेघोत्पन्नामित्यर्थे
३ परिहृतस्त्यक्ता अन्ये जलाशया समुद्रादयो येन
४ गतलब्जं, निर्लज्ज इत्यर्थे
१ काशपुष्पवत्पाण्डुर
२ मेघानाम्
३ गुदस्थानम्
४ मेघनादेन सजातानन्दा
५ विद्युत्

व्योमचरान्योक्तयः २२७

कलिकताण्डैर्वनभुवः । बिडालैरालीढाः सपदि सरसीनां
परिसराः शिखण्डी पाण्डित्यं निजमहह कुत्र प्रकटयेत्
॥ १७४ ॥ एतस्मिन्मलयाचले बहुविधं. किं तैरकिंचित्करै-
काकोलूककपोतकोकिलकुलैरैकोऽपि पार्श्वस्थित । ^१केकी
कूजति चेत्तदा विघटितव्यालावलीबन्धन. सेव्य सादिह
सर्वलोकमनसामानन्दनश्चन्दन ॥ १७५ ॥ हारीता. सगस
रसन्तु मधुरं कूजन्तु पुस्कोकिला सानन्दं गिरसुद्गिरन्तु
च शुका. किं तै. शिरःस्थैरपि । एकेनापि तलस्थितेन नदता
श्रीखण्ड निस्तर्जनाद्यालानां च शिखण्डिना न तु महत्-
पाण्डित्यमुद्दण्डितम् ॥ १७६ ॥ किं दूरेण पयोधरा उपरि किं
नान्ये रटन्त. श्रुता निन्द्या. पापतया स्वपक्षेषु गता. किं नाम
पक्षा. क्षयम् । रम्य वा गगने न किं विहरणं किं
तूम्रकाकावलीपर्यायप्रतिपत्तिलाघवभयाद्भूभौ स्थिता बर्हिण
॥ १७७ ॥ केका कर्णामृतं ते सकुसुमकबरीकान्तिहारा.
कलापा कण्ठच्छाया पुरारेर्गरलरुचिरुचिरा सौहृदं मेघसङ्गे ।
विश्वद्रोपिद्विजिह्वस्फुरदुरुपिशितैर्नित्यमाहारवृत्ति. कै पुण्यै
प्राप्तमेतत्त्सलकमपि सखे चित्रवृत्तं मयूर ॥ १७८ ॥

चक्रवाकः
त्यज चक्रवाकि शोकं बधान धैर्य सहस्व समयममुम् ।
अयमेव वासरमणिर्हरिष्यते शापमूर्च्छा ते ॥ १७९ ॥
अस्तंगतोऽयमर्विन्दवनैकबन्धुर्मास्मान्न लङ्घयति कोऽपि
विधिप्रणीतम् । हे चक्र धैर्यमवलम्ब्य विमुञ्च शोकं
धीरास्तरन्ति विपदं न तु दीनचित्ता. ॥ १८० ॥

शुकः
अखिलेषु विहगेषु हन्त स्वच्छन्दचारिषु । शुक पञ्जर-
बन्धस्ते मधुराणां गिरां फलम् ॥ १८१ ॥ किंशुकै^३ शुक
मा तिष्ठ चिर भाविफलेच्छया । बाह्यरङ्गप्रसङ्गेन के के
नानेन वञ्चिताः ॥ १८२ ॥ काकाः किं किं न कुर्वन्ति
केङ्कार यत्र यत्र वा । शुक एव परं वक्ति नृपहस्तोप-
लालित ॥ १८३ ॥ शुक तव पठनं व्यसनं न गुण. स
गुणाभासः^४ । समजनि येनोन्मरणं^५ शरणं पञ्जरावासः
॥ १८४ ॥ कीर नीरसंकरीरपादपे किं स्थितोऽसि कथयामि
धीरतः । मामकीनसहकारपादपा दु.समीरलहरीभिराहताः
॥ १८५ ॥ सुभाषितस्वाध्ययनेऽनुषक्त शुक वराका. प्रह-
सन्ति काका. । तमेव ससत्सु गिरं किरन्तं दृष्ट्वा भवन्ति
त्रपयाऽऽनताक्षाः ॥ १८६ ॥ द्राक्षा प्रदेहि मधु वा वदने
निधेहि देहे विधेहि किमु वा करलालनानि । जातिस्वभाव-
चपल. पुनरेष कीरस्तत्रैव यास्यति कृशोदरि मुक्तबन्धः
॥ १८७ ॥ हे कीर कैरवसुगीरिति सकलस्य मा मात्र
सरससि सज्जनरञ्जनाय । बालोऽपि यत्र कलकण्ठसुकण्ठ-
पीठ. सलेढि कोमलकुहूकृतपूर्णकर्ण. ॥ १८८ ॥ इदमपटु
कपाटं जर्जरं पञ्जरोऽयं विरमति न गृहेऽस्मिन्क्रूरमार्जार-
यात्रा । शुक मुकुलितजिह्व स्थीयता किं वचोभिस्तव
वचनविनोदे नादर. पामराणाम् ॥ १८९ ॥ अमृतवचन-
लीलाविभ्रमैरन्नपानं रचय चतुर कीर भ्रान्तचित्तेषु तेषु ।
अकलितपरसेवातापपाप पिकोऽसौ भजतु विपिनवाटीमेष
पीयूषकण्ठः ॥ १९० ॥ अमुष्मिन्नुद्याने विहगखल एष
प्रतिकलं विलोल कोकोल^१ कणति खलु यावत्कटुतरम् ।
सखे तावत्कीर द्रढय हृदि वाचैंयमकला^२ न मौनेन न्यूनो
भवति गुणभाजा गुणगणः ॥ १९१ ॥ इयं पली मिल्लीरनु-
चितसमारम्भरसिकै समन्तादाक्रान्ता विषविषमबाणप्रण-
यिभिः । तरोरस्य स्कन्धे गमय समयं कीर निभृतं न
वाणी कल्याणी तदिह मुखमुद्रैव शरणम् ॥ १९२ ॥ अनु-
द्भिन्नांरामे तरुभिरभिरामे विटपिन स्फुटं नृत्यद्भङ्गीविविध-
नवसंगीतकलनात् । परानन्दै. पूर्णाः क इव तव
वर्णावलिपदक्रमश्रोता वेत्ता द्विजवर शुक श्राम्यसि कुतः
॥ १९३ ॥ अये कीरश्रेणीपरिवृढ वृथा वासरशतं किमर्थं
स्वं व्यर्थं क्षपयसि पलाशै रभसत् । यदा पुष्पारम्भे
मुखमलिनिम किंशुकतरोस्तदैवेदं ज्ञातं फलपरिचयो दुर्लभ-
तर. ॥ १९४ ॥ अपार. पाथोधिः पुलिनपदवी योजन-
शतं निरालम्बो मार्गो वियति किल शून्या दश दिश. ।
इतीवाय कीर. कतिपयपदान्येव गगने मुहुर्भ्राम्यन्भ्राम्य-
न्यतति गैणवृक्षे^३ पुनरपि ॥ १९५ ॥ द्विजकुलपते मेघासिन्यो
सुभाषितकोविद त्वयि गृहमुपायाते जातं बहुपकृष्ट मम ।
यदिह नियत बाला वृद्धाः स्त्रियः परिचारकाः शुक भग-
वतो नाम प्रीता गृणन्ति मुहुर्मुहुः ॥ १९६ ॥ वासः
काञ्चनपञ्जरे नृपकराम्भोजैस्तनूमार्जनं भक्ष्यं स्वादुरसाल-
दाडिमफलं पेयं सुधाम् पंयः । पाठः संसदि रामनाम सततं
धीरस्य कीरस्य मे हा हा हन्त तथापि जन्मविटपिक्रोडं
मनो धावति ॥ १९७ ॥ सत्साम्गत्यमवाप्य य पुरवने नाना-
रसास्वादवत्कीरः शास्त्रविचारचारुवचनैरानन्दकारी जने ।
दैवेनास्फुटवाक्प्रपञ्चपिहितश्रोत्रस्य तस्याटवी प्रासस्यात्म-
सभाप्रगल्भकपिषु स्यान्मौनमेवोचितम् ॥ १९८ ॥ आतः
कीर कठोरचञ्चुकषणक्रोधाद्यितैः कूजितै कि माधुर्यनि-
षिक्तसूक्तिविशदः कण्ठावदु शोष्यते । सेय दैववशाद्दशा
परिणता राजन्यपात्रस्य ते म्लैच्छैश्छिद्रितभित्तिमुद्रितघटः
प्राप्तो यतः पञ्जर. ॥ १९९ ॥ माणिक्यद्रवलिसमौक्तिकतुला
बिभ्रन्ति नो दाडिमीबीजान्येष निरीक्षते न रमते हैमेऽप्यहो
पञ्जरे । तत्तादृग्वनवाससमदमहामोदैकमेदस्त्विनी वृत्तिर्मे

---

^१ मयूर ^२ विघटित व्यालावलीना बन्धन यस्य ^३ पलाशवृक्षे ^४ दोष ^५ मरणपर्यन्तम्
^१ द्रोणकाक ^२ वाचयमो मौनी ^३ पोतमध्यस्थिते कूपके

२२८ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ५ प्रकरणम्

---

गलितानया हतगिरेत्येव शुक. शोचति ॥ २०० ॥
याते यातमध स्थिते स्थितमुपर्यालोकिते लोकितं यद्यु-
द्यानशुकोऽयमाकलयते शुद्धास्तहस्तस्थित । तत्सर्व मणि-
भित्तिमेत्य भवता छायाशुकाङ्गीकृतं तस्मिन्कर्णसुधा
वितन्वति गिर तूष्णी किमु स्थीयते ॥ २०१ ॥ स्वस्व-
व्यापृतिमन्यमानमतया मत्तो निवृत्ते जने चञ्चूकोटिविघट्टिता-
ररपुटो यासाम्यहप झरात् । इत्थं कीरवरे मनोरथमयं पीयूष-
माखादयत्यन्त. सप्रविवेश वारणकराकार फणिग्रामणीः
॥ २०२ ॥ दृष्ट्वा शाखावकीर्ण फलभरनमित भूमिभागानवद्ग
त्यक्त्व्रा शालप्रकाण्ड पनसमुपगतश्चिन्तयित्वेति कीर. ।
हत्वा चञ्चु प्रहर्षोद्विगलितपयसा सम्भृताशेषपक्षो भिन्नश्रोड्डीय
गन्तुं गगनपरिचिता या गतिः सापि नष्टा ॥ २०३ ॥

