सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

२३० सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ५ प्रकरणम्

---

प्यपगतशङ्कं समागतापि पुर । करिणामरिणा हरिणा
हरिणाली हन्यता नु कथम् ॥ १८ ॥ हेलाविदलितकरि-
कुल कण्ठीरव कीदृशः प्रकोपोऽयम् । लोले बालशृगाले
केवलकोलाहलाधारे ॥ १९ ॥ गर्जितमाकर्ण्य मनागङ्के
मातुर्निगार्धजातोऽपि । हरिणिशिशुरुत्पतितुं द्रागङ्गान्याकुञ्च्य
लीयते निभृतम् ॥ २० ॥ वयोभिमानादपमानता चेद्द्वि-
धीयते फेरुजरत्तरेण । हेलाहतानेककरीन्द्रसूनो हरीन्द्र-
सूनोर्नहि कापि हानि ॥ २१ ॥ भिनत्ति भीमं करिराज-
कुम्भं बिभर्ति वेगं पवनादतीव । करोति वास गिरिगह्वरेषु
तथापि सिंहः पशुरेव नान्य ॥ २२ ॥ गम्यते यदि मृगे-
न्द्रमन्दिरे लभ्यते करिकपोलमौक्तिकम् । जम्बुकाल्लयगतेन
लभ्यते वत्सपुच्छखुरचर्मखण्डनम् ॥ २३ ॥ येन भिन्न
करिकुम्भविखलन्मौक्तिकावलिभिरञ्चिता मही । अद्य
तेन हरिणान्तिके कथ कथ्यता नु हरिणा पराक्रम
॥ २४ ॥ हरिरलसविलोचन. सहेलं बैलमवलोक्य
पुनर्जगाम निद्राम् । अधिगतपतिविक्रमास्तभीतिर्न तु वनि-
तास्य विलोकयाचकार ॥ २५ ॥ उत्तुङ्गशैलशिखरस्थित-
पादपस्य काकोऽपि पक्वफललभते सपक्षः । सिंहो बली
गजविदारणदारुणोऽपि सीदत्यहो तरुतले खलु हीनपक्ष.
॥ २६ ॥ अन्तर्बलान्यहममुष्य मृगाधिपस्य वाचा निवेद्य
कथमद्य लघूकरोमि । जानन्ति कि तु करजक्षतकुम्भि-
कुम्भनिर्मुक्तमौक्तिकमयानि वनान्तराणि ॥ २७ ॥ आबद्ध-
कृत्रिमसटाजटिलासमित्तिरारोपितो मृगपते. पदवी यदि
श्वा । मत्तेभकुम्भतपाटनलम्पटस्य नादं करिष्यति कथ
हरिणाधिपस्य ॥ २८ ॥ भिन्ना महागिरिशिला. करजाग्र-
जाम्रुद्दामशौर्यनिकरैः कैरटिभ्रमेण । दैवे पराञ्चि करिणाम-
रिणा तथापि कुत्रापि नापि खलु हा पिशितस्य लेश ॥२९॥
पारीन्द्रशावक न तावकरीतिरेषा वेशान्तरैर्विहरसि श्व-
शृगालशावै । कुम्भीन्द्रकुम्भदलनोत्पतनाक्रमेच्छा वंशोचिता
न खलु रीतिमुरींकरोषि ॥ ३० ॥ उत्पुल्य यः शिखरिणं
मदकुम्भिकुम्भमुद्भिद्य सानुशतमायतमुल्ललङ्घे । पञ्चाननो
नियत्या जरयाभिभूतः सोऽय करौ लिहति वृहितलोहि-
ताक्षः ॥ ३१ ॥ दिगन्ते श्रूयन्ते मदमलिनगण्डा कैरटिन.
करिण्यः कारुण्यास्पदमसमशीला. खलु मृगा । इदानी
लोकेऽस्मिन्नुपमशिखाना पुनरयं नम्बाना पाण्डित्यं प्रकट-
यतु कश्चिन्मृगपतिः ॥ ३२ ॥ न यत्र स्थेर्मानं दधुरति-
भयभ्रान्तनयना गलद्दानोद्रेकभ्रमदलिकदम्बाः करटिन ।
लुठन्मुक्ताभारे भवति परलोकं गतवतो हॅरेरद्य द्वारे
शिव शिव शिर्वीना कलकल ॥ ३३ ॥ कुरङ्गीणा यूथं
निभृतमिदमङ्गीकृतमय निरासङ्को यन्निर्दयहृदयभावोऽर्दयतु
