सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

व्योमचरान्योक्तयः २२७

कलिकताण्डैर्वनभुवः । बिडालैरालीढाः सपदि सरसीनां
परिसराः शिखण्डी पाण्डित्यं निजमहह कुत्र प्रकटयेत्
॥ १७४ ॥ एतस्मिन्मलयाचले बहुविधं. किं तैरकिंचित्करै-
काकोलूककपोतकोकिलकुलैरैकोऽपि पार्श्वस्थित । ^१केकी
कूजति चेत्तदा विघटितव्यालावलीबन्धन. सेव्य सादिह
सर्वलोकमनसामानन्दनश्चन्दन ॥ १७५ ॥ हारीता. सगस
रसन्तु मधुरं कूजन्तु पुस्कोकिला सानन्दं गिरसुद्गिरन्तु
च शुका. किं तै. शिरःस्थैरपि । एकेनापि तलस्थितेन नदता
श्रीखण्ड निस्तर्जनाद्यालानां च शिखण्डिना न तु महत्-
पाण्डित्यमुद्दण्डितम् ॥ १७६ ॥ किं दूरेण पयोधरा उपरि किं
नान्ये रटन्त. श्रुता निन्द्या. पापतया स्वपक्षेषु गता. किं नाम
पक्षा. क्षयम् । रम्य वा गगने न किं विहरणं किं
तूम्रकाकावलीपर्यायप्रतिपत्तिलाघवभयाद्भूभौ स्थिता बर्हिण
॥ १७७ ॥ केका कर्णामृतं ते सकुसुमकबरीकान्तिहारा.
कलापा कण्ठच्छाया पुरारेर्गरलरुचिरुचिरा सौहृदं मेघसङ्गे ।
विश्वद्रोपिद्विजिह्वस्फुरदुरुपिशितैर्नित्यमाहारवृत्ति. कै पुण्यै
प्राप्तमेतत्त्सलकमपि सखे चित्रवृत्तं मयूर ॥ १७८ ॥

चक्रवाकः
त्यज चक्रवाकि शोकं बधान धैर्य सहस्व समयममुम् ।
अयमेव वासरमणिर्हरिष्यते शापमूर्च्छा ते ॥ १७९ ॥
अस्तंगतोऽयमर्विन्दवनैकबन्धुर्मास्मान्न लङ्घयति कोऽपि
विधिप्रणीतम् । हे चक्र धैर्यमवलम्ब्य विमुञ्च शोकं
धीरास्तरन्ति विपदं न तु दीनचित्ता. ॥ १८० ॥

