सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

व्योमचरान्योक्तयः, स्थलचरान्योक्तयः २२९

भूस्तरुशिखरशवक्रव्यलेशानशान। धत्ते मत्तेभकुम्भव्यतिकरकरजग्रामवज्राग्रजाग्रद्भासव्यासक्तमुक्ताधवलितकवलो न स्पृहामत्र सिंह. ॥ २२५ ॥

वकः एष बक¹ महसैव विपन्न शाठ्यमहो क्व नु तद्गतमस्य । साधु कृतान्तक कश्चिदपि त्वा वञ्चयितु न कुतोऽपि समर्थ ॥२२६॥ न कोकिलानाभिव मञ्जु कूजित न लब्धलास्यानि गतानि हसवत् । न बर्हिणानामिव चित्रपक्षता गुणस्तथाप्यस्ति बके वकव्रतम् ॥ २२७ ॥ बकोट ब्रूमस्त्वा लघुनि सरसि क्वापि शफरैस्तव न्याय्या वृत्तिर्न पुनरवगाढुं समुचित । इतश्चेतश्चाञ्चलिहलहरिहेलातरलितक्षितिभ्रग्ग्रासैकम्रहिततिमिपोत पतिरपाम् ॥ २२८ ॥ नैर्मल्यं वपुषस्तवास्ति वमतिः पद्माकरे जायते मन्द याहि मनोरमा वद गिर मौन च सपादय । धन्यस्त्वं वक राजहमपदवी प्राप्तोऽसि कि तैर्गुणैर्नीरक्षीरविभागकर्मनिपुणा शक्ति. कथं लभ्यते ॥२२९॥ जा¹तिस्तस्य न मानसे न शु²चिभिर्वृत्तिर्मृणालाङ्कुरैर्न ब्रह्योद्वहनेन⁴ निर्मलयश प्राप्त न वाच कला । जीवन्³स्त्ववधेन बाह्यधवलो भ्राम्यन्सगर्व पुनर्मिध्येवोन्नतकंधरः शठबको हसै. सह स्पर्धते ॥ २३० ॥ रे रे शिष्टबकोट नाकनटिनीतीरे तपस्विव्रतं ध्यानेनानिमिषोपभोगमनसा युक्तं करोषीदृशम् । एव यत्किल मानसस्य पदवी काङ्क्षस्युक्तं हि तन्नीक्षीरविवेकनिर्मलधियो हंसस्य नान्यस्य सा ॥२३१॥ न भ्रूणा स्फुरणं न चक्षुचलन नो चूलिकाकम्पन न ग्रीवाचलन मनागपि न यत्पक्षद्वयोत्क्षेपणम् । नासाग्रेक्षणमेकपादनमनं कष्टैकनिष्ठं पर यावत्तिष्ठति हीनमीनवदनस्तावद्वकस्तापसः ॥ २३२ ॥

घूकः यद्यपि तरणे. किरणैः सकलमिदं विश्वमुज्ज्वल विदधे । तदपि न पश्यति घूकः पुराकृतं भुज्यते कर्म ॥ २३३ ॥

खद्योतः जर्जरतृणाग्रमदहन्सर्पपकणमप्रकाशयन्नूनम् । कीटत्वमात्मनस्तत्त्वद्योतः ख्यापयन्नटति ॥ २३४ ॥ घनसतसममलीमस दशदिशि निशि यद्विराजसि तदन्यत् । कीटमणे दिनमधुना तरणिकरान्तरितसितकिरणम् ॥ २३५ ॥ क्वापि गत. पतिरह्ना जलदान्तरित. शशी सनक्षत्रः । शून्ये तमसि भवानपि खद्योत द्योतता नाम ॥ २३६ ॥ इन्दुः प्रयास्यति विनङ्क्ष्यति तारकश्री. स्थास्यन्ति लीढतिमिरा न मणिप्रदीपा। अन्धं समग्रमपि कीटमणे भविष्यत्युन्मेषमेष्यति भवानपि दूरमेतत् ॥ २३७ ॥ आजिष्णवो नभसि मेघकृतान्तराले स्वल्पप्रभा अपि परैरनिरस्तभास. । खद्योतकाः प्रकटितोरुतरप्रभावास्तावन्न सं⁵स्रतुरग. समुदेति यावत् ॥ २३८ ॥

---

अदृष्टव्यापारं¹ गतवति दिनानामधिपतौ यश² शेषीभूते शशिनि गतधाम्नि³ ग्रहगणे । तथा ध्वान्तं जातं जगदुपहते मेघसमये यथामी गण्यन्ते तमसि पटव. कीटमणय ॥२३९॥