काकः

वयं काका वय काका जल्पन्तीति प्रगे द्विकाः ।
तिमिरारिस्तमो हन्यादिति शङ्कितमानसाः ॥ २०४ ॥
तुल्यवर्णच्छद कृष्ण कोकिलै. सह सगत. । केन विज्ञा-
यते काक स्वयं यदि न भाषते ॥ २०५ ॥ अहो
मोहो वराकस्य काकस्य यदमा मुहु । सरीसर्ति नरी-
नर्ति पुरत. शिखिवंसयो ॥ २०६ ॥ आमरणदपि विरुतं
कुर्वाणा. स्पर्धया सह मयूरै. । कि जानन्ति वराकाः
काका. केकारवं कर्तुम् ॥ २०७ ॥ तत्काक त्वयि युक्ता.
कटुवाग्वैवर्ण्यधूर्तताशुचिताः । यदि विष्ठाकृमिपुष्टे तत्र न
दोषा हि तच्चित्रम् ॥ २०८ ॥ विधिरेव विशेषर्गेहणीयः
कैरट त्वं रैट कस्तवापराध । सहकारतरौ चकार यस्ते
सह वास सरलेन कोकिलेन ॥ २०९ ॥ काकस गात्रं
यदि काञ्चनस्य मणिक्यरत्नं यदि चञ्चुदेशे । एकैकपक्षे
ग्रैथितं मणीना तथापि काको न तु राजहंस. ॥ २१० ॥
त्रोटीपुंटं करट कुञ्चालयाद्य तात यावत्प्रतिव्रजति नाक-
मयं मराल. । नो चेदमङ्गलकठोररवा विहंगा. सर्वे भुवी-
ति निजसद्मदि शंसिता न. ॥ २११ ॥ प्रत्यङ्गर्णं प्रतिनरुं
प्रतिवारिनीर काकाश्ररन्ति चलचञ्चुपुटा रटन्त. । नो
यान्ति तृप्तिमय मण्डितपुण्डरीकखण्डे वसन्नृहह तृप्यति
राजहंस. ॥ २१२ ॥ कृष्णं वपुर्वहतु चुम्बतु सत्फलानि
राग्येषु सचरतु चूतवनान्तरेषु । पुस्कोकिलस्य चरितानि
करोतु नाम काक. किल ध्वनिविधौ ननु काक एव
॥ २१३ ॥ पथि निपतिता शून्ये दृष्ट्वा निरावरणाानना दवि-
भृतघटी गर्वोन्नद्धं समुद्धतकंधर. । निजसमुचितास्ता-
स्ताश्चेष्टा विकारशताकुला यदि न कुरुते काण काकः
कदा नु करिष्यति ॥ २१४ ॥ गात्र ते मलिन तथा
श्रवणयोरुद्वेगकृत्केकूत भक्ष्यं सर्वमपि स्वभावचपलं दुश्चे-
ष्टित ते सदा । एतैर्वायस सगतोऽप्यविनयैर्दोषैरमीभिः
पर यत्सर्वत्र कुटुम्बवत्सलमतिस्तेनैव धन्यो भवान् ॥२१५॥
रूक्षस्यामधुरस्य चातिमलिनच्छायास्य वृक्षस्य च क्षुद्रस्य
क्षतकारिणोऽतिचपलस्याह्लादविच्छेदिन । येय निम्बफलेषु
काक भवतस्तिक्तेषु नैसर्गिकी प्रीतिस्तत्सदृशं विधेर्विल-
सित निष्पन्नमेतच्चिरात् ॥ २१६ ॥ कर्णारुंतुदमन्तरेण
रैणित गाहस्व काक स्वयं र्माकन्दं मकरन्दशालिनमिह
त्वा मन्महे कोकिलम् । धन्यानि स्थलवैभवेन कतिचि-
द्वस्तूनि कस्तूरिका नेपालक्षितिपालफालपतिते पङ्के न
शङ्केत क. ॥ २१७ ॥ काक त्वं फलनग्रमात्रविपिन
दैवात्समासाद्यन् कि कर्णौ बधिरीकरोषि पुरुषकेङ्कार-
कोलाहलै । मौनं चेदवलम्बसे रतमरप्रक्रान्तपुंस्कोकिलश्रा-
न्त्यापि त्वयि सचरन्ति न कथं मुग्धाकटाक्षच्छटा ॥२१८॥
नो चारू चरणौ न चापि चतुरा चञ्चूनं वाच्य वचो नो
लीलाचतुरा गतिर्न च शुचिः पक्षप्रहोऽयं तव । क्रूर-
केङ्कृतिनिर्भरा गिरमिह स्याने वृथैवोद्विरन्मूर्ख ध्वाङ्क्ष न लज्ज-
सेऽप्यसदृशं पाण्डित्यमुन्नाटयन् ॥ २१९ ॥ यस्याकर्ण्य
वचः सुधाकवलितं वोचर्यमानापि व्यग्राणि व्यथयन्ति
मन्मथकथाश्चेतांसि चैत्रोत्सवे । रे रे काक वराक साँक-
ममुना पुस्कोकिलेनाधुना स्पर्धाबन्धमुपेयुषस्तव तु किं
लज्जापि नोजागरा ॥ २२०॥ आलाप कलकण्ठिका न
कुरुते कीरा न धीरध्वनिं व्याहार कलयन्ति कोमलगिरः
कूजन्ति नो बर्हिणः । नीरग्डम्बरदुर्दिनाम्बरतले दूरे द्विरेफ-
ध्वनिः काका. केवलमेव कङ्कतरवैः कुर्वन्ति कर्णज्वरम्
॥ २२१ ॥ बन्धं लब्धवतः परस्य वदन भिक्षाशया
पश्यतः खावासच्युतिवेदना विदधतः कान्ता विना
सीदतः । भ्राम्यन्त. सह भार्यया प्रतिदिशं प्रत्यापणं प्रत्यगं
कीरस्याध्ययनं हसन्ति विविधक्रीडालसा वायसाः ॥२२२॥
कि केकीय शिखण्डमण्डिततनुः किं कीरवत्पाठकः किं
वा हंस इवाङ्गनागतिगुरुः शारीव किं सुख्वरः । किं वा
हन्त शकुन्तबालपिकवत्कर्णामृतं स्यन्दते काकः केन
गुणेन काञ्चनमये व्यापारितः पञ्जरे ॥ २२३ ॥ अत्रस्थ.
सखि लक्षयोजनगतस्यापि प्रियस्र्यागमं वेत्त्याख्याति च
धिक्शुकादय इमे सर्वे पठन्तः स्थिता. । मत्कारन्तस वियोग-
तापदहनज्वालावलीवारिद काकरतैेन गुणेन काञ्चन-
मये व्यापारित. पञ्जरे ॥ २२४ ॥ अक्षिन्नाम्भोदवृन्द-
ध्वनिजनितरुषि प्रेक्षमाणेऽन्तरिक्षं मा काक व्याकुलो

---

१ राजमहिषीकारामस्थित २ प्रात काले ३ द्वौ ककारौ नास्ति विधेने येषा ते ४ निन्द्य ५ काक ६ शब्द कुरु ७ ग्रथनम् ८ चञ्चुपुटम्
१ पीडाजनकम् २ विना ३ शब्दितम् ४ आम्रवृक्षम् ५ मौनिनाम् ६ सह ७ पक्षिविशेष

व्योमचरान्योक्तयः, स्थलचरान्योक्तयः २२९

भूस्तरुशिखरशवक्रव्यलेशानशान। धत्ते मत्तेभकुम्भव्यतिकरकरजग्रामवज्राग्रजाग्रद्भासव्यासक्तमुक्ताधवलितकवलो न स्पृहामत्र सिंह. ॥ २२५ ॥

वकः एष बक¹ महसैव विपन्न शाठ्यमहो क्व नु तद्गतमस्य । साधु कृतान्तक कश्चिदपि त्वा वञ्चयितु न कुतोऽपि समर्थ ॥२२६॥ न कोकिलानाभिव मञ्जु कूजित न लब्धलास्यानि गतानि हसवत् । न बर्हिणानामिव चित्रपक्षता गुणस्तथाप्यस्ति बके वकव्रतम् ॥ २२७ ॥ बकोट ब्रूमस्त्वा लघुनि सरसि क्वापि शफरैस्तव न्याय्या वृत्तिर्न पुनरवगाढुं समुचित । इतश्चेतश्चाञ्चलिहलहरिहेलातरलितक्षितिभ्रग्ग्रासैकम्रहिततिमिपोत पतिरपाम् ॥ २२८ ॥ नैर्मल्यं वपुषस्तवास्ति वमतिः पद्माकरे जायते मन्द याहि मनोरमा वद गिर मौन च सपादय । धन्यस्त्वं वक राजहमपदवी प्राप्तोऽसि कि तैर्गुणैर्नीरक्षीरविभागकर्मनिपुणा शक्ति. कथं लभ्यते ॥२२९॥ जा¹तिस्तस्य न मानसे न शु²चिभिर्वृत्तिर्मृणालाङ्कुरैर्न ब्रह्योद्वहनेन⁴ निर्मलयश प्राप्त न वाच कला । जीवन्³स्त्ववधेन बाह्यधवलो भ्राम्यन्सगर्व पुनर्मिध्येवोन्नतकंधरः शठबको हसै. सह स्पर्धते ॥ २३० ॥ रे रे शिष्टबकोट नाकनटिनीतीरे तपस्विव्रतं ध्यानेनानिमिषोपभोगमनसा युक्तं करोषीदृशम् । एव यत्किल मानसस्य पदवी काङ्क्षस्युक्तं हि तन्नीक्षीरविवेकनिर्मलधियो हंसस्य नान्यस्य सा ॥२३१॥ न भ्रूणा स्फुरणं न चक्षुचलन नो चूलिकाकम्पन न ग्रीवाचलन मनागपि न यत्पक्षद्वयोत्क्षेपणम् । नासाग्रेक्षणमेकपादनमनं कष्टैकनिष्ठं पर यावत्तिष्ठति हीनमीनवदनस्तावद्वकस्तापसः ॥ २३२ ॥

घूकः यद्यपि तरणे. किरणैः सकलमिदं विश्वमुज्ज्वल विदधे । तदपि न पश्यति घूकः पुराकृतं भुज्यते कर्म ॥ २३३ ॥

खद्योतः जर्जरतृणाग्रमदहन्सर्पपकणमप्रकाशयन्नूनम् । कीटत्वमात्मनस्तत्त्वद्योतः ख्यापयन्नटति ॥ २३४ ॥ घनसतसममलीमस दशदिशि निशि यद्विराजसि तदन्यत् । कीटमणे दिनमधुना तरणिकरान्तरितसितकिरणम् ॥ २३५ ॥ क्वापि गत. पतिरह्ना जलदान्तरित. शशी सनक्षत्रः । शून्ये तमसि भवानपि खद्योत द्योतता नाम ॥ २३६ ॥ इन्दुः प्रयास्यति विनङ्क्ष्यति तारकश्री. स्थास्यन्ति लीढतिमिरा न मणिप्रदीपा। अन्धं समग्रमपि कीटमणे भविष्यत्युन्मेषमेष्यति भवानपि दूरमेतत् ॥ २३७ ॥ आजिष्णवो नभसि मेघकृतान्तराले स्वल्पप्रभा अपि परैरनिरस्तभास. । खद्योतकाः प्रकटितोरुतरप्रभावास्तावन्न सं⁵स्रतुरग. समुदेति यावत् ॥ २३८ ॥

---

अदृष्टव्यापारं¹ गतवति दिनानामधिपतौ यश² शेषीभूते शशिनि गतधाम्नि³ ग्रहगणे । तथा ध्वान्तं जातं जगदुपहते मेघसमये यथामी गण्यन्ते तमसि पटव. कीटमणय ॥२३९॥

स्थलचरान्योक्तयः सिंहः एकोऽहमसहायोऽह कृशोऽहमंपरिच्छद⁴ । स्वप्नेऽप्येवविधा चिन्ता मृगेन्द्रस्य न जायते ॥ १ ॥ मृगेन्द्र वा मृगारि वा सुख व्याह्रता जन. । तस्योभयमपि व्रीडा क्रीडालितदन्तिन. ॥२॥ मृगेभ्यो रक्ष्यते क्षेत्रं नरैस्तृणमयैरपि । सिहाक्रान्तं पुनर्मूढ न हयैर्न च दन्तिभि. ॥३॥ मृगेन्द्रै शशैलैर्नीनं वराहैश्चलित स्थलात् । हयाना हेषितं श्रुत्वा सिंहै पूर्ववदामितम् ॥४॥ खनन्नाखुबिलं सिंह. पाषाणशकलाकुलम् । प्राप्नोति नखमङ्ग वा फल वा मूषको भवेत ॥ ५ ॥ जीर्णोऽपि क्रमहीनोऽपि⁵ कृशोऽपि यदि केसरी । तथापि यूथनाथस्य शङ्कातङ्काय कल्पते ॥६॥ नाभिषेको न सस्कार' सिहस्य क्रियते वने । विक्रमार्जितसत्त्वस्य स्वयमेव मृगेन्द्रता ॥ ७ ॥ वैरण्डगण्डकण्डूतिपाण्डित्यपरिपन्थिना⁶ । हरिणा⁷ हरिणालीषु⁸ कथ्यता कः पराक्रम. ॥ ८ ॥ उत्तुङ्गमत्तमातङ्गमस्तक्यस्तलोचनः । आसन्नेऽपि च सौरङ्गे⁹ न वाञ्छा कुरुते हरि.¹⁰ ॥ ९ ॥ जात स्तन्यं न जग्राह कण्ठीरवकिशोरकः¹¹ । चक्षुर्व्यापारयामास कुञ्जे कुञ्जरशालिनि ॥ १० ॥ वरमुन्नर्त¹²लोल्लासैस्¹³धूननभीषणात् । सिहात्पादप्रहारेऽपि न शृगालाधिरोहणम् ॥ ११ ॥ शूरोऽसि कृतविद्योऽसि दर्शनीयोऽसि पुत्रक । कुले तस्मिन्प्रजातोऽसि गजो यत्र न हन्यते ॥१२॥ यस्मिञ्जीवति सिंहे वनमिदमासीदुरासदं द्विरदैः । घटयन्ते कटिसूत्रं तस्य सटाभिः शबरशिशवः ॥ १३ ॥ एकाकिनि वनवासिन्यै¹⁴राजलक्ष्मण्यनीतिशास्त्रज्ञे । संत्त्वोच्छ्रिते¹⁵ युगपतौ राजेति गिरः परिणमन्ति ॥ १४ ॥ अनिशं मातङ्गानां बृंहितैर्¹⁶भीकर्ण्यते यथा विपिने । मन्ये तथा न जीवति ¹⁷गजेन्द्रकटकपल्कवलनः सिंहः ॥ १५ ॥ यद्यपि च दैवयोगात्सिह. पतितोऽतिदुस्तरे कूपे । तदपि च वाञ्छति सततं करिकुम्भवविदारणं मनसि ॥ १६ ॥ यद्यपि रटति सरोषं मृगपतिपुरतोऽपि मत्तगोमायुः । तदपि न कुप्यति सिंहोऽप्यसदृशपुरुषेषु क. कोप. ॥ १७ ॥ जठरज्वलनज्वलता-

