सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

२२८ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ५ प्रकरणम्

---

गलितानया हतगिरेत्येव शुक. शोचति ॥ २०० ॥
याते यातमध स्थिते स्थितमुपर्यालोकिते लोकितं यद्यु-
द्यानशुकोऽयमाकलयते शुद्धास्तहस्तस्थित । तत्सर्व मणि-
भित्तिमेत्य भवता छायाशुकाङ्गीकृतं तस्मिन्कर्णसुधा
वितन्वति गिर तूष्णी किमु स्थीयते ॥ २०१ ॥ स्वस्व-
व्यापृतिमन्यमानमतया मत्तो निवृत्ते जने चञ्चूकोटिविघट्टिता-
ररपुटो यासाम्यहप झरात् । इत्थं कीरवरे मनोरथमयं पीयूष-
माखादयत्यन्त. सप्रविवेश वारणकराकार फणिग्रामणीः
॥ २०२ ॥ दृष्ट्वा शाखावकीर्ण फलभरनमित भूमिभागानवद्ग
त्यक्त्व्रा शालप्रकाण्ड पनसमुपगतश्चिन्तयित्वेति कीर. ।
हत्वा चञ्चु प्रहर्षोद्विगलितपयसा सम्भृताशेषपक्षो भिन्नश्रोड्डीय
गन्तुं गगनपरिचिता या गतिः सापि नष्टा ॥ २०३ ॥