स्थलचरान्योक्तयः सिंहः एकोऽहमसहायोऽह कृशोऽहमंपरिच्छद⁴ । स्वप्नेऽप्येवविधा चिन्ता मृगेन्द्रस्य न जायते ॥ १ ॥ मृगेन्द्र वा मृगारि वा सुख व्याह्रता जन. । तस्योभयमपि व्रीडा क्रीडालितदन्तिन. ॥२॥ मृगेभ्यो रक्ष्यते क्षेत्रं नरैस्तृणमयैरपि । सिहाक्रान्तं पुनर्मूढ न हयैर्न च दन्तिभि. ॥३॥ मृगेन्द्रै शशैलैर्नीनं वराहैश्चलित स्थलात् । हयाना हेषितं श्रुत्वा सिंहै पूर्ववदामितम् ॥४॥ खनन्नाखुबिलं सिंह. पाषाणशकलाकुलम् । प्राप्नोति नखमङ्ग वा फल वा मूषको भवेत ॥ ५ ॥ जीर्णोऽपि क्रमहीनोऽपि⁵ कृशोऽपि यदि केसरी । तथापि यूथनाथस्य शङ्कातङ्काय कल्पते ॥६॥ नाभिषेको न सस्कार' सिहस्य क्रियते वने । विक्रमार्जितसत्त्वस्य स्वयमेव मृगेन्द्रता ॥ ७ ॥ वैरण्डगण्डकण्डूतिपाण्डित्यपरिपन्थिना⁶ । हरिणा⁷ हरिणालीषु⁸ कथ्यता कः पराक्रम. ॥ ८ ॥ उत्तुङ्गमत्तमातङ्गमस्तक्यस्तलोचनः । आसन्नेऽपि च सौरङ्गे⁹ न वाञ्छा कुरुते हरि.¹⁰ ॥ ९ ॥ जात स्तन्यं न जग्राह कण्ठीरवकिशोरकः¹¹ । चक्षुर्व्यापारयामास कुञ्जे कुञ्जरशालिनि ॥ १० ॥ वरमुन्नर्त¹²लोल्लासैस्¹³धूननभीषणात् । सिहात्पादप्रहारेऽपि न शृगालाधिरोहणम् ॥ ११ ॥ शूरोऽसि कृतविद्योऽसि दर्शनीयोऽसि पुत्रक । कुले तस्मिन्प्रजातोऽसि गजो यत्र न हन्यते ॥१२॥ यस्मिञ्जीवति सिंहे वनमिदमासीदुरासदं द्विरदैः । घटयन्ते कटिसूत्रं तस्य सटाभिः शबरशिशवः ॥ १३ ॥ एकाकिनि वनवासिन्यै¹⁴राजलक्ष्मण्यनीतिशास्त्रज्ञे । संत्त्वोच्छ्रिते¹⁵ युगपतौ राजेति गिरः परिणमन्ति ॥ १४ ॥ अनिशं मातङ्गानां बृंहितैर्¹⁶भीकर्ण्यते यथा विपिने । मन्ये तथा न जीवति ¹⁷गजेन्द्रकटकपल्कवलनः सिंहः ॥ १५ ॥ यद्यपि च दैवयोगात्सिह. पतितोऽतिदुस्तरे कूपे । तदपि च वाञ्छति सततं करिकुम्भवविदारणं मनसि ॥ १६ ॥ यद्यपि रटति सरोषं मृगपतिपुरतोऽपि मत्तगोमायुः । तदपि न कुप्यति सिंहोऽप्यसदृशपुरुषेषु क. कोप. ॥ १७ ॥ जठरज्वलनज्वलता-

---

१ जन्म
२ शुभ्रै
३ जीवनम्
४ ब्रह्मण उद्वहनेन वाहनतया पृष्ठे धारणेन
५ सूर्ये

१ दर्शनव्यापाररहित यथा स्यात्तथा
२ यशोमात्रावशिष्टे
३ गततेजसि
४ परिवारहीन
५ आक्रमणबलरहित
६ मत्तगजानाम्
७ वैरिणा
८ मृगपङ्क्तिषु
९ मृगे
१० सिंह
११ सिंहशावक
१२ पुच्छम्
१३ कम्पनम्
१४ राजचिह्नहरिहिते
१५ बलोन्नते
१६ गर्जितम्
१७ हस्तिगण्डस्थलमासग्रासकर