---

१ जन्म
२ शुभ्रै
३ जीवनम्
४ ब्रह्मण उद्वहनेन वाहनतया पृष्ठे धारणेन
५ सूर्ये

१ दर्शनव्यापाररहित यथा स्यात्तथा
२ यशोमात्रावशिष्टे
३ गततेजसि
४ परिवारहीन
५ आक्रमणबलरहित
६ मत्तगजानाम्
७ वैरिणा
८ मृगपङ्क्तिषु
९ मृगे
१० सिंह
११ सिंहशावक
१२ पुच्छम्
१३ कम्पनम्
१४ राजचिह्नहरिहिते
१५ बलोन्नते
१६ गर्जितम्
१७ हस्तिगण्डस्थलमासग्रासकर

२३० सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ५ प्रकरणम्

---

प्यपगतशङ्कं समागतापि पुर । करिणामरिणा हरिणा
हरिणाली हन्यता नु कथम् ॥ १८ ॥ हेलाविदलितकरि-
कुल कण्ठीरव कीदृशः प्रकोपोऽयम् । लोले बालशृगाले
केवलकोलाहलाधारे ॥ १९ ॥ गर्जितमाकर्ण्य मनागङ्के
मातुर्निगार्धजातोऽपि । हरिणिशिशुरुत्पतितुं द्रागङ्गान्याकुञ्च्य
लीयते निभृतम् ॥ २० ॥ वयोभिमानादपमानता चेद्द्वि-
धीयते फेरुजरत्तरेण । हेलाहतानेककरीन्द्रसूनो हरीन्द्र-
सूनोर्नहि कापि हानि ॥ २१ ॥ भिनत्ति भीमं करिराज-
कुम्भं बिभर्ति वेगं पवनादतीव । करोति वास गिरिगह्वरेषु
तथापि सिंहः पशुरेव नान्य ॥ २२ ॥ गम्यते यदि मृगे-
न्द्रमन्दिरे लभ्यते करिकपोलमौक्तिकम् । जम्बुकाल्लयगतेन
लभ्यते वत्सपुच्छखुरचर्मखण्डनम् ॥ २३ ॥ येन भिन्न
करिकुम्भविखलन्मौक्तिकावलिभिरञ्चिता मही । अद्य
तेन हरिणान्तिके कथ कथ्यता नु हरिणा पराक्रम
॥ २४ ॥ हरिरलसविलोचन. सहेलं बैलमवलोक्य
पुनर्जगाम निद्राम् । अधिगतपतिविक्रमास्तभीतिर्न तु वनि-
तास्य विलोकयाचकार ॥ २५ ॥ उत्तुङ्गशैलशिखरस्थित-
पादपस्य काकोऽपि पक्वफललभते सपक्षः । सिंहो बली
गजविदारणदारुणोऽपि सीदत्यहो तरुतले खलु हीनपक्ष.
॥ २६ ॥ अन्तर्बलान्यहममुष्य मृगाधिपस्य वाचा निवेद्य
कथमद्य लघूकरोमि । जानन्ति कि तु करजक्षतकुम्भि-
कुम्भनिर्मुक्तमौक्तिकमयानि वनान्तराणि ॥ २७ ॥ आबद्ध-
कृत्रिमसटाजटिलासमित्तिरारोपितो मृगपते. पदवी यदि
श्वा । मत्तेभकुम्भतपाटनलम्पटस्य नादं करिष्यति कथ
हरिणाधिपस्य ॥ २८ ॥ भिन्ना महागिरिशिला. करजाग्र-
जाम्रुद्दामशौर्यनिकरैः कैरटिभ्रमेण । दैवे पराञ्चि करिणाम-
रिणा तथापि कुत्रापि नापि खलु हा पिशितस्य लेश ॥२९॥
पारीन्द्रशावक न तावकरीतिरेषा वेशान्तरैर्विहरसि श्व-
शृगालशावै । कुम्भीन्द्रकुम्भदलनोत्पतनाक्रमेच्छा वंशोचिता
न खलु रीतिमुरींकरोषि ॥ ३० ॥ उत्पुल्य यः शिखरिणं
मदकुम्भिकुम्भमुद्भिद्य सानुशतमायतमुल्ललङ्घे । पञ्चाननो
नियत्या जरयाभिभूतः सोऽय करौ लिहति वृहितलोहि-
ताक्षः ॥ ३१ ॥ दिगन्ते श्रूयन्ते मदमलिनगण्डा कैरटिन.
करिण्यः कारुण्यास्पदमसमशीला. खलु मृगा । इदानी
लोकेऽस्मिन्नुपमशिखाना पुनरयं नम्बाना पाण्डित्यं प्रकट-
यतु कश्चिन्मृगपतिः ॥ ३२ ॥ न यत्र स्थेर्मानं दधुरति-
भयभ्रान्तनयना गलद्दानोद्रेकभ्रमदलिकदम्बाः करटिन ।
लुठन्मुक्ताभारे भवति परलोकं गतवतो हॅरेरद्य द्वारे
शिव शिव शिर्वीना कलकल ॥ ३३ ॥ कुरङ्गीणा यूथं
निभृतमिदमङ्गीकृतमय निरासङ्को यन्निर्दयहृदयभावोऽर्दयतु
तत् । निवेद्यो वा कश्चिन्नयमविनय केसरियुवा हठान्म-
द्येमाना युवतिषु विधत्ते नखपदम् ॥ ३४ ॥ स्थिति नो रे
दध्या क्षणमपि मदान्धवेक्षण सखे गजश्रेणीनाथ त्वमिह
जटिलाया वनभुवि । अमौ कुम्भिक्यान्त्या खरनखरनिर्दारित-
महागुरुग्रावग्राग स्वपिति मिरिगर्भ हरिपतिः ॥ ३५ ॥
पिव स्तन्य पोत त्वमिह मददन्तावउधिया दृगन्तानाधत्से
किमिति हॅरिदन्तेषु परुषान् । नयाणा लोकानामपि हृदय-
नाग परिहरन्ननं धीरं धीरं ध्वनति नवनीलो जलधर ॥३६॥
क्षुद्रा मन्ति सहस्रशोऽपि विपिने गौण्डैर्यरैर्योद्वतास्तत्सै-
फस्य पुन स्तीमहि मह सिहस्य विश्वोत्तरम् । केलि
कोलकुलैर्मदो मदकलै कोलाहलो नोहलै सहर्षो महिषैश्च
यस्य मुमुचे साहंकृते हुंकृते ॥ ३७ ॥ कोल केलिमलंकरीतु
करिण क्रीडन्तु कान्तामखा कासारे वनकासराः सग्भस
मजन्त्विह स्वेच्छया । अम्मयस्खन्त्रिमयोषितश्च हरिणा
भूयोऽनुरूपा गति कान्तान्तरसचरिष्णुरधुना पञ्चाननो
वर्तते ॥ ३८ ॥ नास्योच्छ्रायवती तनुर्न दशनौ नो दीर्घ-
दीर्घ कैर सत्यं वारण नैष केसरिशिशुस्त्वाडम्बरै स्पर्धते ।
तेजोवीजमसह्यमस्य हृदये न्यस्तं पुनर्वेधसा तादृक्त्वादृशमेव
येन सुतरा भोज्यं पशुं मन्यते ॥ ३९ ॥ क्षुत्क्षामोऽपि
जराकृशोऽपि शिथिलप्राणोऽपि कष्टा दशामपन्नोऽपि विपन्न-
धीधृतिरपि प्राणेषु नश्यत्स्वपि । मत्तेभेन्द्रविभिन्नकुम्भ-
पिशितग्रासैकबद्धस्पृहः किं जीर्ण तृणमत्ति मानमहतामग्रेसर.
केसरी ॥ ४० ॥ येनानर्गलकालकेलिकलितप्रत्यग्रकादम्बिनी-
धाराधोरणिधौतधातुषु पुरा शैलेषु लीलायितम् । सोऽयं
शुङ्खनिपातभग्नचरण. स्फारस्फुरत्फेरेवीफूत्कारै कुपितोऽद्य
खादति मुहु. पाणी मृगग्रामणीः ॥ ४१ ॥ ग्रामाणामुप-
शल्यसीमानि मदोद्रेकस्फुरत्सौष्ठया. फेत्कारध्वनिमुद्गिरन्ति
बहव. सम्भूय गोमायवः । सोऽन्य. कोऽपि घनाघन-
ध्वनिघन पारीन्द्रगुञ्जारव शुष्यद्दण्डमलोलशुण्डमचलत्कर्ण
गर्जैर्य. श्रुत. ॥ ४२ ॥ एणः क्रीडति शूकरश्च खनति
द्वीपी च गर्व्वायते क्रोष्टा क्रन्दति वल्गते च शशको
वेगाद्दुरूर्धावति । निःशङ्कः करिपोतकस्तरुलतामुन्मोटते
लीलया हंसो सिंह विना त्वयाद्य विपिने कीदृग्दशा वर्तते
॥ ४३ ॥ हे मातङ्ग मदाम्बुडम्बरतया रोलम्बरोलं वह-
न्त्यानामवलम्बनं वनमिदं भङ्क्तुं यदुत्कण्ठसे । दृष्टस्त-

---

१ वृद्धजम्बूकेन २ मृगयार्थमागता सेनाम् ३ गजभ्रमेण ४ हे सिंहशिशो ५ गजा ६ स्थितिम् - ७ सिंहस्य
१ कोष्ट्रीणाम् २ दिगन्तेषु ३ अहंकारकारवत्त्वम् ४ नीचा ५ 'नाहलो म्लेच्छजाल्यन्तरे' इति हैम ६ शुण्डादण्ड ७ क्षुधया खिन्न ८ नूतनमेघमाला ९ जम्बुकी

स्थलचरान्योक्तयः	२३१

[सिंहः]