काकः

वयं काका वय काका जल्पन्तीति प्रगे द्विकाः ।
तिमिरारिस्तमो हन्यादिति शङ्कितमानसाः ॥ २०४ ॥
तुल्यवर्णच्छद कृष्ण कोकिलै. सह सगत. । केन विज्ञा-
यते काक स्वयं यदि न भाषते ॥ २०५ ॥ अहो
मोहो वराकस्य काकस्य यदमा मुहु । सरीसर्ति नरी-
नर्ति पुरत. शिखिवंसयो ॥ २०६ ॥ आमरणदपि विरुतं
कुर्वाणा. स्पर्धया सह मयूरै. । कि जानन्ति वराकाः
काका. केकारवं कर्तुम् ॥ २०७ ॥ तत्काक त्वयि युक्ता.
कटुवाग्वैवर्ण्यधूर्तताशुचिताः । यदि विष्ठाकृमिपुष्टे तत्र न
दोषा हि तच्चित्रम् ॥ २०८ ॥ विधिरेव विशेषर्गेहणीयः
कैरट त्वं रैट कस्तवापराध । सहकारतरौ चकार यस्ते
सह वास सरलेन कोकिलेन ॥ २०९ ॥ काकस गात्रं
यदि काञ्चनस्य मणिक्यरत्नं यदि चञ्चुदेशे । एकैकपक्षे
ग्रैथितं मणीना तथापि काको न तु राजहंस. ॥ २१० ॥
त्रोटीपुंटं करट कुञ्चालयाद्य तात यावत्प्रतिव्रजति नाक-
मयं मराल. । नो चेदमङ्गलकठोररवा विहंगा. सर्वे भुवी-
ति निजसद्मदि शंसिता न. ॥ २११ ॥ प्रत्यङ्गर्णं प्रतिनरुं
प्रतिवारिनीर काकाश्ररन्ति चलचञ्चुपुटा रटन्त. । नो
यान्ति तृप्तिमय मण्डितपुण्डरीकखण्डे वसन्नृहह तृप्यति
राजहंस. ॥ २१२ ॥ कृष्णं वपुर्वहतु चुम्बतु सत्फलानि
राग्येषु सचरतु चूतवनान्तरेषु । पुस्कोकिलस्य चरितानि
करोतु नाम काक. किल ध्वनिविधौ ननु काक एव
॥ २१३ ॥ पथि निपतिता शून्ये दृष्ट्वा निरावरणाानना दवि-
भृतघटी गर्वोन्नद्धं समुद्धतकंधर. । निजसमुचितास्ता-
स्ताश्चेष्टा विकारशताकुला यदि न कुरुते काण काकः
कदा नु करिष्यति ॥ २१४ ॥ गात्र ते मलिन तथा
श्रवणयोरुद्वेगकृत्केकूत भक्ष्यं सर्वमपि स्वभावचपलं दुश्चे-
ष्टित ते सदा । एतैर्वायस सगतोऽप्यविनयैर्दोषैरमीभिः
पर यत्सर्वत्र कुटुम्बवत्सलमतिस्तेनैव धन्यो भवान् ॥२१५॥
रूक्षस्यामधुरस्य चातिमलिनच्छायास्य वृक्षस्य च क्षुद्रस्य
क्षतकारिणोऽतिचपलस्याह्लादविच्छेदिन । येय निम्बफलेषु
काक भवतस्तिक्तेषु नैसर्गिकी प्रीतिस्तत्सदृशं विधेर्विल-
सित निष्पन्नमेतच्चिरात् ॥ २१६ ॥ कर्णारुंतुदमन्तरेण
रैणित गाहस्व काक स्वयं र्माकन्दं मकरन्दशालिनमिह
त्वा मन्महे कोकिलम् । धन्यानि स्थलवैभवेन कतिचि-
द्वस्तूनि कस्तूरिका नेपालक्षितिपालफालपतिते पङ्के न
शङ्केत क. ॥ २१७ ॥ काक त्वं फलनग्रमात्रविपिन
दैवात्समासाद्यन् कि कर्णौ बधिरीकरोषि पुरुषकेङ्कार-
कोलाहलै । मौनं चेदवलम्बसे रतमरप्रक्रान्तपुंस्कोकिलश्रा-
न्त्यापि त्वयि सचरन्ति न कथं मुग्धाकटाक्षच्छटा ॥२१८॥
नो चारू चरणौ न चापि चतुरा चञ्चूनं वाच्य वचो नो
लीलाचतुरा गतिर्न च शुचिः पक्षप्रहोऽयं तव । क्रूर-
केङ्कृतिनिर्भरा गिरमिह स्याने वृथैवोद्विरन्मूर्ख ध्वाङ्क्ष न लज्ज-
सेऽप्यसदृशं पाण्डित्यमुन्नाटयन् ॥ २१९ ॥ यस्याकर्ण्य
वचः सुधाकवलितं वोचर्यमानापि व्यग्राणि व्यथयन्ति
मन्मथकथाश्चेतांसि चैत्रोत्सवे । रे रे काक वराक साँक-
ममुना पुस्कोकिलेनाधुना स्पर्धाबन्धमुपेयुषस्तव तु किं
लज्जापि नोजागरा ॥ २२०॥ आलाप कलकण्ठिका न
कुरुते कीरा न धीरध्वनिं व्याहार कलयन्ति कोमलगिरः
कूजन्ति नो बर्हिणः । नीरग्डम्बरदुर्दिनाम्बरतले दूरे द्विरेफ-
ध्वनिः काका. केवलमेव कङ्कतरवैः कुर्वन्ति कर्णज्वरम्
॥ २२१ ॥ बन्धं लब्धवतः परस्य वदन भिक्षाशया
पश्यतः खावासच्युतिवेदना विदधतः कान्ता विना
सीदतः । भ्राम्यन्त. सह भार्यया प्रतिदिशं प्रत्यापणं प्रत्यगं
कीरस्याध्ययनं हसन्ति विविधक्रीडालसा वायसाः ॥२२२॥
कि केकीय शिखण्डमण्डिततनुः किं कीरवत्पाठकः किं
वा हंस इवाङ्गनागतिगुरुः शारीव किं सुख्वरः । किं वा
हन्त शकुन्तबालपिकवत्कर्णामृतं स्यन्दते काकः केन
गुणेन काञ्चनमये व्यापारितः पञ्जरे ॥ २२३ ॥ अत्रस्थ.
सखि लक्षयोजनगतस्यापि प्रियस्र्यागमं वेत्त्याख्याति च
धिक्शुकादय इमे सर्वे पठन्तः स्थिता. । मत्कारन्तस वियोग-
तापदहनज्वालावलीवारिद काकरतैेन गुणेन काञ्चन-
मये व्यापारित. पञ्जरे ॥ २२४ ॥ अक्षिन्नाम्भोदवृन्द-
ध्वनिजनितरुषि प्रेक्षमाणेऽन्तरिक्षं मा काक व्याकुलो

---

१ राजमहिषीकारामस्थित २ प्रात काले ३ द्वौ ककारौ नास्ति विधेने येषा ते ४ निन्द्य ५ काक ६ शब्द कुरु ७ ग्रथनम् ८ चञ्चुपुटम्
१ पीडाजनकम् २ विना ३ शब्दितम् ४ आम्रवृक्षम् ५ मौनिनाम् ६ सह ७ पक्षिविशेष