शुकः
अखिलेषु विहगेषु हन्त स्वच्छन्दचारिषु । शुक पञ्जर-
बन्धस्ते मधुराणां गिरां फलम् ॥ १८१ ॥ किंशुकै^३ शुक
मा तिष्ठ चिर भाविफलेच्छया । बाह्यरङ्गप्रसङ्गेन के के
नानेन वञ्चिताः ॥ १८२ ॥ काकाः किं किं न कुर्वन्ति
केङ्कार यत्र यत्र वा । शुक एव परं वक्ति नृपहस्तोप-
लालित ॥ १८३ ॥ शुक तव पठनं व्यसनं न गुण. स
गुणाभासः^४ । समजनि येनोन्मरणं^५ शरणं पञ्जरावासः
॥ १८४ ॥ कीर नीरसंकरीरपादपे किं स्थितोऽसि कथयामि
धीरतः । मामकीनसहकारपादपा दु.समीरलहरीभिराहताः
॥ १८५ ॥ सुभाषितस्वाध्ययनेऽनुषक्त शुक वराका. प्रह-
सन्ति काका. । तमेव ससत्सु गिरं किरन्तं दृष्ट्वा भवन्ति
त्रपयाऽऽनताक्षाः ॥ १८६ ॥ द्राक्षा प्रदेहि मधु वा वदने
निधेहि देहे विधेहि किमु वा करलालनानि । जातिस्वभाव-
चपल. पुनरेष कीरस्तत्रैव यास्यति कृशोदरि मुक्तबन्धः
॥ १८७ ॥ हे कीर कैरवसुगीरिति सकलस्य मा मात्र
सरससि सज्जनरञ्जनाय । बालोऽपि यत्र कलकण्ठसुकण्ठ-
पीठ. सलेढि कोमलकुहूकृतपूर्णकर्ण. ॥ १८८ ॥ इदमपटु
कपाटं जर्जरं पञ्जरोऽयं विरमति न गृहेऽस्मिन्क्रूरमार्जार-
यात्रा । शुक मुकुलितजिह्व स्थीयता किं वचोभिस्तव
वचनविनोदे नादर. पामराणाम् ॥ १८९ ॥ अमृतवचन-
लीलाविभ्रमैरन्नपानं रचय चतुर कीर भ्रान्तचित्तेषु तेषु ।
अकलितपरसेवातापपाप पिकोऽसौ भजतु विपिनवाटीमेष
पीयूषकण्ठः ॥ १९० ॥ अमुष्मिन्नुद्याने विहगखल एष
प्रतिकलं विलोल कोकोल^१ कणति खलु यावत्कटुतरम् ।
सखे तावत्कीर द्रढय हृदि वाचैंयमकला^२ न मौनेन न्यूनो
भवति गुणभाजा गुणगणः ॥ १९१ ॥ इयं पली मिल्लीरनु-
चितसमारम्भरसिकै समन्तादाक्रान्ता विषविषमबाणप्रण-
यिभिः । तरोरस्य स्कन्धे गमय समयं कीर निभृतं न
वाणी कल्याणी तदिह मुखमुद्रैव शरणम् ॥ १९२ ॥ अनु-
द्भिन्नांरामे तरुभिरभिरामे विटपिन स्फुटं नृत्यद्भङ्गीविविध-
नवसंगीतकलनात् । परानन्दै. पूर्णाः क इव तव
वर्णावलिपदक्रमश्रोता वेत्ता द्विजवर शुक श्राम्यसि कुतः
॥ १९३ ॥ अये कीरश्रेणीपरिवृढ वृथा वासरशतं किमर्थं
स्वं व्यर्थं क्षपयसि पलाशै रभसत् । यदा पुष्पारम्भे
मुखमलिनिम किंशुकतरोस्तदैवेदं ज्ञातं फलपरिचयो दुर्लभ-
तर. ॥ १९४ ॥ अपार. पाथोधिः पुलिनपदवी योजन-
शतं निरालम्बो मार्गो वियति किल शून्या दश दिश. ।
इतीवाय कीर. कतिपयपदान्येव गगने मुहुर्भ्राम्यन्भ्राम्य-
न्यतति गैणवृक्षे^३ पुनरपि ॥ १९५ ॥ द्विजकुलपते मेघासिन्यो
सुभाषितकोविद त्वयि गृहमुपायाते जातं बहुपकृष्ट मम ।
यदिह नियत बाला वृद्धाः स्त्रियः परिचारकाः शुक भग-
वतो नाम प्रीता गृणन्ति मुहुर्मुहुः ॥ १९६ ॥ वासः
काञ्चनपञ्जरे नृपकराम्भोजैस्तनूमार्जनं भक्ष्यं स्वादुरसाल-
दाडिमफलं पेयं सुधाम् पंयः । पाठः संसदि रामनाम सततं
धीरस्य कीरस्य मे हा हा हन्त तथापि जन्मविटपिक्रोडं
मनो धावति ॥ १९७ ॥ सत्साम्गत्यमवाप्य य पुरवने नाना-
रसास्वादवत्कीरः शास्त्रविचारचारुवचनैरानन्दकारी जने ।
दैवेनास्फुटवाक्प्रपञ्चपिहितश्रोत्रस्य तस्याटवी प्रासस्यात्म-
सभाप्रगल्भकपिषु स्यान्मौनमेवोचितम् ॥ १९८ ॥ आतः
कीर कठोरचञ्चुकषणक्रोधाद्यितैः कूजितै कि माधुर्यनि-
षिक्तसूक्तिविशदः कण्ठावदु शोष्यते । सेय दैववशाद्दशा
परिणता राजन्यपात्रस्य ते म्लैच्छैश्छिद्रितभित्तिमुद्रितघटः
प्राप्तो यतः पञ्जर. ॥ १९९ ॥ माणिक्यद्रवलिसमौक्तिकतुला
बिभ्रन्ति नो दाडिमीबीजान्येष निरीक्षते न रमते हैमेऽप्यहो
पञ्जरे । तत्तादृग्वनवाससमदमहामोदैकमेदस्त्विनी वृत्तिर्मे

---

^१ मयूर ^२ विघटित व्यालावलीना बन्धन यस्य ^३ पलाशवृक्षे ^४ दोष ^५ मरणपर्यन्तम्
^१ द्रोणकाक ^२ वाचयमो मौनी ^३ पोतमध्यस्थिते कूपके