गजः

दिक्रमहो महोन्नतधराधौरैयधात्रीधरप्रस्थप्रस्थितमेघयूथमथनोत्कण्ठी न कण्ठीरवः ॥४४॥ यस्यावन्ध्यरुषः<sup>१</sup> प्रतापवसतेर्नादेन धैर्यद्रुहः शुष्यन्ति स्म मदप्रवाहसरितो गण्डोऽपि दिग्दन्तिनाम् । दैवात्कष्टदशावशं गतवतः सिंहस्य तस्याधुना कर्षन्त्येव करेण केसरसटाभारं जरत्कुञ्जराः<sup>२</sup> ॥ ४५ ॥ यः शौर्यावधिरेव यस्य सहसा दिग्दन्तिनोऽप्यन्तिकं नायाताः किल येन विन्ध्यवसुधा गम्या न कस्याप्यभूत् । तस्मिन्कौतुकिना त्वया करिपतौ लुप्ते कपोलस्थलीभृङ्गे केसरिवीर संप्रति पुनः कुत्रैष विश्राम्यतु ॥ ४६ ॥ यूना येन विभिन्नवारणघटाकुम्भोच्छलन्मौक्तिकश्रेणीभिः परिपूरितास्तटभुवो भूमीभृतां कोटिशः । तस्यैवाद्य निवाससीम्नि कलभाः क्रीडन्ति निःसाध्वसं पारीन्द्रस्य<sup>३</sup> जरातुरस्य तदहो जीर्णा जिगीषारमः ॥ ४७ ॥ कः कं कुत्र न घुर्घुरारवनिधुरीघोरो घुरेच्छूकरः कः कं कं कमलाकरं विमलं कर्तुं करी नोद्यतः । के के कानि वनान्यरण्यमहिषा नोन्मूलयेयुर्यतः सिंहीस्नेहविलास बद्धवसतिः पञ्चाननो वर्तते ॥ ४८ ॥ मातङ्गाः किमु वल्गितैः किमफलैराडम्बरैर्जम्बुकाः सारङ्गा महिषामदं व्रजत किं शून्येपु शूरा न के । कोपाटोपसमुद्भटोत्कटसटाकोटीरभारैः पुनः सिन्धुध्वानिनि हुंकृते स्फुरति यत्तद्गर्जितं गर्जितम् ॥ ४९ ॥ काकः पक्षबलेन भूपतिगृहे वास यदि प्राप्तवान्किं वा तस्य महत्त्वमस्य लघुता पञ्चाननस्यागता । येनाक्रम्य करीन्द्रगण्डयुगलं निर्भिद्य हेलालवाल्लब्ध्वा त्रासवरं वराटकधिया<sup>४</sup> मुक्तागणस्त्यज्यते ॥ ५० ॥ निद्रामीलितलोचनो मृगपतिर्यावद्गुहां सेवते तावत्स्वैरममी चरन्तु हरिणाः स्वच्छन्दसञ्चारिणः । उत्निद्रस्य विधूतकेसरसटाभारस्य निर्गच्छतो नादे श्रोत्रपथं गते गतधियः सन्त्वेव दीर्घायुषः ॥ ५१ ॥ खैराः सन्तु सभासदः करिचमूदपर्ज्वरोत्सारिणो हर्यक्षेण समं च जम्बुकयुवा युद्धाय बद्धादरः । तत्रापि प्रथयन्ति तुल्यबलतामेके तयोरुच्चकैरन्ये संशयशंसिनस्तदपरे बाढं विपर्यासिनः ॥ ५२ ॥ हे हर्यक्ष सहस्व संप्रति लघुर्गोमायुरग्रे सतां मत्पुंसाधारणवन्यजन्तुमनसा गुङ्कारवं सव्यधात् । नीचानां प्रकृतिर्भ्रमो मुखरता चातः कथं खिद्यसे शार्दूले द्विरदे मृगे शशकुले कस्ते विपक्षग्रहः ॥ ५३ ॥ दिग्नागाः प्रतिपेदिरे प्रथमतौ जात्यैव जेत्तव्यतां सामान्यः स्फुटविक्रमोऽथ वृषभो गौरेव गौरीपतेः । विक्रान्तेर्निकषं करोतु कतमं नाम त्रिलोकीतले कैण्ठेकालकुटुम्बिनी<sup>५</sup>करुणया सिक्तः स कण्ठीरवः ॥ ५४ ॥

गजस्य पङ्कमग्नस्य त्रपाकरमिदं महत् । पादमुद्धृत्य यद्वच्छन्हरिणोऽपि हसत्यसौ ॥ ५५ ॥ मलोत्सर्गं गजेन्द्रस्य मूर्ध्नि काकः करोति चेत् । कुलानुरूपं तत्तस्य यो गजो गज एव सः ॥ ५६ ॥ आसाद्गलितसिक्थस्य किं गतं करिणो भवेत् । पिपीलिकस्तु तेनैव सकुटुम्बोऽपि जीवति ॥ ५७ ॥ बन्धनस्थो हि मातङ्गः सहस्रभरणक्षमः । अपि स्वच्छन्दचारी श्वा स्वोदरेणापि दुःखितः ॥ ५८ ॥ अन्तर्वमति मार्जारी शुनी वा राजवेश्मनि । बहिर्बद्धोऽपि मातङ्गतस्ततः किं लघुतां गतः ॥ ५९ ॥ गर्वितमो गजः पद्गास्तद्भावाधितुं ध्रुवम् । मरो विशति न खातुं गजज्ञानं हि निष्फलम् ॥ ६० ॥ कौपे पयसि लघीयसि तापेन करः प्रसारितः करिणा । सोऽपि न पयसा लिप्तो लाघवमात्मा परं नीतः ॥ ६१ ॥ यदि मत्तोऽसि मतङ्गज किममीभिरपारसरलतरुदलनैः । हरिमनुसर<sup>१</sup> स्वरनखरैर्ध्यपनेष्यति ते स करटकण्डूतिम् ॥ ६२ ॥ कलभ तवान्तिकमागतमलिमेनं मा कदाप्यवज्ञासीः । अपि दानसुन्दराणां द्विपधुर्याणामयं शिरोधार्यः ॥ ६३ ॥ लीलासुकुलितनयनं किं सुखशयने समातनुषे । परिणामविषमहरिणा करिनायक वर्धते वैरम् ॥ ६४ ॥ आपातालगभीरे मज्जति नीरे निदाघसन्तप्तः । न स्पृशति पल्बलाम्भः पङ्ककशेषोऽपि कुञ्जरः क्वापि ॥ ६५ ॥ सूते सूकरगृहिणी सुतशतमतिदुर्भगं झटिति । करिणि चिराय सूते कमपि महीपाललालितं कलभम् ॥ ६६ ॥ गिरिगरिट्टेषु गुरुगर्वगुम्फितो गजराजपोत न कदापि संचर । यदि बुध्यते हरिशिशुः स्तनंधयो भविता करेणुपरिशोषिता मही ॥ ६७ ॥ केलिं<sup>२</sup> कुरुष्व परिभुङ्क्ष्व सरोरुहाणि गौहस्व<sup>३</sup> शैलतटनिर्झरिणीपयांसि । भावानुरक्तकरिणीकरलालिताङ्ग मातङ्ग मुञ्च मृगराजरणामिलाषम् ॥ ६८ ॥ भो भोः करीन्द्र दिवसानि कियन्ति तावदस्मिन्मरौ<sup>४</sup> समतिवाहय<sup>५</sup> कुत्रचित्त्वम् । रेवाजलेर्निजकरेणकरप्रयुक्तैर्भूयः शमं गमयितासि निदाघकाले ॥ ६९ ॥ दानार्थिनो<sup>६</sup> मधुकरा यदि कर्णतालैर्दूरेकृताः करिवरेण मदान्धबुद्ध्या । तस्यैव गण्डयुगमण्डनहानिरेषा भृङ्गाः पुनर्विर्कचपद्मवने<sup>७</sup> चरन्ति ॥ ७० ॥ लँङ्गूलचालनमधश्चरणावपातं भूमौ निपत्य वदनोदरदर्शनं च । श्वा पिण्डदस्य कुरुते गंजपुंगवस्तु<sup>९</sup> धीरं विलोकयति चाटुशतैश्च भुङ्क्ते ॥ ७१ ॥ गण्डस्थले हि मदवारिजलौघलुब्धमत्तभ्रमद्भ्रमरपादतलाहतोऽपि । कोपं न गच्छति नितान्तबलोऽपि नागस्तुल्ये बले हि बलवान्परिकोपमेति ॥ ७२ ॥

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes)

[वामभागः] १ सफलकोपस्य
२ वृद्धगजाः
३ सिंहस्य
४ कपर्दकबुद्ध्या
५ कण्ठेकालः शिवस्तत्कुटुम्बिनी पार्वती

[दक्षिणभागः] १ सिंहम्
२ क्रीडाम्
३ मज्जनं कुरु
४ मरुदेशे
५ यापय
६ दानोत्कथिनः
७ प्रफुल्लकमलवने
८ पुच्छविशेषणम्
९ गजश्रेष्ठः

२३२	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ५ प्रकरणम्

न स्वां करेणुमपि नापि निजान्किशोरान्नात्मानमेष परिशोचति वारेणेन्द्रः । दावाग्निमग्नतनुगत्र यथोपमन्दान्दानार्थिनो मधुकरानधिरूढभावान् ॥ ७३ ॥ दन्तं दलत्यपि जलैः सहसाधिरूढे को वर्धमानगतिरांसितुमुत्सहेत । यद्दन्तिनः कटकटाहतटानिर्मोङ्गोर्मिपाति परितः पटलैरलीनाम् ॥ ७४ ॥ न गृह्णाति ग्रासं नवकमलकिञ्जल्किनि जले न पङ्केराह्लादं व्रजति विसभङ्गावशकले । ललन्तीं प्रेमार्द्रामपि विषहते नान्यकरिणीं सरन्दावभ्रष्टां हृदयदयितां वारणपतिः ॥ ७५ ॥ गले पाशस्तीव्रश्चरणयुगले गाढनिगडो दृढः स्कन्धे बन्धः शिरसि संनिपातः खरतरः । नरस्कन्धारूढो बत मरणयोग्येऽपि विषये न जानीमोऽल्पार्थे द्विरद वद कस्मात्तव मदः ॥ ७६ ॥ निषेवन्तामेते वृषमहिषमेषाश्च हरिणा गृहाः क्षुद्राणानि कतिपयतृणैरेव सुखिनः । गजानामास्थानं मदमलिलजम्बालितमुवा तदेकं विन्ध्याद्रेर्विपिनमथवा भूपसदनम् ॥ ७७ ॥ न कुर्याः प्राखर्यं किमपि करिपोत प्रतिभिया हरीणां हेलेयं यदिह बहुवेलं विहरसि । अकस्मादेतेषां कुटिलदृशि रोषस्पृशि मनाङ्निरर्था भाविन्यो मदकरिदरिद्रा वनभुवः ॥ ७८ ॥ जहीहि गुरुगर्जितं विजहि शुण्डया सीत्कृतं परिश्रमं शनैर्वनं किमु गजेन्द्र गर्वायसे । यथा न किल केसरी गिरिदरीषु निद्रां त्यजन्विमूर्च्छयति जृम्भया सुभग तावकीनं मनः ॥ ७९ ॥ रे चाञ्चल्यजुषो मृगाः श्रितनगाः कल्लोलमालाकुलामेतामम्बुधिगामिनीं व्यवसिताः सङ्गाहितुं वा कथम् । अत्रैवोच्छलदम्बुनिर्भरमहावर्तः समावर्तितो यद्भावेव रसातलम् पुनरसौ यातो गजग्रामणीः ॥ ८० ॥ नीवारप्रसवाग्रमुष्टिकवलैर्यो वर्धितः शैशवे पीतं येन सरोजपत्रपुटके होमावशेषं पयः । तं दृष्ट्वा मदमन्थरालिबलयव्यालुप्तगण्डं गजं सोत्कण्ठं सभयं च पश्यति मुहुर्दूरे स्थितस्तापसः ॥ ८१ ॥ कर्णे चामरचारुकम्बुकलिकाः कण्ठे मणीनां गणाः सिन्दूरप्रकरः शिरःपरिसरे पार्श्वान्तिकेषु किङ्किणी । लब्धश्चैन्नृपवाहनेन करिणा बद्धेन भूषाविधिस्तार्क्तं भूधरधूलिधूसरतनुर्मान्यो न वन्यः करी ॥ ८२ ॥ पीतं यत्र हिमं पयः कवलिता यस्मिन्मृणालाङ्कुरास्तापार्तेन निमज्ज्य यत्र सरसो मध्ये विमुक्तः श्रमः । धिक्तस्यैव जलानि पङ्किलयतः पाथोजिनीं मग्नतो मूलान्युत्खनतः करीन्द्र भवतो लज्जापि नो