तत् । निवेद्यो वा कश्चिन्नयमविनय केसरियुवा हठान्म-
द्येमाना युवतिषु विधत्ते नखपदम् ॥ ३४ ॥ स्थिति नो रे
दध्या क्षणमपि मदान्धवेक्षण सखे गजश्रेणीनाथ त्वमिह
जटिलाया वनभुवि । अमौ कुम्भिक्यान्त्या खरनखरनिर्दारित-
महागुरुग्रावग्राग स्वपिति मिरिगर्भ हरिपतिः ॥ ३५ ॥
पिव स्तन्य पोत त्वमिह मददन्तावउधिया दृगन्तानाधत्से
किमिति हॅरिदन्तेषु परुषान् । नयाणा लोकानामपि हृदय-
नाग परिहरन्ननं धीरं धीरं ध्वनति नवनीलो जलधर ॥३६॥
क्षुद्रा मन्ति सहस्रशोऽपि विपिने गौण्डैर्यरैर्योद्वतास्तत्सै-
फस्य पुन स्तीमहि मह सिहस्य विश्वोत्तरम् । केलि
कोलकुलैर्मदो मदकलै कोलाहलो नोहलै सहर्षो महिषैश्च
यस्य मुमुचे साहंकृते हुंकृते ॥ ३७ ॥ कोल केलिमलंकरीतु
करिण क्रीडन्तु कान्तामखा कासारे वनकासराः सग्भस
मजन्त्विह स्वेच्छया । अम्मयस्खन्त्रिमयोषितश्च हरिणा
भूयोऽनुरूपा गति कान्तान्तरसचरिष्णुरधुना पञ्चाननो
वर्तते ॥ ३८ ॥ नास्योच्छ्रायवती तनुर्न दशनौ नो दीर्घ-
दीर्घ कैर सत्यं वारण नैष केसरिशिशुस्त्वाडम्बरै स्पर्धते ।
तेजोवीजमसह्यमस्य हृदये न्यस्तं पुनर्वेधसा तादृक्त्वादृशमेव
येन सुतरा भोज्यं पशुं मन्यते ॥ ३९ ॥ क्षुत्क्षामोऽपि
जराकृशोऽपि शिथिलप्राणोऽपि कष्टा दशामपन्नोऽपि विपन्न-
धीधृतिरपि प्राणेषु नश्यत्स्वपि । मत्तेभेन्द्रविभिन्नकुम्भ-
पिशितग्रासैकबद्धस्पृहः किं जीर्ण तृणमत्ति मानमहतामग्रेसर.
केसरी ॥ ४० ॥ येनानर्गलकालकेलिकलितप्रत्यग्रकादम्बिनी-
धाराधोरणिधौतधातुषु पुरा शैलेषु लीलायितम् । सोऽयं
शुङ्खनिपातभग्नचरण. स्फारस्फुरत्फेरेवीफूत्कारै कुपितोऽद्य
खादति मुहु. पाणी मृगग्रामणीः ॥ ४१ ॥ ग्रामाणामुप-
शल्यसीमानि मदोद्रेकस्फुरत्सौष्ठया. फेत्कारध्वनिमुद्गिरन्ति
बहव. सम्भूय गोमायवः । सोऽन्य. कोऽपि घनाघन-
ध्वनिघन पारीन्द्रगुञ्जारव शुष्यद्दण्डमलोलशुण्डमचलत्कर्ण
गर्जैर्य. श्रुत. ॥ ४२ ॥ एणः क्रीडति शूकरश्च खनति
द्वीपी च गर्व्वायते क्रोष्टा क्रन्दति वल्गते च शशको
वेगाद्दुरूर्धावति । निःशङ्कः करिपोतकस्तरुलतामुन्मोटते
लीलया हंसो सिंह विना त्वयाद्य विपिने कीदृग्दशा वर्तते
॥ ४३ ॥ हे मातङ्ग मदाम्बुडम्बरतया रोलम्बरोलं वह-
न्त्यानामवलम्बनं वनमिदं भङ्क्तुं यदुत्कण्ठसे । दृष्टस्त-

---

१ वृद्धजम्बूकेन २ मृगयार्थमागता सेनाम् ३ गजभ्रमेण ४ हे सिंहशिशो ५ गजा ६ स्थितिम् - ७ सिंहस्य
१ कोष्ट्रीणाम् २ दिगन्तेषु ३ अहंकारकारवत्त्वम् ४ नीचा ५ 'नाहलो म्लेच्छजाल्यन्तरे' इति हैम ६ शुण्डादण्ड ७ क्षुधया खिन्न ८ नूतनमेघमाला ९ जम्बुकी