जायते ॥ ८३ ॥ तापो नापगतस्तृषा न च कृशा धौता न धूली तनोनं स्वच्छन्दमकारि कन्दकवलः का नाम केलीकथा । दूरोत्क्षिप्तकरेण हन्त करिणा स्पृष्टा न वा पद्मिनी प्रारब्धो मधुपैरकारणमहो झङ्कारकोलाहलः ॥ ८४ ॥ नाभून्भुवि यस्य कुत्रचिदपि स्वर्वीकराः कुञ्जराः सिंहेनापि न लङ्घिता किमपरं यस्योद्धता पद्धतिः । कथं सोऽपि कँद्यते करिवरः स्फारारवैः फेरवैरापाताल गभीरपङ्कपटलीमग्नोऽद्य भँगोद्यमः ॥ ८५ ॥ पादाघातविधूर्णिता वसुमती त्रासाकुलाः पक्षिणः पङ्काङ्कानि सरांसि गण्डकषणक्षोदक्षताः शाखिनः । प्राप्येदं करिपोतकैर्विधिबशाच्छार्दूलशून्यं वनं तत्तन्नाम कृतं विशृङ्खलतया वक्तुं न यत्पार्यते ॥ ८६ ॥ आगमोऽयमनर्गलेन बलिना भग्नः समग्रो मयेत्यन्तः सभृतहर्षवर्वितमदोऽद्य किमुन्माद्यसि । मातङ्ग प्रतिवर्षमेव भवतो भावी निदाघज्वरस्तत्रापि प्रतिकारमहंमि सखे सम्यक्समालोचितुम् ॥ ८७ ॥ कौपं वारि विलोक्य वारणपते किं विस्मितेनास्यते प्रायो मँज्जनमस्य संप्रति भवास्तत्पीयतामादरात् । उन्मज्जच्छफरीपुलिन्दललनापीनस्तनास्फालनस्फारीभूतमहोर्मिनिर्मलजला दूरेऽधुना नर्मदा ॥ ८८ ॥ नो मन्ये दृढबन्धनात्क्षतमिदं नैवाङ्कुशाघातनं स्कन्धारोहणताडनात्परिमवं नैवान्यदेशागमम् । चिन्ता मे जनयन्ति चेतसि यथा स्मृत्वा स्वयूथ्यान्वने सिंहत्रासितभीतभीरुकलभा यास्यन्ति कस्याश्रयम् ॥ ८९ ॥ पत्युर्यत्पतितावशेषकवलांशेन वृत्तिः कृता पीतं यच्च करावगाहकलुषं तत्पीतशेषं पयः । प्राणान्पूर्वतरं विहाय तदिदं प्राप्तं करिण्या फलं यद्वन्धव्रणकातरस्य करिणः क्लिष्टं न दृष्टं सुखम् ॥ ९० ॥ क्रीडाकारि तडागवारिणि गतातङ्कं न पङ्केरुहैर्बह्ली काचन शल्लकीतरुगता नाकर्षिता हर्षतः । नाश्लिष्टा करिणी करेण करुणां कामातुरेणामुना दंष्ट्राभिर्विकटाननः शिव शिव व्यालोकि पञ्चाननः ॥ ९१ ॥ सान्द्रामोदवतीः स्वकीयवसतीः पङ्केरुहाणां ततीस्त्यक्त्वार्थं भ्रमरः करीन्द्र भवतामभ्याशमभ्यागतः । एतच्चेतसि संप्रधार्य जगतीविख्यातदानैस्तथा युष्माभिः क्रियतां यथोपरमते हास्याय नास्यागमः ॥ ९२ ॥ त्यक्तो विन्ध्यगिरिः पिता भगवती माता च रेवोज्झिता त्यक्ताः स्नेहनिबद्धबन्धुरधियस्तुल्योदया दन्तिनः । त्वल्लोभाज्जतु हस्तिनि प्रतिदिनं बन्धाय दत्तं वपुस्त्वं दूरीक्रियसे लुठन्ति च शिरःपीठे कठोराङ्कुशाः ॥ ९३ ॥ स्पर्धन्तां मुखमेव कुञ्जरतया दिक्कुञ्जरैः कुञ्जरा ग्राम्या वा वनवासिनो मदजलप्र-

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes):

वामपादटिप्पण्यः	दक्षिणपादटिप्पण्यः
१ वितरणम्, पक्षे,-मदजलम्<br>२ उदकैः, पक्षे,-डलयोरभेदात् जडैः<br>३ आक्रान्ते<br>४ सगक्तिकः, पक्षे,-बुद्धिमान्<br>५ स्थातुम्<br>६ शक्नुयात्<br>७ गण्डः<br>८ मज्जनं कर्तुमिच्छोः<br>९ शीघ्रम्<br>१० अङ्कुशपानम्<br>११ तृणधान्यानि	१ धिक्क्रियते<br>२ हतप्रयत्नः<br>३ पात्रम्<br>४ शबरस्त्री<br>५ करिशावकाः

स्थलचरान्योक्तयः २३३

द्विषद्गण्डस्थला। आः कालस्य कुतूहलं शृणु सखे प्राचीनपालीमलैः प्रायः स्निग्धकपोलपालिरधमः कोलोऽपि सस्पर्घते ॥ ९४ ॥ यत्प्रत्यग्रदलावलीकवलनैर्जातोऽसि शैलोपमो यच्छायासु कदर्थितोऽसि न कदाप्यर्कांशुभिः कर्कशै । घोराघातकिरातपत्रिपतने यैर्वारणाणायितं तन्मातङ्ग मदान्ध पाटयसि किं विन्ध्याटवीपादपान् ॥ ९५ ॥ ऊर्णा नैष दधाति नापि विषयो वाहस्य दोहस्य वा तृप्तिर्नास्य महोदरस्य बहुगोघासैं पलालैरपि। हा कष्टं कथमस्य पृष्ठशिखरे गोणी समारोप्यते को गृह्णाति कपर्दकैरसुमिति ग्राम्यैर्गजो हस्यते ॥ ९६ ॥ घासग्रास गृहाण त्यज करिकलभ प्रीतिबन्धं करिण्या पाशग्रन्थिप्रणानामविरलमधुना देहि पङ्कानुलेपम् । दूरीभूतास्तवैते शबरवरवधूविभ्रमोद्भ्रान्तदृश्या रेवातीरोप-कण्ठव्युतकसुमरजोधूसरा विन्ध्यपादाः ॥ ९७ ॥ यूथान्यग्रे गतानि प्रबलबलभृतो बद्धवैरा मृगेन्द्रा मूलादाकृष्यमाणाः सपदि तरुहहो भूरूहा निष्पतन्ति । दृष्ट्वा हृष्यन्ति हुन्त प्रतिदिनमखिला मिहपलद्या अधीशा हस्तालम्बाय केषा कलयतु वदनं पद्ममथ. करीन्द्र. ॥ ९८ ॥

मृगः

इह कि कुरङ्गशावक केदारे कलममञ्जरी त्यजसि । तृणधन्वा तृणबाणस्तृणघटित. कपटपुरुषोऽयम् ॥ ९९ ॥ तृणमुखमपि न खलु त्वा त्यजन्ति हे हरिण वैरिण. शबरा. । यशसैव जीवितमिदं त्यज योजितशृङ्गसङ्ग्राम. ॥ १०० ॥ विद्धा मृगी व्याधशिलीमुखेन मृगस्तु तत्कातरवीक्षितेन । विहाय देहं विगतव्यथैका परस्य जीवावधिराधिरासीत् ॥ १०१ ॥ कति कति न मदोद्धताश्चरन्ति प्रतिशिखरं प्रतिकाननं कुरङ्गाः । क्वचिदपि पुनरुत्तमा मृगास्ते मदयति यन्मद एव मेदिनीशान् ॥ १०२ ॥ अयि कुरङ्गि तपोवनविभ्रमादुपगतासि किरातपुरीमिमाम् । इह न पश्यसि दारय मारय ग्रस पिबेति शुकानपि जल्पतः ॥ १०३ ॥ अयि कुरङ्गि तुरङ्गमविक्रमे त्यज वनं जवनं गमनं कुरु । इह वने विचरन्ति हि नायका. सुरभिलोहितलोहितसायका. ॥ १०४ ॥ सेय स्थली वनतृणाङ्कुरजालमेतत्सेयं मृगीति हृदि जातमुदं कुरङ्ग । नैवं तु वेत्ति यदिहान्तरितो लताभिरायाति सजितकठोरशर. किरात. ॥ १०५ ॥ रोमन्थमर्चय मन्थरमेत्य निद्रा मुञ्च श्रमं तदनु संचर रे यथेच्छम् । दूरे स पामरजनो मुनयः किलैते निष्कारणं हरिणपोत बिभेषि कस्मात् ॥ १०६ ॥ ऐणीगणेषु गुरुगर्वनिमीलिताक्षः किं कृष्णसार खलु खेलसि काननेऽस्मिन् । सीमामिमा र्कलय भिन्नकरीन्द्रकुम्भमुक्तामयीं ह॑रिविहारवसुंधरायाः ॥ १०७ ॥ कस्तूरिका हरिण मुञ्च वनोपकण्ठं मा सौरभेण ककुभः सुरभीकुरुष्व । आस्तां यशो ननु किरातशराभिघातात्तातापि हन्त भविता भवतो दुराप ॥ १०८ ॥ द्रुततरमितो गच्छ प्राणै कुरङ्ग वियुज्यसे किमिति वलितग्रीव स्थित्वा मुहुर्मुहुरीक्षसे । विदधति हतव्याधाना ते मनागपि नार्द्रता कठिनमनसामेषामेते विलोचनविभ्रमा ॥ १०९ ॥ स्थलीना दग्धानामनुपरि मृगतृष्णामनुसरस्तृषार्त सारङ्गो विरमति न खिन्नेऽपि मनसि । अज्ञानानस्तत्त्वं न स मृग-यतेऽन्यत्र सरसीमूमौ प्रत्याशा न च फलति विघ्नं च कुरुते ॥ ११० ॥ पुरो रेवापारे गिरिरतिदुरारोहशिखरः सर. मव्ये वामे दवदहनदाहव्यतिकर । धनुष्पाणि. पश्चाच्छवरहतको धावतितरा न यातुं न स्थातुं हरिणशिशुरेष प्रभवति ॥ १११ ॥ अग्रे व्याधः करधृतशर. पार्श्वतो जालमाला पृष्ठे वह्निर्दहति नितरा संनिधौ सारमेया । एणी गर्भादलसगमना बालकै रुद्धपादा चिन्ताविष्टा वदति हि मृगं किं करोमि क्व यामि ॥ ११२ ॥ सौरभ्येन त्रिभुवनमनोहारिणा काननेऽस्मिंस्तत्कस्तूरी-हरिण भवता वासितो दिग्विभाग. । तस्यैतत्ते फलमुपगतं पत्रिभिर्लुब्धकाना विद्धः प्राणास्त्यजसि न गुण. श्रेयसे निर्गुणेषु ॥ ११३ ॥ अल्पीय.स्खलनेन यत्र पतनं कृच्छ्रेण यत्रोन्नतिद्वारे वेत्रलतावितानगहने कष्टं प्रवेशक्रमः । हे सारङ्ग मनोरमा वनभुवस्त्यक्त्वा विशेषार्थिना किं भूभृत्कटकस्थितिव्यसनिना व्यर्थं खुरा. शातिता. ॥ ११४ ॥ सारङ्गो न लतागृहेषु रमते नो पांसुले भूतले नो रम्यासु वनोपकण्ठहरितच्छायासु शीतास्वपि । तामेवायतलोचनामनुदिनं ध्यायन्मुहुः प्रेयसी शैलेन्द्रोदरकन्दरेषु गतधी. शृङ्गारिवेष. स्थितः ॥ ११५ ॥ आः कष्टं वनवाससाम्यकृतया सिद्धाश्रमश्रद्धया पल्ली बालकुरङ्ग संप्रति कुत. प्राप्तोऽसि मृत्योर्मुखम् । यत्रानेककुरङ्गकोटिकदनक्रीडोलसल्लोहित-स्रोतोभिः परिपूरयन्ति परिखामुड्डामरा. पामरा ॥ ११६ ॥ स्वच्छन्दं हरिणेन या विहरता दैवात्समासादिता भङ्गप्रस्नुत-दुग्धबिन्दुमधुरा शालेर्नवा मञ्जरी । नि.श्वासानलदग्ध-कोमलतृणप्रख्यापितान्तर्व्यथस्तामेव प्रतिवासरं मुनिरिव ध्यायन्वने शुष्यति ॥ ११७ ॥ त्यक्तं जन्मवनं तृणाङ्कुरवती मातेव मुक्ता स्थली विश्रान्तिस्थितिकृतवो न गणिता बन्धूपमाः पादपा. । बालपत्यवियोगकातरमुखी त्यक्तार्धमार्गे मृगी मुग्यन्त. पदवी तथाप्यकरुणा व्याधा न मुञ्चन्ति माम् ॥ ११८ ॥ यद्वक्रं मुहुरीक्षसे न धनिना ब्रूषे न

---

१ धान्यत्वग्भि २ हे हरिणि ३ तपोवनभ्रान्त्या ४ वर्धितस्य पुनर्श्ववनम् ५ हरिणीसखेषु ६ जानीहि
३० सु. र. भा.
१ सिंहविहारस्थानस्य २ श्वानि

२३४ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ५ प्रकरणम्

---

चाटूनमृषा नैषा गर्वगिरः शृणोषि न च तान्प्रत्याशया धावसि । काले बालतृणानि खादसि परं निद्रासि निद्रागमे तन्मे ब्रूहि कुरङ्ग कुत्र भवता किं नाम तप्तं तपः ॥ ११९ ॥ नात्र व्याधशराः पतन्ति परितो नैवात्र दावानलो नाप्युच्चावचभीतिरस्ति कुहचिन्नो वागुरा भङ्गुरा । पर्यालोच्य कुरङ्गकेण विहितो नक्षत्रनाथाश्रयो नो जानाति यदत्र दास्यति दिवि खर्भानुदन्तव्रणम् ॥ १२० ॥ व्योमार्थे ज्वलितो रविः कवलितं दावानलैः काननं धूम्या- भिर्न दिशः स्फुरन्ति परितः पन्थाः शिलादन्तुरः । इत्थं लोहितसिक्तसृक्कणि यथाप्राणं मृगे धावति व्याधेनापि शरासने करुणया नारोपितः सायकः ॥ १२१ ॥ मुक्त्वा भव्यतृणानि नव्यसलिलान्यापीय वापीतलान्निर्गण्डं परि- शील्य शीतलरुचोरोमन्थमभ्यस्यति । या सैवाद्य मृगी मृगादनमुखात्त्रासा शिशुं शोचते तद्वेधा बहुधा विपद्विरचने बीजानि नापेक्षते ॥ १२२ ॥ पात्राक्षुण्णखुरस्य बाणपतनप्रव्यक्त- रक्तच्छटाच्छन्नाङ्गस्य दवाग्निदाहविक्लवस्यासेदुषोऽप्याश्र- मम् । धिग्दैवं विषमा मृगस्य दिवसाः सर्गानुकम्पामयो मा भैषीरिति भाषणेऽपि यदभूद्धाच्यमोऽयं मुनिः ॥ १२३ ॥

करभः

वपुर्विषमसंस्थानं कर्णज्वरकरो रवः । करभस्याँशुगँत्वैव छादिता दोषसंहतिः ॥ १२४ ॥ दासेरको रसत्येष युक्तं भारेऽधिरोहति । उत्तार्यमाणोऽपि पुनर्यत्तत्र किमु कुर्महे ॥ १२५ ॥ तुभ्यं दासेर दासीय बदरी यदि रोचते । एतावता हि किं द्राक्षा न साक्षादमृतप्रिया ॥ १२६ ॥ दुःप्रापमम्बु पवनः परुषोऽतितापी छायाभृतो न तरवः फलभारनम्राः । इत्थं सखे करभ वच्मि भवन्तमुच्चैः का सङ्गतिः खलु मरौ रमणीयतायाः ॥ १२७ ॥ अस्माननस्य भवतः खलु कोटिरेषा कण्टारिका यदि भवेद्विशीर्णपर्णा । योग्या कथं करभ कल्पतरोर्लतायास्ते पल्लवा विमलबिद्रुम- भङ्गभाजः ॥ १२८ ॥ रूक्षं वपुर्न च विलोचनहारि रूपं न श्रोत्रयोः सुखदमारटितं कदापि । इत्थं न साधु तव किंचिदिदं च साधु तुच्छे रतिः करभ कण्टकिनि द्रुमे यत् ॥ १२९ ॥ कुमुदगबलैः फुल्लाम्भोजैः सरोभिरलंकृता मरकतमणिप्रश्यामा शष्पैर्विहाय वनस्थलीम् । स्मरति करभो यदृक्षाणां चरन्मरुधन्वना परिचितयति सा दुर्बारा न सा गुणवैरिता ॥ १३० ॥ करभदयिते योऽसौ पीलुंस्त्वया मधुलुब्धया व्यपगतघनच्छायास्त्यक्तो न सादरमीक्षितः । चलकिसलयं सोऽपीदानीं प्ररूढनवाङ्कुरः करभदयितावृन्दै- रन्यैः सुखं परिभुज्यते ॥ १३१ ॥ करभदयिते यत्तत्पीतं सुदुर्लभमेकदा मधु वनगतं तस्यालाभे विरौषि किमुत्सुका । कुरु परिचितैः पीलो पत्रैर्धृतिं मरुगोचरे जगति सकले कस्यावाप्तिः सुखस्य निरन्तरा ॥ १३२ ॥ यस्मिन्नुच्चैर्विषम- गहनान्तर्गता स्वादुवल्ली स्वेच्छं भुक्त्वा सरलितगलेनात्म- चेतोसुलभा । तत्तत्तारुण्यं करभ गलितं कुत्र ते प्राग्विलासा यत्त्वावीनं यदपि सुलभं तेन तुष्टिं विधेहि ॥ १३३ ॥ चिन्ता मुञ्च गृहाण पल्लवमिदं प्लक्षस्य शालस्य वा गाङ्ग- साम्यं जलस्य चन्द्रवपुषो गण्डूषमेकं पिब । जीवन्वेक्ष्यसि ताः पुन करभ हे दासेरकीया भुवो रम्याः पीलुशमीकरीर- बदरीकूजत्कपोताकुलाः ॥ १३४ ॥ यस्यानिक्षन्नपीलुपत्र- बढग्यासोऽपि संतुष्टये दीर्घोध्वन्यनुगम्यते न पदवी यस्य ख्युथैरपि । सोऽद्य सप्रति याति बालकरस क्षीणोद्यमः क्षामता मन्ये नूनमनेन दैवहतकेनास्वादितं चामरम् ॥ १३५ ॥ पीलूना हि फलं कषायरहितं रोमन्थयित्वा मरौ शाखाग्रं यदखादि चारु करभीवक्त्रार्पितं प्रेमतः । तत्स्मृत्वा करभेण खेदविधुरं दीर्घं तथा कूजितं प्राणानामभवत्तदेव सहसा प्रस्थानतूर्य यथा ॥ १३६ ॥ यस्याः संभृतमालवाल- वलय भूपालशृङ्गारिणीभृङ्गारोदरविप्रलम्भविधुरैर्नीरैः सुधा- बन्धुभिः । तामेना मृदुलप्रवालललिता द्राक्षालतामार- टंश्चुद्रीय प्रकटीकृतार्धदशनो दासेरकः कृन्तति ॥ १३७ ॥

रासभः

रे रे गर्दभ वस्त्रभारवहनात्कुग्रासमश्नासि किं राजा- श्वावसथ प्रयाहि चणकाम्भूषांन्त्सुखं भक्षय । सर्वान्पुच्छवतो हया इति वदन्त्यत्राधिकारे स्थिता राजा तैरुपदिष्टमेव मनुते सत्यं र्टटस्था परे ॥ १३८ ॥

वृषभः

नास्य भारग्रहे शक्तिर्न च वाहगुणः क्वचित् । देवागारे बलीवर्दस्ताप्याक्ष्याति भोजनम् ॥ १३९ ॥ गुणानामेव दौरात्म्याद्धुरि धुर्यो नियुज्यते । असजातकिण- स्कन्ध सुख स्वपिति गौरबली ॥ १४० ॥ जाल्मो गुरुः सुधृष्टो वामेतरचरणमेद उपदेशः । ख्यातिर्गुणधवल इति भ्रमसि सुख वृषभ रथ्यासु ॥ १४१ ॥ ॲनसि सीदति सैकतवर्त्मनि प्रचुरभारभरक्षपितोक्षके । गुरुभरोद्धरणोधुर- कन्धर स्मरति सारथिरेष धुरंधरम् ॥ १४२ ॥ एतानि बालधवखल प्रविहाय कामं गोष्ठाङ्गणे तरलतर्णकचेष्टितानि । स्कन्ध निधेहि धुरि पूर्वधुरीणमुक्ते नेतव्यतामुपगतोऽस्ति तवैव भार ॥ १४३ ॥ गुरुर्नार्यं भारः क्वचिदपि न पन्थाः स्थपुटितो न ते कुण्ठा शक्तिर्वहनमपि तेऽङ्गे न विकलम् । इह त्वङ्गे नान्यस्तव गुणसमानस्तदधुना धुनामेन स्कन्धं वबल किमु मुक्तः पथि भरः ॥ १४४ ॥ मार्गे

---

पादटिप्पण्यः

१ मिथ्या
२ क्षुधासमये
३ उद्धृत्य
४ शीघ्रगमनेन
५ बालतृणं
६ पीलुर्वृक्ष
७ पल्लव
१ गर्दभ
२ अश्वशालाम्
३ अपक्वचणकान्
४ उदासीना
५ शकटे
६ बालुकामयमार्गे

स्थलचरान्योक्तयः, जलचरान्योक्तयः २३५

---

कर्दमदुर्गमे जलभृते गर्त¹शतैराकुले खिन्ने शाकटिके²
भरेऽतिविषमे दूर गते रोधसि । शब्दे नैतदह ब्रवीमि
महता कूलोच्छ्रिता तर्जनीमीक्षे विषमे विहाय धवल वोढुं
क्षम. को धुरम् ॥ १४५ ॥ दन्ता सम चल विषाणयुगलं
पुच्छाञ्चल. कर्बुरः कुक्षिश्चन्द्रकितो वपुः कुसुमिस सघृणितं
चेष्टितम् । अस्मिन्दुष्टवृषे मृषामितगुणग्रामानभिज्ञात्मनो
ग्रामीणम्य तथापि चेतसि चिर धुर्यश्रम स्फूर्जति
॥ १४६ ॥ केषांचिद्धवलाश्चिर निवसिताश्चित्ते परेषा
पुनर्नीलो वा कपिलोऽथवा वरवृषो रक्तोऽथवा मेचक ।
आमीणैरवधीरिताऽपि शिथिलस्कन्धोऽप्यनुच्चैःश्रवाः स्वान्ते
मे परतन्न्रतुन्दिलतनुर्जीगर्य्य कर्षुर ॥ १४७ ॥ न ध्वानं
कुरुषे न यासि विकटं नोच्चैर्हस्यानन दर्पाल्लोल्लिखसि क्षिति
खुरपुटैर्नावज्ञया वीक्षसे । किंतु त्व वसुधातलेकधवल.
स्कन्धाधिरूढे भरे तीराण्युञ्चतटीविटङ्कविषमाव्युल्लङ्घयन्
क्षीयसे ॥ १४८ ॥ यस्यादौ व्रजमण्डलस्य वहतो गुर्वी
धुर धैर्येतो धौरेय्ये प्रगुणीकृतो न युगपत्स्कन्ध समस्तेऽपि ।
तस्यैवं श्लथकम्बलस्य धवलस्योत्थापने साप्रतं ट्रैङ्गे³ऽथैव
जगवसादितनतोगों पुण्यसमुद्बोध्यते ॥ १४९ ॥

कपिः

हार वक्षसि केनापि दत्तमज्ञेन मर्कट । लेढि जिघ्रति
सक्षिप्य करोत्युन्नतमाननम् ॥ १५० ॥ कपिरपि च
कापिशायनमदमत्तो वृश्चिकेन सदष्ट । अपि च पिशाचग्रस्त.
कि ब्रूमो वैकृत तस्य ॥ १५१ ॥ वृक्षान्दोलनमद्य ते क्व नु गतं
नर्म स्वयूथस्य वा यूकान्वेषणरोषसौख्यबहुलाश्चेष्टा मुखोत्थाः
क्क ताः । कारण्या फलपूर्णगह्वकुहरस्थान्येषु ता भीषिका
भीतः सप्रति कौशिकाद्गलवलद्व्याल कपे नृत्यसि ॥ १५२ ॥

वराहः

सर्वलोकपरितोषकारिणि स्वर्धुनीविमलवारिणि स्थिते ।
पूतिगन्धवति⁴ पँल्वलोदके⁵ सूकरः सुखमतीव मन्यते ॥ १५३ ॥
आकर्ण्य गर्जितखं घनगर्जतुल्य सिंहस्य यान्ति वनमन्य-
न्दिभा भयार्ताः । तत्रैव पौरुषनिधिः खकुलेन सार्ध
दर्पोद्धुरो वसति वीतभयो वराहः ॥ १५४ ॥

आदिवराहः

निष्क्रन्दामरविन्दिनी व्यपुटितोद्देशा⁶ कॅसेरुस्थली⁷ जॅम्बा-⁸
लाविलमम्बु कर्तुमितरा सूते वराही सुतान् । दष्ट्राया
प्रलयार्णवोर्मिसलिलैराप्लावितायामिय यस्या एव शिशो-
स्थिता विपदि भू सा पोत्रिणी पुत्रिणी ॥ १५५ ॥

श्वा

पिब पय. प्रसर क्षितिपान्तिक कलय काचन काञ्चन-
शृङ्खलाम् । इदमवद्यतम हि यदीहसे भषक सप्रति केसरिण-
स्तुलाम् ॥ १५६ ॥

---

वृश्चिकः

विषभारसहस्रेण गर्व नायाति वासुकिः । वृश्चिको
बिन्दुमात्रेणाप्यूर्ध्व वहति कण्टकम् ॥ १५७ ॥

मेकः

दिव्य चामरस पीत्वा गर्व नो याति कोकिलः । पीत्वा
कर्दमपानीय मेको रटरटायते ॥ १५८ ॥ गङ्गादीना सकल-
सरिता प्राप्य तोय समुद्र किंचिद्दर्वी न भवति वपुर्दिव्यरत्ना-
करोऽपि । एको भेक. परममुदित. प्राप्य गोष्पादनीर को मे
को मे रटति बहुधा स्पर्धया विश्वमुच्चै ॥ १५९ ॥

जम्बुकः

उदस्योच्चै. पुच्छ गिरसि निहित जीर्णजटिलं यदृच्छा-
व्यापन्नद्विपपिशितलेशा कवलिताः । गुहागर्ते शून्ये
सुचिरमुषित जम्बुक सखे किमेतस्मिन्कुर्मो यदसि न गत.
सिंहसमताम् ॥ १६० ॥

सर्पः

तावद्गर्जन्ति मण्डूका. कूपमाश्रित्य निर्भया । यावत्करि-
कगकार कृष्णसर्पो¹ न विद्यते ॥ १६१ ॥ यस्मै ददाति विवर
भूमि फूत्कारमात्रभीतेव । आशीविष स दैवाड्डौ²म्बिकरण्डे
स्थिति सहते ॥ १६२ ॥ मौलौ सन्प्रणयो गृहं गिरिगुहा त्याग
किलैतन्मत्त्वो³ निर्यलोपनतैश्च वृत्ति⁴रनिलैरेकत्रचर्येदृशी ।
अन्यत्रानृ⁵जुवर्त्मता द्विरर्स⁶ना वक्रे विषं वीक्षणं सर्वामङ्गल-
सूचक कथय भो भोगिन्सुखे कि न्विदम् ॥ १६३ ॥

शेषः

अनेके फणिनः सन्ति भेकमक्षणतत्पराः । एक एव हि
शेषोऽय धरणीधरणक्षम. ॥ १६४ ॥ युक्तोऽसि भुवनभारे
मा वक्रा वितनु कन्धरा शेष । त्वय्येकस्मिन्दु खिनि
सुखितानि भवन्ति भुवनानि ॥ १६५ ॥

---

जलचरान्योक्तयः

मत्स्यः

क्षारं वारि न चिन्तितं न गणिताः क्रूराश्च नक्रादयश्चञ्च-
द्वीचि कदम्बडम्बरमिलत्त्रासोऽपि दूरीकृत । मध्येऽम्भोनिधि
मत्स्यरङ्ग भवता झम्पः कृतो लीलया सपत्तिर्मकराजनं
विपदिह प्राणप्रयाणावधिः ॥ १ ॥

रोहितः

अगाधजलसचारी न गर्व याति रोहितः । अङ्गुष्ठोदक-
मात्रेण शफरी फर्फरायते ॥ २ ॥

राघवः

यस्मिन्वेल्लति सर्वतः परिचलत्कल्लोलकोलाहलैर्मन्थाद्रि-
भ्रमणभ्रमे हृदि हरिदन्तावलाः पेदिरे । सोऽयं तुङ्ग-
तिमिगिलाङ्गकवलीकारक्रियाकोविदः कोडे क्रीडतु कस्य
केलिकलहव्युत्पार्णवो राघवः ॥ ३ ॥

---

१ श्वभ्रम् २ शकटस्वामिनि ३ नगरे ४ दुर्गन्धवति ५ अल्पजलाशयोदके ६ विषमोन्नतदेशाम् ७ कन्दविशेषवतीम् ८ पङ्कसम्मिश्रम्
१ सर्प २ गारुडिककरण्डे ३ आत्मभोगकञ्चुकस्य ४ वर्तनम् ५ वक्रमार्गता ६ द्विरावृत्ता रसना-रसनाद्वयमित्यर्थः

३३६	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ५ प्रकरणम्

कूर्मः

भ्रमति गिरिराट् पृष्ठे गर्जत्यु पर्यपि सागरो दहति
विततज्वालाजालो जगन्ति विषानलः । म तु विनिहितग्री-
वाकाण्डः कटाहुकटोदर स्वपिति भगवान्कूर्मो निद्रामगलस-
लोचनः ॥ ४ ॥ पुत्रिय कति नात्र सन्ति भुवनेऽभूवन्किय-
न्त्योऽथवा मौभाग्यंकमठी तथादिकमठी स्त्रीषु प्रशंसास्पदम् ।
अंश्वे मोगिनि भङ्गुरेषु करिषु श्रष्टोत्सवे दंष्ट्रिणि क्षोणौ
साहसिकाग्रणीस्तुलयितुं जागर्ति यस्याः सुतः ॥ ५ ॥

---

वृक्षान्योक्तयः

अहो एषा वर जन्म सर्वप्राण्युपजीवनम् । धन्या मही-
रुहा येभ्यो निराशा यान्ति नार्थिनः ॥ १ ॥ पत्रपुष्पफल-
च्छायामूलवल्कलदारुभिः । गन्धनिर्यासमस्मास्थिन्वोकर्मै
कामान्वितन्वते ॥ २ ॥ प्रत्यग्रै ^१ पत्रनिचयैस्तरुर्यैरव
शोभितः । जहाति जीर्णास्तानेव कि वा चित्रं कुजन्मनाम् ॥ ३ ॥
छायामन्यस्य कुर्वन्ति तिष्ठन्ति स्वयमातपे । फलान्यपि
परार्थाय वृक्षाः सत्पुरुषा इव ॥ ४ ॥ परोपसर्पणानन्तचि-
न्तानलशिखाशतैः । अचुम्बित्तान्त करणाः साधु जीवन्ति
पादपाः ॥ ५ ॥ मुखेन गरल मुञ्चन्मूले वसति चेत्फणी ।
फलस्नेहैर्गुरुणा तरुणा कि प्रयोजनम् ॥ ६ ॥ शाखाशत-
चितवियत. सन्ति कियन्तो न कानने तरव । परिमल-
भरमिलदलिकुलदलितदला^५ शाखिनो विरला. ॥ ७ ॥ तीव्रो
निदाघसमयो बहुपथिकजनश्च भैरव. पन्था । मार्गस्थित-
तरुरेकः कियता सतापमपहरति ॥ ८ ॥ हिमसमयो वन-
वह्निर्जवनः पवनस्तडिल्लताविभवः । हन्त सहन्ते यावत्ता-
वद्रुम कुरु परोपकृतिम् ॥ ९ ॥ अध्वन्यध्वनि तरव पथि
पथि पथिकैरूपास्यते छाया । विगल स कोऽपि विटपी
यमध्वगो गृहमगत स्मरति ॥ १० ॥ कश्चिच्चव पल्लवमा-
ददाति कश्चित्प्रसूनानि फलानि कश्चित् । पर करालेऽस्य
निदाघकाले मूले न दाता सलिलस्य कश्चित् ॥ ११ ॥
व्यागुञ्जन्मंधुकरपुञ्जमञ्जुगीतान्याकर्ण्य श्रुतिमदजाह्यातिरे-
कात् । आभूमीतलतन्कन्धराणि मन्येऽरण्येऽस्मिन्नवनिरुहा
कुटुम्बकानि ॥ १२ ॥ भुक्तानि यैस्तव फलानि पंचेली-
मानि क्रोडस्थितैरहह वीतमयैः प्रसुप्तम् । ते पक्षिणो
जलरयेण विकृष्यमाणं पश्यन्ति पादप भवन्तममी तटस्था
॥ १३ ॥ धत्ते भर कुसुमपत्रफलावलौना धर्मव्यधा वहति
शीनमवा रुज च । यो देहमर्पयति चान्यसुखस्य हेतो-
स्तस्मै वैदान्यगुरवे तरवे नमस्ते ॥ १४ ॥ इहोद्याने
सप्रत्यहह परिशिष्टा क्रमवशादमी वल्मीकास्ते भुजगकुल-
लीलावसतयः । गतास्ते विस्तीर्णस्तबकमरसौरभ्यलहरीपरी-
तव्योमान प्रकृतिकुगुरवः केऽपि तरवः ॥ १५ ॥ विपन्नं
पद्मिन्या मृतमनिमिषैर्यात मलिभिः खगैरप्युड्डीन रथचरणहंस-
प्रभृतिभिः । दशा दीना नीते सरसि विषमग्रीष्मदिवसैः
कुलीनत्वाद्रास्ते तटरुहतरुः कोऽपि तदपि ॥ १६ ॥ इयं
वात्या वल्ली मृदुकिसलयं तापविलय घनच्छाय शालं वनम-
तिविशाल परिगताः । पर त्वस्याभ्यन्तर्गरललवभस्मीकृतवनं
भुजंगं प्रोत्तुङ्गं कथमिव वराकी कलयतु ॥ १७ ॥ यज्जातो-
ऽसि चतुष्पथे घनल्सच्छायोऽसि कि छायया सयुक्तः
फलितोऽसि कि यदि फलै. पूर्णोऽसि कि संततः । हे सवृक्ष
सहस्व संप्रति सखे शाखाशिखाकर्षणक्षोभामोष्टनभञ्जनानि
जनत खैरैव दुष्प्रेष्ठितैः ॥ १८ ॥ छायासुसमृग. शकुन्तनिव-
हैर्विष्वग्विलसच्छदः कीटैरावृतकोटर कपिकुलै स्कन्धे
कृतप्रश्रय । विश्वन्धं मधुपैर्निपीतकुसुम. श्लाघ्य. स एकस्तरुर्य-
न्नाङ्गीकृतसत्त्वसष्ठवमरे मत्रापदोऽन्ये द्रुमाः ॥ १९ ॥ भुक्त
स्वादुफलं कृत च शयन शाखाग्रजै. पल्लवैस्त्वच्छायापरि-
शीतलं सुसलिलं पीतं व्यपेतश्रमः । विश्रान्तः सुचिर पर
सुमनसः प्रीतिः किमत्रोच्यते त्व सन्मार्गतरोर्वयं च पथिका
याम पुनर्दशनम् ॥ २० ॥ पान्थाधार इति द्विजाश्रय
इति श्लाघ्यस्तरूणामिति स्निग्धच्छाय इति प्रियो दश इति
स्थान गुणानामिति । पर्यालोच्य महातरो तव घनच्छाया
वय सञ्चितास्तत्कोटरावासिनो द्विंरंसना दूरीकरिष्यन्ति
नः ॥ २१ ॥ मूलं स्थूलमतीव बन्धनदृढं शाखाः शतं
मांसला वासो दुर्गमहीधरे तरुपते कुत्रास्ति भीतिस्तव ।
एकः कितु मनागयं जनयति स्वान्ते ममाधिव्वरं ज्वाला-
लीवलयीमवन्नकरुणो दावानलो घखर. ॥ २२ ॥ ये पूर्व
परिपालिता. फलभग्च्छायादिभि प्राणिनो विश्रामद्रुम
कथ्यता तत्र विपत्काले क ते साप्रतम् । एता संगतिमात्र-
कल्पितपुरस्कारास्तु धन्यास्तवो यासा छेदनमन्तरेण
पतितो नायं कुठारस्त्वयि ॥ २३ ॥ वृद्धिर्यस्य तरोर्मनोरथ-
शतैराशावता प्रार्थिता जातोऽसौ सरसप्रकामफलद्
सर्वाश्रितोपाश्रयः । नाना देशसमागतैर्विदितैराक्रान्तमन्यैः
खगैस्त लब्धावसरोऽपि वृद्धशकुनिर्दूरे स्थितो वीक्षते
॥ २४ ॥ छायाभि. प्रथम ततस्तु कुसुमै. पश्चात्फलै.
स्वादुभि. प्रीणात्येव तरुः पथीति पथिकै. श्रान्तैः सुख
स्थीयते । को जानाति यदत्र कोटरगतः प्रत्यग्रहालाहल-
ज्वालाजालकरालवक्रकुहरः कृष्णः फणी वर्तते ॥ २५ ॥
आमोदैर्मरुतो मृग. किसलयैर्लम्बैस्त्वचा तापसाः पुष्पैः
षट्चरणा. फलैः शकुनयो घर्मादिताश्छायया । स्कन्धै-
र्गन्धगजाश्च विश्रमरुजा. शश्वद्द्रिमक्तास्त्वया प्राप्तस्त्वं द्रुम
बोधिसत्त्वपदवीं सत्यं कुजाता. परे ॥ २६ ॥ रोलम्बै-

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes):

१ दिग्गजेषु २ नूतनै ३ कु पृथ्वी तस्या जन्म यस्य, पक्षे,- कुत्सित जन्म यस्य ४ समूह ५ मरुदेशसबन्धी ६ पक्वानि ७ दानशौण्डाना गुरवे ८ व्यासम् ९ स्वभावतो महान्त
१ सर्पा, राजपक्षे,-पिशुना सचिवाद्य २ पुष्टा

वृक्षान्योक्तयः	२३७

[स्तम्भ १]

[स्तम्भ २]

निर्मितं गृहं विघटितं धूमाकुलैः कोकिलैर्मायूरैश्छलितं<br>पुरैव रमसा कीरैरधीरैर्गतम् । एकेनापि सपल्लवेन तरुणा<br>दावानलोपप्लव सोढ को न विपत्सु मुञ्चति जनो मूर्खापि<br>यो लालित ॥ २७ ॥ एकस्त्वं गरुभून्महेन्द्र वितते<br>शाखाशतैराश्रित. पुष्यत्युष्पफलान्वितैरमृदितेजैव्या. सहस्रं<br>समा. । अश्रान्तं श्रमरुगणपान्थजनतासर्वार्यानिर्वाहणं कस्त्वा<br>सात्त्विकमन्तरण भुवन निर्मातु धर्मोशय ॥ २८ ॥ धत्से<br>मूर्धनि दु महा दिनमणेरुद्दामधामच्छटाश्छायाभि पथिका-<br>न्विदग्धमथितान्पुष्णासि पुष्पै फलै । धैर्यं मुञ्चसि नैव<br>येन भवता शाखा सुविस्तारितास्तेनाशासु वनस्यते तव<br>यशस्तोम समुज्जृम्भते ॥२९॥ तीव्रोज्य नितरा निदाघः ग्र<br>प्रोद्यत्प्रचण्डद्युतिर्मार्गो म्ाग्व एव तत्र पथिकाः सञ्चारिण<br>कोटिश । तेषा कश्चिदिहाश्रयस्तरुवरे देवेन संपादित<br>सोऽप्येक सुकृती करोतु कियता संतापनिवर्वापण म् ॥ ३० ॥<br><br>कल्पद्रुमः<br>कल्पद्रुमोऽपि कालेन भवेदद्यि फलप्रदः। को विशेषस्तदा<br>तस्य वन्यैरन्यैर्महीरूहैः ॥ ३१ ॥ न मया रचितं<br>तवालवालं पयसा वा विहितस्तवोभिषेक । अयि कल्पतरो<br>परोपकारे भवतो विश्वविलक्षणः प्रकारः ॥ ३२ ॥ किं न<br>द्रुमा जगति जाग्रति लक्षसंख्यास्तुल्योपनीतपिककाक-<br>फलोपभोगा । धन्यस्तु कल्पविटपी फलसप्रदान कुर्व-<br>न्सदैव विबुधानमृतैकवृत्तीन् ॥ ३३ ॥ स्वर्णे स्कन्धपरि-<br>ग्रहो मरकतैरुल्लासिताः पल्लवा मुक्ताभि स्तबकश्रियो मधु-<br>लिहा वृन्दानि नीलोत्पलैः । सकल्पानुविधायि यस्य फलित<br>कस्तस्य धत्ते तुला धिग्जातु द्रुमसकथासु यदयं कल्पद्रुमो-<br>ऽपि द्रुमः ॥ ३४ ॥ औदार्य भुवनत्रयेऽपि विदितं $^१$समूति-<br>रम्योनिधेर्वासो नन्दनकानने पैरिमलो गीर्वाणचेतोहरः। एवं<br>दातृगुणोत्करः सुरतरोः सर्वोऽपि लोकोत्तर स्यादर्थिप्रवरार्थि-<br>तार्पणविधावेको विवेको यदि ॥ ३५ ॥ न द्वारि द्विरदावली<br>न परितो वानायुजश्रेणयः किंवा शौक्तिकमौक्तिकैर्मृगदृशा<br>सारा न हारावलिः । हे कल्पद्रुम दूरतोऽस्तु भवतः सेवा-<br>भवं वैभव तृष्यामि त्वयि तावतापि यदि न खेरा भवन्ति<br>द्विषः ॥ ३६ ॥ जन्माभूदुदधौ विधौ सहजत। वृन्दारकै-<br>र्वन्यता तत्तत्कामफलाय शक्तिरतुला यस्यास्ति वश्यानिशम्।<br>विश्रामाय चिराय कल्पलतिका भूयोऽयमालम्बते कस्तवा<br>स्तोतुमपि क्षमोऽस्ति तदपि त्वं जल्प कल्पद्रुम ॥ ३७ ॥<br><br>पारिजातः<br>पारिजाततरुं यावन्न लभेत मधुव्रतः । अमणं तावदेवास्य<br>कुञ्जे कुञ्जे तरौ तरौ ॥ ३८ ॥ परिमळसुरभितनमसो<br>बहव. कनकाद्रिपरिसरे तरवः । तदपि सुराणा चेतसि<br>निवसितमिव पारिजातेन ॥ ३९ ॥

चन्दनः<br>मन्येव लिग्विताकाशा महीयासो महीरुह. । तथापि<br>र्जनताचित्तानन्दनश्चन्दनद्रुमः ॥ ४० ॥ यद्यपि चन्दनविटपी<br>विधिना फलकुसुमविवर्जितो विहित । निजवपुषैव परेषा<br>तथापि संतापमपहरति ॥ ४१ ॥ अयि मलयज महिमायं<br>कस्य गिरामस्तु विषयस्ते । उद्विरतो यद्गरलं फणिन<br>पुष्णासि परिमलोद्गारं ॥ ४२ ॥ पटीर तव पेटीयान्क.<br>र्परिपाटीमिमामुरीकर्तुम् । यत्पिर्षतामपि नृणा पिष्टोऽपि<br>तनोषि परिमले. पुष्टिम् ॥ ४३ ॥ यैस्त्वं गुणगणवानपि<br>सता ं द्विजिल्हेरसेव्यता नीतः । तानपि वहसि पटीरज कि<br>कथयामस्त्वदीयमौन्त्यम् ॥ ४४ ॥ जनक. सानुविशेषो<br>जाति काष्ठं भुजगमै सङ्ग । स्वगुणैरेव पटीरज यातोऽसि<br>तथापि महिमानम् ॥ ४५ ॥ मूलं भुजंगैः शिखरं प्लवङ्गैः<br>शाखा विहङ्गै कुसुमानि भृङ्गैः । नास्त्येव तच्चन्दनपादपस्य<br>यन्नाश्रितं सत्त्वभरै समन्तात् ॥ ४६ ॥ कति न सन्ति<br>महीषु महीरुहः सुरभिपुष्परसालफलालया. । सुरभयन्ति न<br>केऽपि च भूरूहानिति यशोऽस्ति पर तव चन्दन ॥ ४७ ॥<br>विक्षिष्ठितानि परशो परिशोचनीयबालप्रवालमलयाद्रि-<br>रुहदुहस्ते । निर्भिद्यमानहृदयोऽपि महानुभावः स त्वन्मुखं<br>पुनरमी. सुरभीकरोति ॥ ४८ ॥ कालागुरौ सुरभिताति-<br>शयेऽपि सङ्गादारभ्यते सुरभिताऽपरपादपेऽपि । पाटीर<br>पाटवमिद तव सङ्गिवातेस्तादात्म्यमेति कतरो न तगे<br>समूहः ॥ ४९ ॥ उपानीतं दूरात्परिमलमुपाघ्राय मरुता<br>समायासीदखिन्नमधुरमधुलोभाःमधुकर । परो दूरे लाभः<br>कुपितफणिनश्चन्दनतरो पुनर्जीवन् यायाद्यदि तदिह लाभोऽय-<br>मतुल. ॥ ५० ॥ कान्ताकेलि कल्यतु तरु. कोऽपि<br>कश्चित्कभूणामत्यानन्दं जनयतु फलैः कोऽपि लोकान्धिणोतु।<br>धन्यं मन्ये मलयजमहो यः प्रभूतोपताप $^{१०}$संसारस्य<br>द्रुतमपनयत्यात्मदेहव्ययेन ॥ ५१ ॥ आमोदैस्ते दिशि<br>दिशि गतैर्द्दूग्माकृष्यमाणा साक्षालक्ष्मीं तव मलयज<br>द्रष्टुमभ्यागता. स्म. । किं पश्यामः सुभग भवत. क्रीडति<br>क्रोड एव व्यालस्तुम्यं भवतु कुशलं मुञ्च नः साधु यामः<br>॥ ५२ ॥ केचिच्छोचनहारिण. कतिपये सौरम्यसंभारिणः<br>केऽप्यन्ये फलधारिण. प्रतिदिन ते सन्तु हन्त द्रुमा. ।<br>धन्योऽयं हरिचन्दनः परिसरे यस्य स्थितैः शाखिभिः<br>शाखोटादिभिरप्यहो मृगमशामङ्गेषु लीলায়ितम् ॥ ५३ ॥<br>आतश्चन्दन कि ब्रवीमि विटपस्फूर्जत्फणाभीषणा गन्धस्यापि<br>महाविषाः फणभृतो गुप्त्यै यदेते कृता. । दैवात्पुष्पफला-

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes)

[स्तम्भ १]

• १ सभव
• २ वसति
• ३ इन्द्रवने
• ४ आमोद

[स्तम्भ २]

• १ जनसमूह
• २ चन्दन
• ३ अतिशयेन पटु समर्थ
• ४ रीतिम्
• ५ अङ्गीकर्तुम्
• ६ पेषण कुर्वताम्
• ७ सर्पै
• ८ वानरै
• ९ प्रीणयतु
• १० ससारे स्थितस्य जनस्य